قازاقستاندا 1976 جىلدان بەرٸ ورتاشا جىلدىق اۋا تەمپەراتۋراسى ەر ونجىلدىق سايىن 0,32°C-قا كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. اپتاپ ىستىقتىڭ كٷشەيۋٸ سۋدىڭ بۋلانۋىن ارتتىرىپ, شەكتەۋلٸ سۋ قورىنا تٷسەتٸن قىسىمدى ٷدەتتٸ. Qazaq Expert Club ورتالىعىنىڭ سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ ساراپشىسى قۋانىش ٶزبەكوۆ قازاقستاننىڭ جاڭا كليمات جاعدايىنا قالاي بەيٸمدەلۋٸ كەرەگٸن جەنە سۋ تاپشىلىعىن ازايتۋ ٷشٸن قانداي شارالار قاجەت ەكەنٸن تٷسٸندٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
شٸلدە ايىندا ەلدٸڭ ٸرٸ قالالارىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ىستىق بايقالدى. استانادا اۋا تەمپەراتۋراسى +38,6°C-قا دەيٸن كٶتەرٸلسە, الماتىدا تەمپەراتۋرالىق رەكورد ٷش كٷن قاتارىنان جاڭارىپ, سىناپ باعاناسى +40°C-تى كٶرسەتتٸ.
تامىز ايىندا "قازگيدرومەت" بٸردەن جەتٸ وبلىستىڭ جەكەلەگەن اۋداندارىندا قۇرعاقشىلىق بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. ۇزاققا سوزىلعان اپتاپ سۋدىڭ بۋلانۋىن كٷشەيتٸپ قانا قويماي, وعان دەگەن سۇرانىستى دا ارتتىرادى. سونىڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدٸڭ سۋ رەسۋرستارىنا تٷسەتٸن سالماق ەسەلەنە تٷستٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ سۋ ٷنەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەڭ ٷلكەن رەزەرۆتەرٸنٸڭ بٸرٸ قولدانىستاعى سۋ جٷيەسٸنٸڭ ٶزٸندە جاتىر.
"قازاقستانداعى سۋدىڭ شامامەن 63%-ىن اۋىل شارۋاشىلىعى تۇتىنادى. الايدا سۋدى تاسىمالداۋ جەنە سۋارمالى القاپتارعا جەتكٸزۋ كەزٸندە ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى جوعالادى. سۋ توپىراق ارنالار ارقىلى جەرگە سٸڭٸپ كەتەدٸ ەرٸ بۋلانادى. بۇل ٷدەرٸس ەسٸرەسە اپتاپ كەزٸندە كٷشەيەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, قۇرعاقشىلىق جاعدايىندا سۋ ەگٸستٸككە جەتپەي جاتىپ, ونىڭ وراسان كٶلەمٸنەن ايىرىلىپ وتىرمىز. سۋ بالانسى شەكتەۋلٸ مەملەكەت ٷشٸن مۇنداي ىسىراپقا جول بەرۋگە بولمايدى", - دەيدٸ قۋانىش ٶزبەكوۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ىستىق كليماتقا بەيٸمدەلۋ جۇمىستارى تەك قوسىمشا سۋ كٶزدەرٸن ٸزدەۋمەن شەكتەلمەۋٸ كەرەك. ەڭ الدىمەن, قولدا بار سۋدىڭ ىسىرابىن ازايتۋ قاجەت.
بۇل باعىتتاعى جەدەل شارالاردىڭ بٸرٸ – سۋارۋ ارنالارىن جاڭعىرتىپ, سۋدى كٶپ جوعالتاتىن ۋچاسكەلەردٸ بەتونداۋ نەمەسە گەرمەتيزاتسييالاۋ. ەكٸنشٸ ماڭىزدى باعىت – سۋدىڭ ناقتى ەسەبٸن جٷرگٸزۋ.
"ٶلشەنبەيتٸن رەسۋرستى ٷنەمدەۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان سۋدى جاپپاي تسيفرلىق ەسەپكە الۋ نەگٸزگٸ باسىمدىقتاردىڭ بٸرٸنە اينالۋعا تيٸس. قانشا سۋ الىنعانىن, تاسىمالداۋ كەزٸندە ونىڭ قانشاسى جوعالعانىن جەنە تٷپكٸ تۇتىنۋشىعا ناقتى قانداي كٶلەم جەتكەنٸن بٸلۋٸمٸز قاجەت", - دەيدٸ ساراپشى.
ۇزاققا سوزىلعان اپتاپ كەزٸندە مەسەلە ودان سايىن ۋشىعادى. ٶيتكەنٸ سۋ تەز بۋلانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەگٸستٸكتٸ سۋارۋ ٷشٸن بۇرىنعىدان دا كٶپ رەسۋرس قاجەت بولادى.
وسىعان بايلانىستى قۋانىش ٶزبەكوۆ قۇرعاقشىلىق بولجامى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸندە الدىن الا شەشٸم قابىلداۋعا نەگٸز بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
"ەگەر بەلگٸلٸ بٸر ٶڭٸرلەردە قۇرعاقشىلىق پەن انومالدى ىستىق كٷتٸلەتٸنٸن الدىن الا بٸلسەك, سۋ جەتكٸزۋدٸڭ باسىم باعىتتارىن ەرتەرەك ايقىنداۋىمىز قاجەت. سۋ جەلٸلەرٸ مەن سۋارۋ جٷيەلەرٸندەگٸ شىعىندى باقىلاۋدى كٷشەيتٸپ, قولدا بار رەسۋرستى قالاي بٶلەتٸنٸمٸزدٸ الدىن الا جوسپارلاۋىمىز كەرەك. سۋ تاپشىلىعى تۋىنداعاننان كەيٸن ەمەس, بولجام جاسالعان سەتتەن باستاپ ەرەكەت ەتۋ قاجەت", - دەيدٸ ول.
مۇنداي تەسٸل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ سۋارمالى ەگٸنشٸلٸككە تەۋەلدٸ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەر ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى.
جاڭا كانالدار سالۋ مەسەلەنٸ تولىق شەشپەيدٸ
سۋدى تاسىمالداۋ كەزٸندەگٸ شىعىندى قىسقارتۋ – مەسەلەنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا. ەكٸنشٸ ماڭىزدى مەسەلە – ەگٸستٸككە جەتكەن سۋدىڭ قانشالىقتى تيٸمدٸ پايدالانىلاتىنى.
قۋانىش ٶزبەكوۆتٸڭ سٶزٸنشە, سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارى تۇتىنۋ كٶلەمٸن ەدەۋٸر ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مەسەلەن, تامشىلاتىپ سۋارۋ ەدٸسٸ سۋدىڭ شىعىنىن 30–50%-عا دەيٸن قىسقارتا الادى.
"بٸرنەشە شەشٸمدٸ قاتار قولدانعاندا عانا ايتارلىقتاي نەتيجە بولادى. بٸرٸنشٸسٸ – كانالداردى جاڭعىرتۋ. ەكٸنشٸسٸ – تيٸمدٸلٸگٸ دەلەلدەنگەن اۋماقتاردا تامشىلاتىپ جەنە جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋ. ٷشٸنشٸسٸ – سۋ تاپشىلىعى بايقالاتىن باسسەيندەردەگٸ ەگٸس قۇرىلىمىن قايتا قاراۋ. مۇنداي ايماقتاردا سۋدى كٶپ قاجەت ەتەتٸن داقىلدارعا تەۋەلدٸلٸكتٸ بٸرتٸندەپ ازايتۋ كەرەك", - دەيدٸ ساراپشى.
الايدا تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋ شارۋالاردىڭ ٶزٸنە دە ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ بولۋى قاجەت. سوندىقتان ساراپشى سۋ ٷنەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن جوبالارعا قولجەتٸمدٸ قارجى ۇسىنىپ, مۇنداي شەشٸمدەردٸ ەنگٸزگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرۋشٸلەرٸن ىنتالاندىرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
ٶزەن اعىنىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى شەتەلدە قالىپتاسادى
قازاقستاننىڭ سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن كليمات ٶزگەرٸسٸنە ەرەكشە تەۋەلدٸ ەتەتٸن تاعى بٸر فاكتور بار. ەلدەگٸ سۋ رەسۋرستارىنىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ترانسشەكارالىق ٶزەندەرگە تيەسٸلٸ.
"قازاقستانداعى ٶزەن اعىنىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەل اۋماعىنان تىس جەردە - قىتايدا, قىرعىزستاندا, ٶزبەكستاندا جەنە رەسەيدە قالىپتاسادى. سوندىقتان سۋىمىزدىڭ بولاشاعى بٸر مەزگٸلدە ەكٸ جەردە شەشٸلەدٸ. بٸرٸنشٸسٸ - ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە. بٸز ەر تەكشە مەتر سۋدى ەلدەقايدا تيٸمدٸ پايدالانۋدى ٷيرەنۋگە تيٸسپٸز. ەكٸنشٸسٸ - كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرمەن جٷرگٸزٸلەتٸن كەلٸسسٶزدەر الاڭى", - دەيدٸ قۋانىش ٶزبەكوۆ.
كليمات ٶزگەرگەن سايىن بۇل مەسەلەنٸڭ ماڭىزى ارتا بەرمەك. ٶيتكەنٸ سۋ تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, وسىنداي كليماتتىق قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىرعان كٶرشٸلەس مەملەكەتتەرگە دە قاجەت.
سوندىقتان ساراپشى ترانسشەكارالىق سۋلاردى بٸرلەسٸپ باسقارۋدىڭ حالىقارالىق تەتٸكتەرٸن دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ارال اپاتى قاتەلٸكتٸڭ قۇنىن ەلدەقاشان كٶرسەتتٸ
قۋانىش ٶزبەكوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, سۋدى تيٸمسٸز باسقارۋدىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن تٷسٸنۋ ٷشٸن قازاقستانعا الىستان مىسال ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
"قازاقستاننىڭ كليمات ٶزگەرٸسٸ مەن سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ ٶز وقۋلىعى بار. ول – ەڭ اۋىر قۇنمەن جازىلعان ارال تاعدىرى. كەزٸندە ەلەمدەگٸ كٶلەمٸ جٶنٸنەن تٶرتٸنشٸ ورىن العان كٶل بٸر ۇرپاقتىڭ كٶز الدىندا تارتىلىپ قالدى. ٶيتكەنٸ سۋ تاۋسىلمايتىن رەسۋرس سيياقتى پايدالانىلدى. الايدا بۇل وقيعانىڭ ەكٸنشٸ تاراۋى دا بار. كٶكارال بٶگەتٸ كٸشٸ ارالدى قالپىنا كەلتٸرۋگە كٶمەكتەستٸ, نەتيجەسٸندە بالىق تا, بالىقشىلار دا قايتا ورالدى. بٸز ٷشٸن وسى ەكٸ ساباقتىڭ دا ماڭىزى بٸردەي. بٸرٸنشٸسٸ بار دٷنيەدەن قانشالىقتى تەز ايىرىلىپ قالۋعا بولاتىنىن كٶرسەتسە, ەكٸنشٸسٸ ساۋاتتى شەشٸمدەر جاعدايدى شىنىمەن ٶزگەرتە الاتىنىن دەلەلدەيدٸ", - دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, انومالدى ىستىق ماۋسىمداردى تٶتەنشە جاعداي اياقتالعاننان كەيٸن جٷيە بۇرىنعى قالپىنا قايتا ورالاتىن ۋاقىتشا قۇبىلىس رەتٸندە قابىلداۋعا بولمايدى. كەرٸسٸنشە, بۇل سۋ پايدالانۋ مودەلٸنٸڭ ٶزٸن ٶزگەرتۋ قاجەتتٸگٸن بٸلدٸرەتٸن دابىل بولۋى كەرەك.
"ەربٸر قۇرعاقشىلىق جىلىن قالىپتان تىس جاعداي دەپ قابىلداۋدى توقتاتۋىمىز قاجەت. سۋ تاپشىلىعى جاعدايىندا قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ رەزەرۆٸ تەك سىرتتان تابىلاتىن نەمەسە جاڭادان يگەرٸلەتٸن سۋ كٶزدەرٸ ەمەس. ول – قازٸردٸڭ ٶزٸندە قولىمىزدا بار, بٸراق تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە جوعالتىپ الىپ وتىرعان سۋ", - دەپ قورىتىندىلادى قۋانىش ٶزبەكوۆ.
