Qazaqstanda 1976 jyldan beri ortasha jyldyq aýa temperatýrasy ár onjyldyq saiyn 0,32°C-qa kóterilip keledi. Aptap ystyqtyń kúsheiýi sýdyń býlanýyn arttyryp, shekteýli sý qoryna túsetin qysymdy údetti. Qazaq Expert Club ortalyǵynyń sý qaýipsizdigi jónindegi sarapshysy Qýanysh Ózbekov Qazaqstannyń jańa klimat jaǵdaiyna qalai beiimdelýi keregin jáne sý tapshylyǵyn azaitý úshin qandai sharalar qajet ekenin túsindirdi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Shilde aiynda eldiń iri qalalarynda buryn-sońdy bolmaǵan ystyq baiqaldy. Astanada aýa temperatýrasy +38,6°C-qa deiin kóterilse, Almatyda temperatýralyq rekord úsh kún qatarynan jańaryp, synap baǵanasy +40°C-ty kórsetti.
Tamyz aiynda "Qazgidromet" birden jeti oblystyń jekelegen aýdandarynda qurǵaqshylyq bolýy múmkin ekenin eskertti. Uzaqqa sozylǵan aptap sýdyń býlanýyn kúsheitip qana qoimai, oǵan degen suranysty da arttyrady. Sonyń saldarynan elimizdiń sý resýrstaryna túsetin salmaq eselene tústi.
Sarapshynyń aitýynsha, Qazaqstannyń sý únemdeýge múmkindik beretin eń úlken rezervteriniń biri qoldanystaǵy sý júiesiniń ózinde jatyr.
"Qazaqstandaǵy sýdyń shamamen 63%-yn aýyl sharýashylyǵy tutynady. Alaida sýdy tasymaldaý jáne sýarmaly alqaptarǵa jetkizý kezinde onyń jartysyna jýyǵy joǵalady. Sý topyraq arnalar arqyly jerge sińip ketedi ári býlanady. Bul úderis ásirese aptap kezinde kúsheiedi. Basqasha aitqanda, qurǵaqshylyq jaǵdaiynda sý egistikke jetpei jatyp, onyń orasan kóleminen aiyrylyp otyrmyz. Sý balansy shekteýli memleket úshin mundai ysyrapqa jol berýge bolmaidy", - deidi Qýanysh Ózbekov.
Onyń pikirinshe, ystyq klimatqa beiimdelý jumystary tek qosymsha sý kózderin izdeýmen shektelmeýi kerek. Eń aldymen, qolda bar sýdyń ysyrabyn azaitý qajet.
Bul baǵyttaǵy jedel sharalardyń biri – sýarý arnalaryn jańǵyrtyp, sýdy kóp joǵaltatyn ýchaskelerdi betondaý nemese germetizatsiialaý. Ekinshi mańyzdy baǵyt – sýdyń naqty esebin júrgizý.
"Ólshenbeitin resýrsty únemdeý múmkin emes. Sondyqtan sýdy jappai tsifrlyq esepke alý negizgi basymdyqtardyń birine ainalýǵa tiis. Qansha sý alynǵanyn, tasymaldaý kezinde onyń qanshasy joǵalǵanyn jáne túpki tutynýshyǵa naqty qandai kólem jetkenin bilýimiz qajet", - deidi sarapshy.
Uzaqqa sozylǵan aptap kezinde másele odan saiyn ýshyǵady. Óitkeni sý tez býlanyp, aýyl sharýashylyǵyna egistikti sýarý úshin burynǵydan da kóp resýrs qajet bolady.
Osyǵan bailanysty Qýanysh Ózbekov qurǵaqshylyq boljamy sý resýrstaryn basqarý júiesinde aldyn ala sheshim qabyldaýǵa negiz bolýy kerek dep esepteidi.
"Eger belgili bir óńirlerde qurǵaqshylyq pen anomaldy ystyq kútiletinin aldyn ala bilsek, sý jetkizýdiń basym baǵyttaryn erterek aiqyndaýymyz qajet. Sý jelileri men sýarý júielerindegi shyǵyndy baqylaýdy kúsheitip, qolda bar resýrsty qalai bóletinimizdi aldyn ala josparlaýymyz kerek. Sý tapshylyǵy týyndaǵannan keiin emes, boljam jasalǵan sátten bastap áreket etý qajet", - deidi ol.
Mundai tásil aýyl sharýashylyǵynyń basym bóligi sýarmaly eginshilikke táýeldi ońtústik óńirler úshin airyqsha mańyzdy.
Jańa kanaldar salý máseleni tolyq sheshpeidi
Sýdy tasymaldaý kezindegi shyǵyndy qysqartý – máseleniń bir bóligi ǵana. Ekinshi mańyzdy másele – egistikke jetken sýdyń qanshalyqty tiimdi paidalanylatyny.
Qýanysh Ózbekovtiń sózinshe, sý únemdeý tehnologiialary tutyný kólemin edáýir azaitýǵa múmkindik beredi. Máselen, tamshylatyp sýarý ádisi sýdyń shyǵynyn 30–50%-ǵa deiin qysqarta alady.
"Birneshe sheshimdi qatar qoldanǵanda ǵana aitarlyqtai nátije bolady. Birinshisi – kanaldardy jańǵyrtý. Ekinshisi – tiimdiligi dáleldengen aýmaqtarda tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý tehnologiialaryn engizý. Úshinshisi – sý tapshylyǵy baiqalatyn basseinderdegi egis qurylymyn qaita qaraý. Mundai aimaqtarda sýdy kóp qajet etetin daqyldarǵa táýeldilikti birtindep azaitý kerek", - deidi sarapshy.
Alaida tehnologiialyq jańǵyrý sharýalardyń ózine de ekonomikalyq turǵydan tiimdi bolýy qajet. Sondyqtan sarapshy sý únemdeýge múmkindik beretin jobalarǵa qoljetimdi qarjy usynyp, mundai sheshimderdi engizgen aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerin yntalandyrý kerek dep sanaidy.
Ózen aǵynynyń jartysyna jýyǵy shetelde qalyptasady
Qazaqstannyń sý qaýipsizdigin klimat ózgerisine erekshe táýeldi etetin taǵy bir faktor bar. Eldegi sý resýrstarynyń edáýir bóligi transshekaralyq ózenderge tiesili.
"Qazaqstandaǵy ózen aǵynynyń jartysyna jýyǵy el aýmaǵynan tys jerde - Qytaida, Qyrǵyzstanda, Ózbekstanda jáne Reseide qalyptasady. Sondyqtan sýymyzdyń bolashaǵy bir mezgilde eki jerde sheshiledi. Birinshisi - elimizdiń ishinde. Biz ár tekshe metr sýdy áldeqaida tiimdi paidalanýdy úirenýge tiispiz. Ekinshisi - kórshiles memlekettermen júrgiziletin kelissózder alańy", - deidi Qýanysh Ózbekov.
Klimat ózgergen saiyn bul máseleniń mańyzy arta bermek. Óitkeni sý tek Qazaqstanǵa ǵana emes, osyndai klimattyq qiyndyqtarǵa tap bolyp otyrǵan kórshiles memleketterge de qajet.
Sondyqtan sarapshy transshekaralyq sýlardy birlesip basqarýdyń halyqaralyq tetikterin damytý asa mańyzdy ekenin atap ótti.
Aral apaty qateliktiń qunyn áldeqashan kórsetti
Qýanysh Ózbekovtiń pikirinshe, sýdy tiimsiz basqarýdyń saldary qandai bolatynyn túsiný úshin Qazaqstanǵa alystan mysal izdeýdiń qajeti joq.
"Qazaqstannyń klimat ózgerisi men sý qaýipsizdigi jónindegi óz oqýlyǵy bar. Ol – eń aýyr qunmen jazylǵan Aral taǵdyry. Kezinde álemdegi kólemi jóninen tórtinshi oryn alǵan kól bir urpaqtyń kóz aldynda tartylyp qaldy. Óitkeni sý taýsylmaityn resýrs siiaqty paidalanyldy. Alaida bul oqiǵanyń ekinshi taraýy da bar. Kókaral bógeti Kishi Araldy qalpyna keltirýge kómektesti, nátijesinde balyq ta, balyqshylar da qaita oraldy. Biz úshin osy eki sabaqtyń da mańyzy birdei. Birinshisi bar dúnieden qanshalyqty tez aiyrylyp qalýǵa bolatynyn kórsetse, ekinshisi saýatty sheshimder jaǵdaidy shynymen ózgerte alatynyn dáleldeidi", - deidi sarapshy.
Onyń aitýynsha, anomaldy ystyq maýsymdardy tótenshe jaǵdai aiaqtalǵannan keiin júie burynǵy qalpyna qaita oralatyn ýaqytsha qubylys retinde qabyldaýǵa bolmaidy. Kerisinshe, bul sý paidalaný modeliniń ózin ózgertý qajettigin bildiretin dabyl bolýy kerek.
"Árbir qurǵaqshylyq jylyn qalyptan tys jaǵdai dep qabyldaýdy toqtatýymyz qajet. Sý tapshylyǵy jaǵdaiynda Qazaqstannyń negizgi rezervi tek syrttan tabylatyn nemese jańadan igeriletin sý kózderi emes. Ol – qazirdiń ózinde qolymyzda bar, biraq tutynýshyǵa jetkenshe joǵaltyp alyp otyrǵan sý", - dep qorytyndylady Qýanysh Ózbekov.
