قازٸرگٸ قوعامدا زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگٸزٸ بولىپ سانالادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەدٸلەتتٸ قازاقستان: زاڭ مەن تەرتٸپ, ەكونوميكالىق ٶسٸم, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا باسقارۋشى ورگاندار الدىنا ەربٸر ازامات ٶزٸن قورعاۋدا سەزٸنەتٸن جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا سەنەتٸن تيٸمدٸ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن قۇرۋ مٸندەتٸن قويدى. بٷگٸندە قازاقستاندا ٷكٸمەت بۇل جۇمىستى كەشەندٸ تٷردە جٷرگٸزۋدە: قىلمىستىڭ الدىن الۋ شارالارى كٷشەيتٸلٸپ, تسيفرلى تەحنولوگييالار ەنگٸزٸلۋدە, زاڭناما جەتٸلدٸرٸلٸپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ەرٸپتەستٸك نىعايتىلۋدا,- دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى جەنە ٶزگە دە تاپسىرمالارىندا قويىلعان مٸندەتتەردٸڭ ورىندالۋ بارىسى تۋرالى تولىق اقپاراتتى Primeminister.kz سايتىندا جارييالانعان شولۋدان وقىڭىزدار.
قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ جەنە پاترۋلدٸك قىزمەتتٸ كٷشەيتۋ
قر ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ ٶز كٷش-جٸگەرٸن قالا جەنە اۋىلدا قاۋٸپسٸز ورتا قۇرۋعا باعىتتاپ وتىر. كٷن سايىن 14 مىڭنان استام پوليتسييا قىزمەتكەرٸ مەن ۇلتتىق ۇلاننىڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋدە. 15 مىڭنان استام پاترۋلدٸك مارشرۋت ەزٸرلەندٸ, بۇل پروبلەمالى بارلىق ايماقتى قامتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىمەن قاتار قايتالاناتىن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە.
اتالعان شارالار قازٸردٸڭ ٶزٸندە ايتارلىقتاي نەتيجە بەرۋدە. جىل باسىنان بەرٸ قوعامدىق ورىنداردا جەنە كٶشەلەردە, سونداي-اق بۇرىن سوتتالعاندار اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ازايۋى تٸركەلدٸ. پوليتسييانىڭ ٷيلەسٸمدٸ ٸس-ەرەكەتتەرٸنٸڭ ارقاسىندا 10 مىڭنان استام قىلمىس اشىلىپ, 10 ملن-عا جۋىق ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولىن كەسٸلدٸ.
«بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزدىڭ نەگٸزٸ – «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداسى. الدىن الۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا قىلمىستار سانى 13%-عا تٶمەندەدٸ, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9 مىڭعا از. كٸسٸ ٶلتٸرۋ, قاراقشىلىق ەرەكەتٸ, توناۋ, بۇزاقىلىق, ۇرلىق جەنە مال ۇرلىعى ازايدى. بۇرىن سوتتالعاندار قوعامدىق ورىنداردا جەنە قارۋ قولدانۋ ارقىلى جاسالعان قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى كەمٸدٸ, قىلمىستىڭ اشىلۋ كٶرسەتكٸشٸ جاقساردى», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەرجان سەدەنوۆ.
تسيفرلاندىرۋ جەنە بەينەباقىلاۋ
تسيفرلى تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. بەينەباقىلاۋ جەلٸسٸ بٷكٸل ەل بويىنشا كەڭەيٸپ كەلەدٸ: 19 مىڭنان استام كامەرا بەت-ەلپەتتٸ تانۋعا, قاراۋسىز قالعان زاتتاردى تٷسٸرۋگە جەنە تٸپتٸ كٶلٸك اعىندارىن تالداۋعا قابٸلەتتٸ جاساندى ينتەللەكتٸمەن جابدىقتالعان. بۇل جٷيەلەردٸ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىمەن بٸرٸكتٸرۋ ورىن العان وقيعالارعا ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە ەركەت ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ زاماناۋي پلانشەتتەر مەن سمارت-جەتوندارمەن جابدىقتالۋدا. بۇل ولاردىڭ جىلدام ەرەكەت ەتۋٸنە جەنە قىزمەت تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ازاماتتارعا قولايلى بولۋى ٷشٸن «102» موبيلدٸ قوسىمشاسى ٸسكە قوسىلدى, سونداي-اق eGovMobile مەن ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ قوسىمشالارىندا «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قىزمەتٸ پايدا بولدى. ەندٸ كەز كەلگەن ازامات قۇقىقبۇزۋشىلىق جايلى «بٸر باتىرما» ارقىلى حابارلاپ, قوعام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اراسىنداعى بايلانىستى جەڭٸلدەتە الادى.
«الاياقتاردىڭ 2,2 ملرد تەڭگەنٸ الىپ قويۋىنا توسقاۋىل قويىلدى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق جەنە قارجىلىق ساۋاتتىلىعى دا ارتىپ كەلەدٸ», — دەدٸ ەرجان سەدەنوۆ.¶
ەيەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ
ٷكٸمەتتٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – ازاماتتاردىڭ ەڭ وسال ساناتتارى – ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ ارنايى باسقارما قۇرىلدى.
ۇرىپ-سوعۋ جەنە دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ قىلمىستىق سيپاتقا يە بولدى. بيىلعى جىلدىڭ 7 ايىندا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق دەرەكتەرٸ بويىنشا 8 مىڭنان استام قىلمىستىق ٸس تٸركەلدٸ.
جاڭا قۇقىقتىق تەتٸكتەردٸڭ ارقاسىندا سوتتار 56 مىڭنان استام قورعاۋ نۇسقاماسىن شىعاردى, ال 19 مىڭنان استام قۇقىقبۇزۋشى ەكٸمشٸلٸك قاماۋعا الىندى. مىڭداعان ەيەل مەن بالاعا داعدارىس ورتالىقتارىندا كٶمەك كٶرسەتٸلدٸ. بۇل مەملەكەت تاراپىنان ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ باعىتىندا ناقتى جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
قارجىلىق الاياقتىقپەن كٷرەس
تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا ينتەرنەت-الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ سانى كٷرت ٶسٸپ كەلەدٸ. ازاماتتاردى قورعاۋ ٷشٸن ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ جٷيەلٸ شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدا: ەرتە ەرەكەت ەتۋ جٷيەلەرٸ ەنگٸزٸلۋدە, كٷمەندٸ قوڭىراۋلار مەن ترانزاكتسييالار بۇعاتتالادى. تەك سوڭعى ايلاردا عانا 2,6 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ۇرلىعىنىڭ الدى الىندى.
جەدەل قىزمەتتەر الاياقتار پايدالانعان 88 مىڭنان استام SIM-كارتانى تەركٸلەدٸ, سونداي-اق 67 ملن-نان استام جالعان حالىقارالىق قوڭىراۋدىڭ جولى كەسٸلدٸ. بۇدان بٶلەك, مينيسترلٸك الدىن الۋ جۇمىستارىن بەلسەندٸ جٷرگٸزٸپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, مەكتەپ وقۋشىلارىنا, ستۋدەنتتەرگە جەنە زەينەتكەرلەرگە ارنالعان سەمينارلاردا قاۋٸپتٸ الاياقتىق ٸس-قيمىلداردى تاني بٸلۋ جەنە قارجىنى قورعاۋ جولدارى ٷيرەتٸلەدٸ.
ەسٸرتكٸ قىلمىسىنا جەنە ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل
بٷگٸندە ەسٸرتكٸ قىلمىسى كٷردەلٸ مەسەلە كٷيٸندە قالىپ وتىر. 2024 جىلدان بەرٸ ۆەيپتەردٸڭ زاڭسىز اينالىمى ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ, ەسٸرتكٸ بيزنەسٸن ۇيىمداستىرۋشىلارعا جازا ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيٸن قاتاڭداتىلدى. بيىلعى 7 ايدا ەسٸرتكٸگە قاتىستى 4,6 مىڭنان استام قىلمىس انىقتالىپ, 13 ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جويىلدى, 11 توننادان استام ەسٸرتكٸ مەن 23 توننا حيمييالىق زات تەركٸلەندٸ.
ەكسترەميزممەن كٷرەس تە نازاردان تىس قالمايدى. 2025 جىلى ەكسترەميستٸك سيپاتتاعى 44 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, ونىڭ 23-” ٸس سوتقا جٸبەرٸلدٸ.
جول-كٶلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ
ەرەكشە باعىت – جولداعى اپاتتاردى ازايتۋ. جاڭا زاڭ بويىنشا ورتاشا جىلدامدىقتى اسىرعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك كٷشەيتٸلدٸ, موپەدتەردٸ تٸركەۋ مٸندەتەلدٸ. سونىمەن قاتار ايىپپۇلداردى ەسكەرتۋلەرمەن الماستىرا وتىرىپ, ۇساق بۇزۋشىلىقتار ٷشٸن جازالاردى جەڭٸلدەتۋ قاراستىرىلدى.
بيىلعى 7 ايدا جولدارعا 25 مىڭنان استام تەكسەرۋ جٷرگٸزٸلدٸ, قوزعالىس قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن سان مىڭ اقاۋلار انىقتالدى. سوعان ساي درونداردان باستاپ اۆتوماتتى تٸركەۋ كامەرالارىنا دەيٸنگٸ باقىلاۋدىڭ جاڭا ەدٸستەر قولدانىلا باستادى. مۇنىڭ بەرٸ بٷگٸندە نەتيجە بەرٸپ, رەسپۋبليكالىق تراسسالاردا جول-كٶلٸك وقيعالارىندا قازا تاپقاندار سانى 12%-عا تٶمەندەدٸ.
«جولداردا 8,5 ملن جول-قوزعالىسى ەرەجەسٸن بۇزۋ فاكتٸسٸنٸڭ جولى كەسٸلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە 14 مىڭنان استام ماس كٷيدە كٶلٸك جٷرگٸزۋ فاكتٸلەرٸ بار. بۇل شارالار اۋىر زارداپتاردىڭ الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بٷگٸندە تسيفرلىق شەشٸمدەر قارقىندى تٷردە ەنگٸزٸلۋدە. مەسەلەن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تٸركەۋ كامەرالارى, موبيلدٸ "جاسىرىن" پاترۋلدٸك جٷيەلەر, دروندار, قاۋٸپتٸ جٷرگٸزۋشٸلەردٸ انىقتاۋعا ارنالعان "قورعاۋ" جٷيەسٸ. اۆتوجولداردا ورتاشا جىلدامدىقتى باقىلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ, بۇل وسى ايماقتارداعى اپاتتىق جاعدايلاردى ازايتتى. جول ينفراقۇرىلىمىنا باقىلاۋ كٷشەيتٸلدٸ», — دەدٸ ەرجان سەدەنوۆ
زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ
ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ زاڭدىلىق پەن تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋدەگٸ قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋدا شەشۋشٸ رٶلگە يە. سوڭعى جىلدارى ۆەدومستۆو زاڭنامانىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ, قۇقىقتىق رەسٸمدەردٸ وڭايلاتۋ جەنە ازاماتتار ٷشٸن سوت تٶرەلٸگٸن قولجەتٸمدٸ ەتە تٷسۋ بويىنشا كٶپ جۇمىس جٷرگٸزۋدە. سونىڭ ٸشٸندە ەڭ بٸر ماڭىزدى باعىت قىلمىستىق جەنە ەكٸمشٸلٸك قۇقىقتى, ونىڭ ٸشٸندە جەكە قۇقىقتاردى قورعاۋ جەنە قايتالاما قىلمىس دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋگە باعىتتالعان جاڭا نورمالاردى جەتٸلدٸرۋ تۋرالى بولدى.
«بٸزدٸڭ ەدٸلەت سالاسىندا, سوت جٷيەسٸندە جەنە جالپىلاما العاندا جٷرگٸزٸپ جاتقان رەفورمالارىمىز بٸرٸنشٸ كەزەكتە زاڭنامانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, سونىڭ ٸشٸندە, ەڭ الدىمەن زاڭ بەرٸنە بٸردەي دەگەن قاعيداعا نەگٸزدەلگەن, ال وندا ورناتىلعان تەرتٸپ تالاپتارى زاڭدى ەدٸل قولدانىلۋ سالدارى رەتٸندە تانىلۋى تيٸس», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ەدٸلەت مينيسترٸ ەرلان سەرسەمباەۆ.
سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ قول جەتٸمدٸلٸگٸ جەنە قۇقىقتىق بٸلٸم
ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنٸڭ باسىمدىقتارىنىڭ بٸرٸ – حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ. ۆەدومستۆو ونلاين-قىزمەتتەردٸ قارقىندى دامىتىپ, ەلەكتروندىق فورماتتا مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر سپەكترٸن كەڭەيتۋدە. ازاماتتارعا تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى سوتتار مەن مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٷگٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ, بۇل بيۋروكراتييالىق جٷكتەمەنٸ ازايتادى جەنە ۋاقىتتى ٷنەمدەيدٸ.
حالىق اراسىندا اعارتۋشىلىق جۇمىس جٷرگٸزۋ ماڭىزدى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ. قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان اكتسييالار مەن بٸلٸم بەرۋ ناۋقاندارى ٷنەمٸ ٶتكٸزٸلٸپ تۇرادى, بۇل قوعامدا زاڭ مەن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتارعا دەگەن قۇرمەتتٸ قالىپتاستىرادى.
«ەگەر بۇرىن زاڭسىز ەرەكەتتەردٸ دەلەلدەۋ جەنە بارلىق ينستانتسييالاردان ٶتۋ قاجەت بولسا, ەندٸ اتقارۋشىلىق ٸس-قيمىلداردىڭ اشىقتىعى مەن تسيفرلىق شەشٸمدەردٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ ەسەبٸنەن بەلگٸلەنگەن رەسٸمدەردٸڭ بۇزىلۋى بٸردەن انىقتالاتىن بولادى. ال ازاماتتار زاڭسىز ەرەكەتكە تٸكەلەي جٷيەنٸڭ ٸشٸندە «بٸر باتىرما» ارقىلى شاعىمدانا الادى», — دەدٸ ەرلان سەرسەمباەۆ.
ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى رەفورمالار
ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا كٶپ كٶڭٸل بٶلەدٸ. كەمسٸتۋشٸلٸككە قارسى ٸس-قيمىلعا, حالىقتىڭ وسال توپتارىن قورعاۋعا جەنە ەدٸل سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ كەپٸلدٸكتەرٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان جاڭا تەتٸكتەر ەزٸرلەنٸپ, ەنگٸزٸلۋدە. بۇل سالاداعى قازاقستاندىق باستامالار حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋ تابۋدا, بۇل ەلدٸڭ قۇقىقتىق مەملەكەت رەتٸندەگٸ بەدەلٸن نىعايتادى.
«وسىلايشا, «زاڭ جەنە تەرتٸپ» تۇجىرىمداماسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, اتقارۋشىلىق ٸس جٷرگٸزۋ تاراپتارىنىڭ ەرقايسىسى سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە بولجامدى, زاڭدى جاعدايعا جەنە داۋلاردى شەشۋدٸڭ ٶزگە دە تەسٸلدەرٸنە سەنٸمدٸ بولعان كەزدە ەدٸل زاڭداردىڭ قابىلدانۋى عانا ەمەس, ولاردىڭ ساپالى ورىندالۋى دا قامتاماسىز ەتٸلەتٸن بولادى», — دەپ اتاپ ٶتتٸ ەرلان سەرسەمباەۆ.
ٸٸم مەن ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ قابىلداعان شارالار مەملەكەتتٸڭ «زاڭ جەنە تەرتٸپ» بٸرتۇتاس جەنە تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋعا ۇمتىلاتىنىن كٶرسەتەدٸ. بۇل جٷيە زاماناۋي تەحنولوگييالارعا, زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋگە, قوعامنىڭ بەلسەندٸ قاتىسۋىنا جەنە قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ قاتاڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە سٷيەنەدٸ.
مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرٸپ قانا قويماي, قۇقىقتىق تەرتٸپ ٶمٸر سٷرۋ نورماسىنا اينالاتىن جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸن نىعايتا وتىرىپ جەنە ەلدٸڭ بولاشاق دامۋى ٷشٸن بەرٸك ٸرگەتاس قالاپ, وسى باعىتتا سەنٸمدٸ تٷردە قادام باسۋدا.
