كەزٸندە ٶندٸرٸس قالدىعى سانالعان كەن ٷيٸندٸلەرٸ مەن بايىتۋ قالدىقتارى بٷگٸندە قايتادان باعالى مەتالل كٶزٸ رەتٸندە قاراستىرىلا باستادى. ەلەمدە شيكٸزاتقا سۇرانىستىڭ ارتۋى جەنە تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى كٶپتەگەن ەلدٸ جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋدەن گٶرٸ ەسكٸ ٷيٸندٸلەر مەن قالدىق قويمالارىن قايتا ٶڭدەۋگە كٶبٸرەك نازار اۋدارۋعا يتەرمەلەپ وتىر, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
بۇل مەسەلە قازاقستان ٷشٸن دە ٶزەكتٸ بولا تٷستٸ. Qazaq Expert Club ساراپشىسى, گەولوگييا-مينەرالوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇلتتىق ينجەنەرلٸك اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن گەولوگى نيزامي دجافاروۆ جەر قويناۋىن تيٸمدٸ پايدالانۋ ەندٸ تەك ەكولوگييالىق ەمەس, ەكونوميكالىق مٸندەتكە دە اينالعانىن ايتادى.
“بٷگٸندە ەسكٸ كەن ٷيٸندٸلەرٸ ٸس جٷزٸندە “ەكٸنشٸ رەتتٸك كەن ورىندارىنا” اينالىپ وتىر. پايدالى كومپونەنتتەردٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶندٸرۋ جەنە ٶڭدەۋ كەزەڭدەرٸندە جوعالادى. ال قازٸرگٸ تەحنولوگييالار ولاردى ەلدەقايدا تيٸمدٸ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ”, – دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, 1970-جىلدارى قۇرامىندا بٸر تونناعا كەمٸندە 2 گرامم التىن بار كەن عانا ٶندٸرٸستٸك ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەلسە, بٷگٸندە قۇرامىندا 0,4–0,5 گ/ت التىن بار كەننٸڭ ٶزٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ سانالادى.
اكادەميكتٸڭ سٶزٸنشە, مۇنىڭ ايقىن مىسالدارىنىڭ بٸرٸ – قوستاناي وبلىسىنداعى جٸتٸقارا التىن كەن ورنى. بۇل كەن ورنى شامامەن 50 جىل بويى ٷزٸلٸسپەن يگەرٸلگەن.
“سول كەزەڭدە قۇرامىندا تونناسىنا كەمٸندە 3 گرامم التىن بار كەن عانا ٶندٸرٸستٸك ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەلدٸ. ال ٶندٸرٸلگەن كەندەگٸ التىننىڭ ورتاشا مٶلشەرٸ 7–10 گ/ت بولعان. تٸپتٸ “بوس جىنىس” دەپ سانالعان ارشىندى جىنىستاردىڭ ٶزٸندە التىن مٶلشەرٸ 3 گ/ت-عا دەيٸن جەتكەن. بٸراق ول كەزدە مۇنداي ماتەريالدار پەرسپەكتيۆالى شيكٸزات رەتٸندە قاراستىرىلماي, جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلدى”, – دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى مەن مەتالل باعاسىنىڭ ٶسۋٸ نەتيجەسٸندە مۇنداي جىنىستاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ بٷگٸندە تولىققاندى ٶندٸرٸستٸك شيكٸزات رەتٸندە باعالانۋى مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار اتالعان كەن ورنىنىڭ بايىتۋ قالدىقتارى قۇرامىنداعى سىناپ, مىشياك جەنە جوعارى شاڭدانۋ دەڭگەيٸنە بايلانىستى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ەكولوگييالىق قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىر. زەرتتەۋلەر بۇل قالدىقتاردىڭ قۇرامىندا ورتاشا ەسەپپەن 1 گ/ت التىن ساقتالعانىن جەنە جالپى كٶلەمٸ بٸر توننادان اساتىن التىن قورى بار ەكەنٸن كٶرسەتكەن.
اكادەميكتٸڭ ايتۋىنشا, پايدالى رەسۋرستاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ كەن ورنىن باعالاۋ كەزەڭٸندە-اق جوعالادى.
“تابيعي تٷردە جينالعان پايدالى كومپونەنتتەردٸڭ تەك 60–80%-ى عانا مينەرالدىق رەسۋرس رەتٸندە ەسەپكە الىنادى. ونىڭ ٶزٸنەن نەبەرٸ 70–90%-ى عانا ٶندٸرٸستٸك يگەرۋگە جٸبەرٸلەدٸ. ياعني قازٸرگٸ سەتتە ەڭ جوعارى ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك بەرەتٸن قورلار عانا ٶندٸرٸلەدٸ”, – دەيدٸ ول.
بۇدان بٶلەك, شىعىندار ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەۋ بارىسىندا دا جالعاسادى. كەن ٶندٸرۋ كەزٸندە پايدالى كومپونەنتتەردٸڭ 5–10%-ى جوعالۋى مٷمكٸن بولسا, كەندٸ ٶڭدەۋ جەنە دايىن ٶنٸم الۋ كەزەڭٸندە تاعى 15–30%-ى جوعالادى.
سونىڭ سالدارىنان كەيبٸر پايدالى قازبالار بويىنشا جەر قويناۋىنداعى باستاپقى پايدالى كومپونەنتتەردٸڭ جارتىسىنان ازى عانا سوڭعى ٶنٸمگە دەيٸن جەتەدٸ.
قازٸر كەن ورىندارىن باعالاۋ كەزٸندە زاماناۋي تەحنولوگييالارمەن قاتار ەكولوگييالىق, تەحنيكالىق جەنە ەكونوميكالىق فاكتورلار دا ەسكەرٸلەدٸ. دەگەنمەن نەگٸزگٸ كريتەريي رەتٸندە ەلٸ دە قىسقا مەرزٸمدەگٸ ەڭ جوعارى تابىستىلىق الىنادى.
“تەك ەكونوميكالىق پايدانى ەمەس, كەن ورىندارىن يگەرۋ بارىسىندا ەل جوعالتىپ جاتقان رەسۋرستار كٶلەمٸن دە ەسكەرۋ قاجەت. كەي جاعدايدا كەدەي كەندەر مەن بايىتۋ قالدىقتارىن بٶلەك جيناپ ساقتاۋ ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ تەحنولوگييا دامىعان سايىن جەنە نارىق جاعدايى ٶزگەرگەن كەزدە ولاردى قايتا ٶڭدەۋ اناعۇرلىم تيٸمدٸ بولادى”, – دەيدٸ نيزامي دجافاروۆ.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل – جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ جاڭا مودەلٸنە كٶشۋ ٷدەرٸسٸ. ەندٸ تەك جاڭا كەن ورىندارى عانا ەمەس, ونداعان جىل بويى ٶندٸرٸس قالدىعى سانالىپ كەلگەن ٷيٸندٸلەردٸڭ ٶزٸ ستراتەگييالىق ماڭىزى بار رەسۋرسقا اينالىپ وتىر.
