5 قاراشادا الماتىدا 3 باللدىق جەر سٸلكٸنٸسٸ تٸركەلدٸ. بۇل جاعداي تۇرعىنداردىڭ ٷرەيٸن الىپ, جەر سٸلكٸنٸسٸنە دايىندىق مەسەلەسٸن قايتا كٶتەردٸ. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (حاتۋ) PhD دوكتورى جەنە يونوسفەرا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ مارات نۇرتاس جەر سٸلكٸنٸسٸ قاۋپٸن باعالاپ, الداعى ۋاقىتتا بولۋى مٷمكٸن سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ بولجاۋ ٷشٸن ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ناۋرىزداعى ەسكەرتۋ جەنە قاراشاعا بولجام
ناۋرىز ايىندا مارات نۇرتاستىڭ Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇقباتى قوعامدا كەڭٸنەن تالقىلاندى. عالىم حالىقتى كٶكتەم جەنە كٷز ايلارىندا ەرەكشە ساق بولۋعا شاقىرعان ەدٸ. ونىڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, ناۋرىز جەنە قاراشا ايلارى قاۋٸپتٸ كەزەڭ ەكەنٸ ەسكەرتٸلدٸ.
قاراشاعا ارنالعان عىلىمي تالداۋ نەتيجەسٸ
كٷنٸ كەشە عالىم قاراشا ايىنا ارنالعان زەرتتەۋ جٷرگٸزگەنٸن حابارلادى. ول مۇنى جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە نەيروندىق جەلٸلەر نەگٸزٸندە جاسالعان گيبريدتٸ مودەلدەردٸ قولدانعان.
جەر سٸلكٸنٸسٸن بولجاۋعا ارنالعان گيبريدتٸ مودەلدەر تاريحي دەرەكتەردٸ, مەسەلەن, بۇرىنعى جەر سٸلكٸنٸستەرٸنٸڭ ۋاقىتى, ورنى, ماگنيتۋداسى سيياقتى كٶرسەتكٸشتەردٸ تالدايدى. نەيروندىق جەلٸ وسى دەرەكتەر نەگٸزٸندە قايتالاناتىن زاڭدىلىقتاردى انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بۇل زاڭدىلىقتار جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ قاي ۋاقىتتا جەنە قانشالىقتى كٷشتٸ بولاتىنىن بولجاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونىمەن قاتار گيبريدتٸ مودەلدەرگە باسقا دا ستاتيستيكالىق ەدٸستەر قوسىلىپ, بولجاۋدىڭ دەلدٸگٸن ارتتىرادى. جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ ناقتى كٷنٸ مەن ساعاتىن بولجاۋ قيىن بولعانىمەن, گيبريدتٸ مودەلدەر كٶمەگٸمەن ايدىڭ بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭٸندە نەمەسە اپتا ٸشٸندە قاۋٸپتٸلٸك دەڭگەيٸن الدىن الا بٸلۋگە بولادى.
جەر سٸلكٸنٸسٸن بولجاۋدا مارات نۇرتاس ارنايى جاساندى ينتەللەكت (جي) مودەلٸن قولدانعان.
ايتۋىنشا, العاشقى ەكٸ گرافيك گيبريدتٸ مودەلدٸ وقىتۋ پروتسەسٸن كٶرسەتەدٸ جەنە ونىڭ ناقتى دەرەكتەرمەن قانشالىقتى سەيكەس كەلەتٸنٸن بەينەلەيدٸ.
“بۇل گرافيكتەردە تەستٸلٸك ناقتى مەندەر مەن تەستٸلٸك بولجامدى مەندەردٸڭ سالىستىرمالى كٶرسەتكٸشٸ بەرٸلگەن. مودەل ورتالىق ازييا دەرەكتەرٸنە نەگٸزدەلٸپ وقىتىلىپ, تەستٸلٸك ٷلگٸدە باعالانعان.”, - دەيدٸ عالىم.
وسى تەستٸلەۋ نەتيجەسٸندە كەلەسٸ باعالاۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ ەسەپتەلگەن.
“ورتاشا كۆادراتتىق قاتەلٸك (MSE) – 0.686. بۇل كٶرسەتكٸش بولجامداردىڭ ناقتىلىعىن انىقتايدى. نەعۇرلىم كٸشٸ مەن بولسا, سوعۇرلىم بولجام دەلٸرەك.
ورتاشا ابسوليۋتتٸ قاتەلٸك (MAE) – 0.511. بۇل مودەلدٸڭ بولجام قاتەسٸنٸڭ ورتاشا دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ.
Huber Loss – 0.276. بۇل كٶرسەتكٸش قاتەلٸكتەردٸ ەسەپتەۋ بارىسىندا ناقتى مەلٸمەتتەرگە جاقىن بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
مەديانالىق ابسوليۋتتٸ قاتەلٸك: 0.305. بۇل مەن بولجامنىڭ كٶبٸ 0.305 شەگٸندە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ”, - دەيدٸ ول.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, نەتيجەلەرگە سەيكەس ايدىڭ سوڭىنا قاراي جەر سٸلكٸنٸسٸ قايتا كٷشەيۋٸ مٷمكٸن.
“جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ بولجامىن جاساۋ ٷشٸن الماتى قالاسىنان 250 كم راديۋستى اۋماق الىندى. بۇل ايماقتا بولاشاقتاعى سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٶزگەرٸستەرٸ تۋرالى مەلٸمەتتەر جاسالدى. زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, قاراشانىڭ سوڭىندا سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸك كٷشەيٸپ, ايدىڭ سوڭىنا قاراي جەر سٸلكٸنٸسٸ قايتالانۋى مٷمكٸن”, - دەيدٸ مارات نۇرتاس.
وسى تۇستا ول تۇرعىنداردى ساق بولۋعا شاقىردى.
“6 قاراشا مەن 6 جەلتوقسان ارالىعىندا الماتى ماڭىنداعى ايماق ٷشٸن سەيسميكالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ ٶسۋٸ كٷتٸلەدٸ. گرافيكتەن قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا قاراي جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ ماگنيتۋداسى ارتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بايقاۋعا بولادى. وسى تۇستا الماتى جەنە وعان جاقىن ايماقتارداعى تۇرعىندار دايىندىق شارالارىن كٷشەيتكەنٸ جٶن”, - دەپ قوستى ول.
ەسكە سالايىق, كەشە الماتىلىقتار جەر سٸلكٸنٸسٸن سەزدٸ.
قر تجم "سبزۇعو" جشس سەيسميكالىق ستانتسييالار جەلٸسٸمەن 2024 جىلعى 5 قاراشادا استانا ۋاقىتى بويىنشا 10.00 مينۋت 30 سەكۋندتا جەر سٸلكٸنٸسٸ تٸركەلدٸ.
"جەر سٸلكٸنٸسٸنٸڭ كوورديناتتارى: 43.261 س.ە. 77.310 ش.ب. جەر سٸلكٸنٸسٸ وشاعى قازاقستان اۋماعىندا الماتى قالاسىنان شىعىسقا قاراي 33 كم. جەردە ورنالاسقان", - دەپ جازىلعان حابارلامادا.
ەسەپتٸك قارقىندىلىعى:
- الماتى قالاسى 3 ب.
- تالعار 4 ب.
- ەسٸك 4 ب.
- تٷرگەن 3.0 ب.
- ٶتەگەن-باتىر 3 ب.
- بورالداي 2 ب. س.
- مالوۆودنوە 2ب.
- ج. قايىپوۆ 2 ب.
- الاتاۋ (جەتٸگەن) 2 ب.
- قاراساي (قاسكەلەڭ) 2 ب.
جەر سٸلكٸنٸسٸ كەزٸندەگٸ 10 قاراپايىم قادام:
- جەر دٷمپۋٸ كەزٸندە ٷرەيلەنبەڭٸز;
- جەر سٸلكٸنۋ كەزٸندە ليفت جەنە باسپالداقپەن قولدانباڭىز;
- جيhازدان, تەرەزەدەن, ارى تۇرىڭىز;
- جاسىرىناتىن جەردٸ تابىڭىز - جوعارعى قاباتتاردا نەگٸزگٸ ٸرگەلٸ قابىرعالاردىڭ بۇرىشىندا ورىن الىپ جاسىرىڭىز;
- عيماراتتان شىعىڭىز (تٶمەنگٸ قاباتتاردا); - كٶپ قاباتتى ٷيلەردە جەر سٸلكٸس اياقتالعان سوڭ عيماراتتان شىعىڭىز;
- كەتەر الدىندا سۋدى, گازدى, ەلەكتر قۋاتىن مٷمكٸندٸگٸڭٸزشە ٶشٸرٸڭٸز;
- دابىل جول ساندىعىن الىڭىز (الدىن الا دايىنداۋ قاجەت);
- ەلەكتر جەلٸلەردەن , عيمارات, اعاشتاردان اۋلاق بولىڭىز;
- جەر سٸلكٸنۋٸنە دايىن بولىڭىز;
- قارت ادامدارعا, بالالارعا, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدارعا كٶمەك كٶرسەتٸڭٸز.
