قازاق سالت-دەستٷرلەرٸ تۋرالى نە بٸلەمٸز?
ۇلدىڭ تٶبە شاشىن ۇزارتا ٶسٸرٸپ, مونشاق ارالاستىرا ٶرٸپ قويۋ. ونىڭ اتى – ايدار. بۇل عۇرىپ نەگٸزٸنەن, تٸل-كٶزدەن ساقتاۋ ٷشٸن ەر بالالارعا جاسالادى. كەنەسارىنىڭ ٸنٸسٸ ناۋرىزباي باتىردىڭ ۇزىن ايدارى بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ.
اقسارباس اتاۋ. ادامدار قاۋٸپ-قاتەرگە ۇشىراعانىندا «اللاھ تاعالا مەنٸ وسى قيىندىقتان قۇتقارا گٶر! اقسارباس!» دەپ قۇدايى اتايتىن بولعان. مۇنداي جاعدايدا «اقسارباس!» دەپ ٷش رەت ايقايلاعان. سوسىن قاۋٸپ-قاتەردەن امان قالعانىندا ەلگٸ ادام اۋىل ايماعىن شاقىرىپ قۇدايى بەرگەن. اقسارباسقا شالىناتىن مالدار: بوزقاسقا (قوي), كٶكقاسقا (جىلقى), قىزىل-قاسقا (سيىر). ادام اقسار-باس اتاعاندا قاي مالىن ايتسا, سونى قۇدايىعا سويۋعا تيٸس.
اق قۇيىپ شىعارۋ. حالقىمىزدا: «ٷيگە كٸرگەن جىلانعا دا اق قۇيىپ شىعارادى» دەگەن مەتەل بار. قازاقتىڭ اق دەپ اتايتىنى: سٷت, قىمىز, شۇبات, ايران. قالىڭ ٶرت كەلٸپ قالعانىندا الدىنان اق شاشادى, ٷيگە جىلان كٸرٸپ كەتكەنٸندە باسىنا سٷت نە ايران قۇيىپ ٷيدەن شىعارىپ بارىپ ٶلتٸرەدٸ. بۇل قازاقتىڭ ٷيٸنە كەلگەن جاۋىنا دا جاماندىق جاسامايتىن ۇلتتىق مٸنەزٸنەن شىققان ەدەت.
ات تەرگەۋ. ول – ادامدى سىيلاۋعا ارنالعان ٸزەتتٸلٸك ەدەت-عۇرىپ. ۇلتتىق بولمىس بويىنشا ەيەلدەر اتاسىنا, قايناعاسىنا, قاينىسىنا, قايىن-سٸڭٸلٸسٸنە اتىن اتاماۋ ٷشٸن قوسىمشا ات قويادى. مۇنى ات تەرگەۋ دەپ اتايدى. مۇندايدا قويىلاتىن اتتاردىڭ كەيبٸرٸ مىنانداي: «مىرزا قايناعا», «باي اتام», «بي اعا», «تەنتەگٸم», «ەركەجان», «شەبەر شەشەي», «اق ەجە», «سىرعالىم», «شاشباۋلىم». جەڭگەلەرٸ قاينىلارىنا ەزٸلدەپ, بويلارى تاپال بولسا, «سۇڭعاقتىم», جايباسار بولسا, «جٷيرٸگٸم» دەپ تە ات قويادى. ەر ادامدار دا ٶزٸنەن ٷلكەندەردٸ مەكە, سەكە دەپ قۇرمەتتەيدٸ. انتتاسۋ. جاۋدان كەك قايتارۋ ٷشٸن, ادامدار بٸر-بٸرٸنە دەگەن ادالدىقتان اينىماۋ ٷشٸن, ەلارالىق تاتۋ كەلٸسٸمدٸ ساقتاۋ ٷشٸن انت ايتاتىن سالت-دەستٷر بار. حالىق انتىن بۇزعان ادامدى «انت اتقان» دەپ جەك كٶرٸپ, «ۋا, ايتىلعان انت, سەرتتەسكەن ۋەدە, الىسقان قول قايدا?» دەپ كٸنەلاسادى.
اراشا تٷسۋ. داۋلاسقان, جانجالداسقان ادامدارعا باسۋ ايتىپ, اجىراتۋ, ساباسىنا تٷسٸرۋ – اراشا تٷسۋ دەپ اتالادى. بۇرىندارى مۇنداي جانجالدا اۋىلدىڭ, ەلدٸڭ ابىرويلى ابىزى «اراشا!» اراشا! دەپ ايقايلاپ, وت شىققالى تۇرعان ورتاعا بارىپ, اعايىنعا اراشا تٷسكەن.
ارىزداسۋ. بۇل فەنيدەگٸ (ٶمٸردەگٸ) تاتاتىن دەم-تۇزى تاۋسىلىپ, ٶمٸردەن ٶتٸپ بارا جاتقان عارٸپ وتباسىمەن, تۋعان-تۋىستارىمەن, كٶرشٸ-كٶلەم, دوس-جاراندارىمەن سوڭعى رەت تٸلدەسٸپ, حوش ايتىسادى. مۇنى ارىزداسۋ دەپ اتايدى. ارىزداسۋدا باقيلىق بولعالى جاتقان پەندە بٸلٸپ, بٸلمەي جاساعان قاتەلٸك, كٷنە, كٸنەلارى ٷشٸن جينالعانداردان, ولار ودان كەشٸرٸم سۇرايدى.
اسار جاساۋ. ٷي سالۋ, قوي قىرقۋ, تاي تاڭبالاۋ, كيٸز باسۋ, ەگٸن ورۋ, شٶپ شابۋ تەرٸزدٸ قاۋىرت جۇمىستاردى كٶپتٸڭ كٷش-قايراتىمەن, كٶمەگٸمەن تەز اتقارۋ ٷشٸن رۋ باسىنىڭ, ٷي يەسٸنٸڭ اۋىلداستارىن, تۋعان-تۋىستارىن شاقىرىپ, بٸرلەسە قيمىلداۋىن اسار جاساۋ دەپ اتايدى. ونىڭ ەكٸنشٸ اتاۋى – ٷمە, سەرنە. ٷي يەسٸ جەردەمدەسۋگە كەلگەندەرگە تاماق دايىنداپ, سىي-قۇرمەتٸن كٶرسەتەدٸ. اسارعا كەلگەندەر اتقارعان جۇمىسىنا, كٶمەگٸنە اقى المايدى.
اساتۋ. ونى س.مۇقانوۆ ٶزٸنٸڭ «حالىق مۇراسى» دەگەن كٸتابىندا كەڭ ناسيحاتتاپ جازعان. داستارقان باسىندا ەت جەپ وتىرعاندار توعايا باستاعانىندا, تٶردە وتىرعان اقساقال قالعان ەتتٸ قولىمەن قوناقتارعا, جاس بالالارعا اساتادى. بۇرىندارى اۋىل بالالارى ەت اسايمىز دەپ قوناق كەلگەن ٷيدٸڭ قاسىندا جٷرەتٸن-دٸ.
ات تۇلداۋ. ەر ادام قايتىس بولعانىندا مٸنٸپ جٷرگەن اتىنىڭ جال-قۇيرىعىن كٷزەپ, ونى بوس جٸبەرەدٸ دە, ٶلگەن ادامنىڭ جىلىندا سول اتتى ەكەلٸپ سويادى. بۇل دەستٷردٸ ات تۇلداۋ دەپ اتايدى. اۋناتۋ. قازاقتار ٷيٸنە كەلٸپ قوناق بولعان, قونىپ كەتكەن ادامداردىڭ وتىرعان, جاتقان جەرٸنە «بالامىز وسى اتاسىنا تارتسىن, بويىنا وسى اتاسىنىڭ قاسيەتتەرٸ قونسىن» دەپ بالالارىن اۋنا تىپ الاتىن بولعان. ەلگە, اعايىنعا سىيلى ازامات كٸندٸك قانى تامعان تۋعان جەرٸ نە كەلگەنٸندە حالىق, تۋعان-تۋىستارى, دوس جاراندارى ونى سول جەردٸڭ توپىراعىنا اۋناتىپ العان. شىڭعىس ايتماتوۆ ٷيٸنە مۇحتار ەۋەزوۆ كەلگەنٸندە, ول وتىرعان ورىندىققا ۇلىن اۋناتىپ العان كٶرٸنەدٸ.
اۋىز تييۋ. الىس ساپارعا اتتاناردا سول ادام اۋىلىنداعى نەمەسە ەۋلەتٸندەگٸ ٷلكەن ٷيگە كٸرٸپ دەم تاتىپ, جولعا شىققان. سوندا ول «وسى قارا شاڭىراقتىڭ كيەسٸ قولدايدى» دەپ سەنگەن. وتباسى تاماقتانىپ وتىرعاندا داستارقان ٷستٸنە كەلگەن ادام ونداعى دەمنەن اۋىز تييۋگە تيٸس. ەسٸرەسە, تاڭعى استان اۋىز تيمەۋگە بولمايدى. اس تان اۋىز تييۋ - ٷي يەلەرٸنٸڭ قوناققا, قوناقتىڭ داستارقانداعى اسقا دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ بٸر بەلگٸسٸ بولىپ سانالادى.
اۋزىنا تٷكٸرتۋ. بۇل – قازاقتاردىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ىرىمى. ولار باتىرلار مەن بيلەرگە, اقىندارعا, تاعى دا باسقا اتاقتى ادامدارعا بالاسىنىڭ اۋزىنا تٷكٸرتٸپ الاتىن بولعان. تٷكٸرگەندە ونىڭ ىرىمى عانا جاسالادى. بۇل ىرىم بالامىز سونداي ادامعا ۇقساپ, ٶنەگەلٸ بولسىن دەگەننەن تۋعان. بالاسىنىڭ اۋزىنا بٸر ادامعا تٷكٸرتسە, جەتكٸلٸكتٸ.
اياعىنا جىعىلۋ. كەشٸرٸم سۇراۋدىڭ ەڭ ٷلكەن, كٸشٸرەيۋدٸڭ ەڭ اۋىر تٷرٸ – وسى عۇرىپ. ونى ورىنداعاندا ايىپتى ادام جانىنا ابىرويلى, قادٸرلٸ كٸسٸلەردٸ ەرتٸپ الىپ, تيٸستٸ ادامنىڭ ٷيٸنە رۇقسات سۇراپ كٸرٸپ, كەشٸرٸم سۇرايدى. ايىبى ٷلكەن بولسا, ايىپكەر ٶزٸ كٸنەلٸ بولعان ادامنىڭ اياعىنا جىعىلىپ, ونى قۇشاقتاعان قالپى جىلاپ, كەشٸرٸم سۇراپ, جالىنعان. «اياعىنا جىعىلۋ» – ەرٸ عۇرىپ, ەرٸ جازانىڭ بٸر تٷرٸ.
بايعازى بەرۋ. ٷلكەننٸڭ كٸشٸگە, ياعني بالاعا بەرەتٸن سىيى. جاس ۇل-قىز, بويجەتكەن, بوزبالا جاڭا كيٸم كيگەندە, جاڭا زات العاندا اعا, اپا, اتا-ەجەسٸنەن, تۋعان-تۋىستارىنان وعان بايعازى سۇرايدى. ولار بايعازىعا اقشا, مال, مٷلٸك, ەيتەۋٸر بٸر زات بەرٸپ, قۇتتى بولسىن ايتادى. بازارلىق ەكەلۋ. الىس ساپارعا شىققان, قىدىرىپ قايتقان, ساۋدا جاساپ كەلگەن ادامدار تۋعان-تۋىسقاندارىنا, كٶرشٸ-كٶلەمدەرٸنە, دوس-جاراندارىنا ٸرٸلٸ-ۇساقتى سىيلىقتار ەكەلٸپ بەرەدٸ. مۇنى بازارلىق دەپ اتايدى. ول جاقسى كٶرگەننٸڭ, سىيلاعاننىڭ بەلگٸسٸ.
باستاڭعى جاساۋ. ٷيدەگٸ ٷلكەندەر جولاۋشىلاپ كەتكەنٸندە قالعان جاستار ٶزدەرٸ باس قوسىپ (كەلٸندەر, ابىسىندار, كٷيەۋلەر, بالدىزدار بولىپ), نەمەسە زامانداستارىن شاقىرىپ, ويىن-سۋىق ٶتكٸزەدٸ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرادى, ەر تٷرلٸ دەمدٸ تاعامدار جاساپ ٸشەدٸ. بۇل ەدەت-عۇرىپتى باستاڭعى جاساۋ دەپ اتايدى.
بەسٸرە اتاۋ. ەجەلگٸ ەدەت-عۇرىپتاردىڭ بٸرٸ. اتا-اناسى بالاسىنا ارناپ جاس تٶلگە ەن سالادى دا ونى «بەسٸرە» دەپ اتايدى. بەسٸرە اتالعان تٶل ٶسكەن سوڭ سول بالانىڭ قاجەتٸنە, تويىنا جاراتىلادى. ونى ەن سالىپ, مالدى تاڭبالاۋمەن شاتاستىرماۋ قاجەت.
بوساعا مايلاۋ. جاستار شاڭىراق قۇرعانىندا نەمەسە بٸرەۋ جاڭا ٷي العانىندا جاقىن تۋعان-تۋىستارى كەلٸپ جاڭا ٷيدٸڭ بوساعاسىنا ماي جاعۋ سالتىن جاسايدى. ول وسى ٷي بەرەكەلٸ, مايداي جۇعىمدى, كٶپتٸڭ ٷيٸ بولسىن دەگەن نيەتتەن تۋعان. بوساعاسىن مايلاعان ادامعا شاڭىراق يەلەرٸ كەدە بەرەدٸ.
ەن سالۋ. مالدىڭ قۇلاعىن تٸلٸپ, نەمەسە ونى ويىپ بەلگٸ – ەن سالادى. ول مالىن تابۋ, جوعالىپ, باسقا مالدارمەن ارالاسىپ كەتسە تانۋ ٷشٸن جاسالادى. ەندٸ ەر قۇلاقتىڭ الدى-ارتىنا الماستىرا سالۋ ارقىلى مىنانداي تٷرلەرٸن جاسايدى: تٸلٸك ەن, بۇرىش ەن, كەز ەن, قيىق ەن, قۇمىرسقا ەن, تەسٸك ەن, كەسٸك ەن, ت.ب. ەنشٸ بەرۋ. اتا-اناسى بالاسى بالالى بولعاننان كەيٸن «ەندٸ ٶز كٷندەرٸن ٶزدەرٸ كٶرە الادى» دەگەن سەنٸمگە كەلٸپ, وتاۋ تٸگٸپ, بٶلەك شىعارادى. سوندا مالىنان – مال, مٷلكٸنەن – مٷلٸك بٶلٸپ بەرەدٸ, ىدىس-اياق سىيلايدى. وعان كەلٸننٸڭ تٶركٸنٸنەن كەلگەن دٷنيەسٸ قوسىلىپ, جاس جۇبايلار جەكە شاڭىراق بولىپ شىعا كەلەدٸ. مۇنى ەنشٸ بەرۋ دەپ اتايدى. اتا-اناسى قايتىس بولسا, ولاردىڭ مالى مەن دٷنيە-مٷلكٸ قالعان اعاسى ٸنٸسٸنە ەنشٸباس بەرۋگە تيٸس. ەكە ورنىندا ەكە بولىپ وتىرعان اعاسىنىڭ اتا-اناسىنان قالعان مۇرانى باۋىرىنا باسىپ الىپ, ونىڭ بار راحاتى مەن قىزىعىن ٶزٸنٸڭ عانا كٶرۋٸ – تاسباۋىرلىق. ونداي اعا كەيٸن ٸنٸسٸ ٶز بەتٸنشە كٷن كٶرٸپ, باق-دەۋلەتكە يە بولعانىندا «ٸنٸم ماعان, بالالارىما قاراسپايدى» دەپ كٷڭكٸلدەمەۋگە تيٸس. كەيبٸر اتا-انا بالالارىنىڭ ەنشٸ باسىن الدىن-الا بٶلٸپ, اتاپ قويادى.
ەرۋلٸك بەرۋ. اۋىلعا باسقا جاقتان بٸر ٷي كٶشٸپ كەلسە, باۋىرلارىنىڭ بٸرٸ تۋعان-تۋىستارىنا جاپسارلاس كەلٸپ قونسا, كٶرشٸ-كٶلەمٸ نەمەسە جاقىندارى جاڭا ٷيگە «ەرۋلٸك» دەپ اس پٸسٸرەدٸ, تاباق تارتىپ, قوناقاسى بەرەدٸ. بۇل سالتتى ەرۋلٸك دەپ اتايدى. وسىلايشا قازاقتار تانىسىن, تانىماسىن بٸر-بٸرٸن بٶتەنسٸمەي, ٶز ورتاسىنا تارتا بٸلگەن.
جول بەرۋ. قازاقتا ٷلكەن ادام كەلە جاتقانىندا الدىن كەسٸپ ٶتپەيدٸ, وعان جول بەرەدٸ, ٷيگە كٸرگەنٸندە ورنىنان تۇرىپ تٶرگە وتىرعىزادى. اڭ اۋلاعاندا دا جاسى ٷلكەن ادام بٸرٸنشٸ بولىپ وق شىعارادى, ولجانىڭ العاشقىسىن يەمدەنەدٸ. الىستان كەلگەن قوناققا دا, قىزمەتٸ مەن شەنٸ ٷلكەن ادامدارعا دا ەر ٸستە جول بەرەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەدەت-عۇرىپتارىنداعى ەتيكالىق جورالعى بولىپ سانالادى.
جىلۋ جيناۋ. بٸر باقىتسىزدىققا ۇشىراعانىندا, ٷي مٷلكٸ, مالىنان ايىرىلعانىندا اۋىل تۇرعىندارى, كٶرشٸ-كٶلەمٸ, تۋعان-تۋىستارى مال, دٷنيە, اقشالاي كٶمەك كٶرسەتەدٸ. مۇنى ولاردىڭ ورتاسىنان بٸر ادام ۇيىمداستىرادى. بۇل جەردەم – جىلۋ جيناۋ دەپ اتالادى. ارام جولمەن شىعىنعا ۇشىراعاندارعا جىلۋ جينالمايدى. ولار: دٷنيە-مٷلكٸن قارتاعا سالىپ, ۇتقىزىپ جٸبەرگەندەر, زيناقورلىققا سالعاندار, ٸشٸپ قۇرتقاندار, قوعامنىڭ, مەملەكەتتٸڭ دٷنيە-مٷلكٸن جەپ قويعاندار.
جۇمالىق. بۇرىندارى دەرٸس الىپ جٷرگەن شەكٸرتتەرٸ جۇما كٷنٸ مولداسىنا سىباعاعا ەت, قىمىز, ماي, قۇرت ەكەلەتٸن بولعان. ونى حالىق جۇمالىق دەپ اتاپ كەتكەن.
كٶرٸمدٸك بەرۋ. نەرەستەلٸ بولعانىندا, كەلٸن تٷسٸرگەنٸندە «قۇتتى بولسىن» ايتا كەلگەندەردەن سەبيدٸ, كەلٸندٸ كٶرسەتپەي تۇرىپ, «كٶرٸمدٸگٸن بەرمەسەڭدەر كٶرسەتپەيمٸز» دەپ كەدەسٸن سۇرايدى. قىز ۇزاتىلاردا ۇل جاعىنان كەلگەن قۇدالارعا بولاشاق كەلٸندەرٸنٸڭ جاساۋىن كٶرسەتٸپ تە كٶرٸمدٸك سۇرايتىن ەدەت-عۇرىپ بار. قازٸر جوعارى وقۋ ورنىن بٸتٸرٸپ ديپلوم العان جاستار دا تۋعان-تۋىستارىنان كٶرٸمدٸك سۇراپ جاتادى.
كٶرٸسۋ. قازاق سالتى بويىنشا ساعىنىسىپ كەزدەسكەن ادامدار بٸر-بٸرٸمەن قۇشاقتاسىپ امانداسادى, كٸسٸ قايتىس بولعانىندا قۇشاقتاسىپ جىلاسادى, قىز ۇزاتىلعاندا دا قيماستىقپەن قوشتاسىپ, جىلايدى. مۇنى كٶرٸسۋ دەپ اتايدى.
كٶگەنتٷپ بەرۋ. مالدى ادامدار جاقىن تۋعان-تۋىستارىنىڭ كٸشكەنتاي بالاسىنا بۇزاۋلارىنىڭ, قۇلىندارىنىڭ, قوزىلارىنىڭ, لاقتارىنىڭ, بوتالارىنىڭ بٸرٸن اتايدى. بۇل كٶگەنتٷپ بەرۋ. اتاعان كٶگەنتٷبٸن كەيٸن بەرمەي كەتۋ - ٶنەگەسٸزدٸك, دٷنيە-قوڭىزدىق.
قايىرلى بولسىن ايتۋ. بالا تۋعاندا, كەلٸن تٷسٸرگەندە, تاعى دا باسقا ٷلكەن قۋانىشتارعا يە بولعانىندا تۋعان-تۋىستارى, كٶرشٸ كٶلەمٸ كەلٸپ «قايىرلى بولسىن!» دەپ قۇتتىقتايدى. ول – قازاقتىڭ قۋانىشتى بٸرگە بٶلٸسەتٸن ٸزگٸ سالتى. ادامدار «قايىرلى بولسىن!» ايتپاعاندارعا رەنجيدٸ دە.
قازان شەگەلەۋ. جاقىن تۋىس, ەزٸل-قالجىڭى جاراسقان ادامداردىڭ ٷيٸنە ەكٸ-ٷش ادام بٸرگە بارىپ: «وسى ٷيدٸڭ قازانىن شەگەلەي كەلدٸك» دەيدٸ. بۇل ولاردىڭ تٷستەنٸپ, ەت جەۋگە كەلگەندٸگٸ. ٷي يەسٸ وعان ەزٸلمەن جاۋاپ قايتارىپ: «جاقسى بولدى, قازان شەگەلەيتٸن ادام تابا الماي وتىر ەدٸك» دەپ قوناقجايلىق تانىتادى, ەيەلٸ ەت اسىپ, قوناقاسى بەرەدٸ.
قالاۋ ايتۋ. بٸرەۋدٸڭ جاقسى مالىنا, مٷلكٸنە كٶڭٸلٸ كەتكەن ادام سول ٷيدٸڭ يەسٸنە نەمەسە ەيەلٸنە, بالاسىنا سوعان لايىقتى باعالى بٸر تارتۋ ەكەلٸپ, ەلگٸ دٷنيەنٸ, جانۋاردى «مەنٸڭ قالاۋىم وسى» دەپ سۇرايدى. كەيدە ٷي يەسٸ مۇنداي سىيلى, جٶن-جورالعىسىمەن كەلگەن قوناققا ٶزٸ سٶز سالىپ: «بۇل ٷيدەن قالاعان بٸر زاتتىڭ بار ما? قالاۋىڭىزدى ايتىڭىز» دەپ سۇراپ, قالاعان زاتىن سىيلايدى.
قوناقكەدە ايتۋ. ٷي يەسٸ قوناعىنا «قوناق كەدە ايتا وتىرىڭىز», - دەپ قولقا سالاتىن بولعان. ول - ٶلەڭ ايتىڭىز, كٷي تارتىڭىز, ٶنەر كٶرسەتٸڭٸز, دەگەن تٸلەك, قوناقتىڭ ٶنەرٸن, قابٸلەتٸن سىناۋ, كٶڭٸلدٸ وتىرۋ. سول سەبەپتٸ, قازاقتار بالاسىن جاستايىنان ەن ايتۋ, كٷي تارتۋ تەرٸزدٸ ٶنەرگە باۋلىعان. ٶيتكەنٸ, قوناقكەدە ايتا الماي قالۋ – ىڭعايسىز جاعداي.
قورىقتىق قۇيۋ. ول – ەمدٸك عۇرىپ. اۋىرعان ادامنىڭ تٶبەسٸنٸڭ ٷستٸنە (باسىنا تيگٸزبەي) ماي قۇيىلعان تابانى ەكەلٸپ, ەكٸنشٸ بٸر ىدىستا قورىتىلعان سۇيىق (ىستىق) قورعاسىندى ونىڭ ٷستٸنە قۇيىپ كەپ جٸبەرەدٸ. سوندا «شار» ەتٸپ كٸشكەنە قورعاسىن سۇيىعى بٸر بەينە قالپىنا تٷسەدٸ. ەمشٸ سوعان قاراپ اۋرۋعا «سٸز يتتەن نەمەسە ادامنان, جىلاننان قورىققانسىز» دەگەندەي بولجام ايتىپ, اۋرۋدى جازىلاتىنىنا سەندٸرەدٸ.
موينىنا بۇرشاق سالۋ. ەرتەدە بالاسى جوق ادامدار موينىنا كٶگەننٸڭ بۇر شاعىن سالىپ اللاھ تاعالا دان پەرزەنت سۇراپ جالبا رىنعان, جىلاعان. مويىنعا بۇرشاقتى بالا تٸلەگەندە عانا سالادى.
سالاۋات ايتۋ. ول – اللاھتى, پايعامباردى ماداقتاپ ايتىلاتىن دۇعا. ونى نامازدىڭ سوڭىندا زور ىنتا-ىقىلاسپەن وقيدى. ساۋعا سۇراۋ. بۇرىندارى قىلمىسى ٷشٸن بٸر ادام اۋىر جازاعا, ٶلٸمگە بۇيىرىلعانىندا ٶتە بەدەلدٸ كٸسٸلەر بارىپ ونىڭ جازاسىن جەڭٸلدەتۋدٸ, كەشٸرۋدٸ سۇراعان. سٶزٸ ٶتسە ايىپتاۋشى جاق تا, بيلەر دە ونداي ادامداردىڭ ٶتٸنٸشٸن ورىنداعان. مۇنى ساۋعا سۇراۋ دەپ اتايدى. ساۋعاعا جازاسى سۇراپ الىنعان ادام دا جولىنان جىعىلماي قۇن, شىعىن تٶلەگەن, ەكٸ جاقتى بٸتٸستٸرۋگە كٷش سالعان.
ساۋىن ايتۋ. بٸر اۋىلدا, ەلدە ٷلكەن اس, ٷلكەن توي بولاتىن بولسا, الدىن-الا (بٸرنەشە اي, بٸر جىل بۇرىن) جان-جاققا حابار جٸبەرٸلٸپ, ادامداردى سوعان شاقىرادى. بۇل ساۋىن ايتۋ. ياعني, ەر جٷز, ەر رۋ مۇنداي اسقا قىمىزىن, مالىن الا كەلٸپ, باتىر, بالۋان, اقىن, ەنشٸ, كٷيشٸلەرٸمەن ٶنەر كٶرسەتٸپ, بەيگەگە جٷيرٸك اتتارىن قوسىپ, استىڭ, تويدىڭ جاقسى ٶتۋٸنە جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتەدٸ. جيىنعا قىمىز ەكەلگەندەردٸڭ ىدىسىنا سويىلعان مالدىڭ جٸلٸكتەرٸن سالىپ جٸبەرەدٸ. مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» كٸتابىندا: «مىرزا ٶز ەكەسٸ ٶسەكەڭە اس بەرەم دەپ, كٶكشەتاۋعا ساۋىن ايتىپ, ەلدٸ جيدى عوي» دەگەن سٶزدەر بار.
سٷيٸنشٸ سۇراۋ. ٶتە قۋانىشتى حاباردى جەتكٸزۋشٸ ادام ول ٷيگە «سٷيٸنشٸ, سٷيٸنشٸ!» دەپ كٸرەدٸ. بۇل سٶز توسىنان ەستٸلسە دە, ٷي ٸشٸندەگٸلەردٸ شوشىندىرماي, قايتا قۋانتادى. سول كەزدە ٷي يەسٸ: «قالاعانىڭىزدى الىڭىز» دەيدٸ نەمەسە ول ريزا بولاتىنداي بٸر جاقسى سىيلىق بەرەدٸ. سٷيٸنشٸ الۋدىڭ سٶكەتتٸگٸ جوق.
سەلەمدەمە. بٸرەۋ ارقىلى بەرٸپ جٸبەرٸلگەن زاتتى سەلەمدەمە دەپ اتايدى. سەلەمدەمەگە جٸبەرٸلەتٸن زاتتار: سىباعا, اقشا, كٶيلەك-كٶنشەك, ورامال (بٸر ۇشىنا ساقينا, بٸلەزٸك بايلانعان). سەلەمدەمە جولاۋشىنىڭ جٷگٸن اۋىرلاتپاي تىنداي بولۋعا تيٸس. الىستاعى ادامدار بٸر-بٸرٸنە تانىستارى ارقىلى اۋىزشا سەلەم, ٶتٸنٸشتەرٸن دە جولدايدى. سٸرگە مٶلدٸرەتەر. بيە اعىتار كٷنٸ بەرٸلگەن قىمىزدى - «سٸرگە مٶلدٸرەتەر» دەپ اتايدى. وعان اۋىلدىڭ اقساقالدارى, ەجەلەر, ەل اعالارى شاقىرىلادى.
سٷيەك جاڭعىرتۋ. بۇرىندارى قۇدا-قۇداعي بولعان جاقتار قايتادان قىز الىسىپ, قىز بەرٸسٸپ, قۇدالىقتى ودان ەرٸ جالعاستىرسا, ونى سٷيەك جاڭعىرتۋ دەيدٸ. بۇل سالت قىز بەن جٸگٸتتٸڭ كەلٸسٸمٸمەن قازٸر دە جاسالىپ جٷر.
