پارلامەنتكە قانشا پارتييا ٶتەدٸ?
بۇل تاراپتا بٸز بٸرٸنشٸ كەزەكتە وسى ۋاقىتقا دەيٸن قازاقستان پارلامەنتٸنٸڭ حرونولوگييالىق تاريحىن تٷزٸپ شىعۋدى جٶن كٶردٸك.
- پارلامەنتتٸڭ العاشقى شاقىرىلىمىندا جالعىز پارتييا بولعان ەدٸ. بۇدان كەيٸنگٸ شاقىرىلىمدا تٶرت بٸردەي پارتيياعا ورىن تابىلسا, ٷشٸنشٸسٸندە ٷش پارتيياسى مەن «قازاقستاننىڭ اگرارلىق جەنە ازاماتتىق پارتيياسى» بلوگىنا ورىن بەرٸلدٸ. تٶرتٸنشٸ شاىرىلىمدا – بٸر پارتييا, ال بەسٸنشٸ شاقىرىلىمدا, پارلامەنتتەن – ٷش پارتييا ورىن تابىلدى. سوندا, حرونولوگييالىق تەرتٸپپەن: 1,4,4,1,3… بولادى ەكەن.
ەندەشە كەلەسٸ شاقىرىلىمنىڭ قالاي بولاتىنىن جەنە پارلامەنتتەن قانشا پارتيياعا ورىن بەرٸلەتٸنٸن سٸزدەردەن, ياعني «ەۋرازييا ەلەمٸ» پٸكٸر سايىس كلۋبىنىڭ شاراسىنا قاتىسىپ وتىرعان ساراپشىلاردان بٸلگٸمٸز كەلەدٸ, – دەدٸ بۇل تاراپتا ساياساتتانۋشى ولەگ سيدوروۆ.
پٸكٸر-سايىس كلۋبىنىڭ بۇل جولعى وتىرىسى قازاقستانداعى كەزەكتەن تىس مەجٸلٸس جەنە مەسليحات سايلاۋىنا ارنالدى. «ۋاقىتتىڭ ازدىعىنا قاراماي, كەزەكتەن تىس سايلاۋعا دايىندىق جوعارى دەڭگەيدە ٶتتٸ», – دەدٸ بۇل تاراپتا ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ.
- مەملەكەتتٸك ورگاندار, ونىڭ ٸشٸندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى جەدەل تٷردە جۇمىس ٸستەيدٸ. نەگٸزگٸ پارتييالار بٸردەن ٸسكە كٸرٸسٸپ, بۇعان دەيٸن قالقادا قالىپ كەلگەن پارتييالار دا ۇيقىدان وياندى. بارلىق پارتييالاردىڭ رەسمي سايتى جەنە سايلاۋالدى باعدارلاماسى پايدا بولدى, – دەدٸ ول.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ يۋريي بۇلىقتاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل جولعى مەجٸلٸس سايلاۋىنا ٷش پارتييا ٶتەدٸ. اتاپ ايتقاندا, بۇلار «نۇر وتان», حالىقتىق كوممۋنيستەر پارتيياسى مەن «اقجول.
- مۇنداي بولجامعا قانداي دا بٸر نەگٸز بار ما? بۇل ٷشٸن بۇعان دەيٸنگٸ سايلاۋ ناۋقاندارىن ساراپتاپ شىعۋ كەرەك. الدىمەن «بٸرلٸك» جەنە «اۋىل» پارتييالارىنان باستايىق. بۇلار تەك جاڭا جىلدان كەيٸن عانا «تٸرٸلدٸ», ٶزدەرٸنٸڭ بار ەكەندٸكتەرٸن «حابارلادى». «اۋىل» مەنٸڭ بٸلۋٸمشە بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا قايتا تٸركەۋدەن ٶتتٸ. ال «بٸرلٸك» پارتيياسىنىڭ باعىتى دا, ٶزٸ دە تٷسٸنٸكسٸز ۇيىم. بىلايشا ايتقاندا, بەت الار باعىتىن ايقىنداماعا قۇرىلىم. شىنىن ايتقاندا, جسدپ دا الىس كەتكەن جوق. بۇلارعا 7 پايىزدىق مەجەگە جەتۋ ٶتە اۋىر بولادى.
ال «اقجول» مەن «كوممۋنيستەردٸ» پارلامەنتتە جيناقتاعان تەجٸريبەسٸ بار. بارلىق ايماقتاردا فيليالدارى جۇمىس ٸستەيدٸ. «كوممۋنيستەر» سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا قاتىسقان. الدىمەن پارتييا قاتارىنان تۇرعىن سىزدىقوۆ تالاسقا تٷسسە, كەيٸن جامبىل احمەتبەكوۆ باعىن سىنادى. سوندىقتان دا بۇل جولعى پارلامەنت قۇرامىنا «نۇر وتان», «اقجول» جەنە كوممۋنيستەر پارتيياسى ٶتەدٸ دەپ ويلايمىن. مەنٸڭشە, بۇل جولى اتالعان پارتييالاردىڭ دەپۋتاتتىق سانى ٶزگەرەدٸ. ايتالىق, قحكپ پارلامەنتتەگٸ دەپۋتاتتان سانى بٸر-ەكٸ ورىنعا ٶسەدٸ دەپ توپشىلايمىن, – بۇلىقتاەۆ.
جالپى پٸكٸرسايىسقا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ ويى بۇلىقتاەۆتىڭ پٸكٸرٸنە جاقىن بولدى. «الايدا ٶزگە پارتييالاردى دا ساناتتان شىعارۋعا بولمايدى» دەيدٸ ساراپشىلار.
- شىنىمەن دە, ٷش پارتييالىق فورمات بولادى. مەنٸڭشە, پارلامەنتكە «اۋىل» پارتيياسى ٶتەدٸ. ەيتپەسە, ونىڭ قۇرامىن «پاتريوتتارمەن» تولىقتىرماس ەدٸ («اۋىل» پارتيياسى «سوتسيال-دەموكراتييالىق «اۋىل» پارتيياسى مەن «قازاقستان پاتريوتتارى» پارتيياسىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلعان بولاتىن). ونىڭ ٷستٸنە «اۋىل» پارتيياسىنا اۋىل حالقىنىڭ داۋسىن جيناۋ جەڭٸل بولادى, – دەيدٸ بۇل رەتتە ساياساتتانۋشى اندرەي چەبوتارەۆ.
ال ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – دىڭ جانىندا يۋنەسكو ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى لەيلا احمەتوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, پارلامەنتكە تٶرت پارتييا ٶتەدٸ.
- پارلامەنت ٷش پارتييالى بولادى دەگەنگە سەنبەيمٸن. بارلىعى تٶرت پارتييا ٶتۋٸ تيٸس. مەنٸڭشە, تٶرتٸنشٸ پارتيياعا «نۇر وتان» ورىن بەرۋٸ تيٸس. پارلامەنتتە بارلىعىنا ورىن جەتەدٸ. ال بۇل ٷشٸن ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ پارتييا سەل بولسا دا كەڭٸستٸكتٸ بوساتۋى تيٸس. جالپى سايلاۋدان سايلاۋعا دەيٸن ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ جاتىر. بۇل قاجەتتٸ تەندەنتسييا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, دەپۋتاتتىققا تٷسكەن كانديداتتاردىڭ اراسىندا ازاماتتىق قوعامنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ ٶسٸپ كەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە وسى جولعى پارتييا ٷمٸتكەرلەرٸنٸڭ تٸزٸمٸندە مٷگەدەك ازامات تا بار.
- سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزدٸ قولدايمىن. پارلامەنتكە تٶرت پارتييا ٶتۋٸ مٷمكٸن. مەنٸڭشە, تٶرتٸنشٸسٸ «اۋىل» پارتيياسى. اتالعان پارتييانىڭ ارتىندا قانداي ەليتا تۇرعانىن ەسەپكە الۋ كەرەك. «اۋىل» پارتيياسىن باسقاراتىن ەلي بەكتاەۆتىڭ بٸرنەشە جوعارى بٸلٸمٸ بار, سونىمەن بٸرگە قازاق تٸلٸن دە جاقسى بٸلەدٸ. بۇل قازاقتٸلدٸ اۋديتورييا ٷشٸن ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش. جالپى پارتييالىق تٸزٸم تۋرالى ايتساق, «نۇر وتان» مەن جسدپ قۇرامى ساپالى. مۇندا ەيەلدەر دە, ازاماتتىق قوعامنىڭ ٶكٸلدەرٸ مەن ٶنەر ادامدارى جەنە سپورتشىلار بار. نازارعا الار تۇس جسدپ –نىڭ «نۇر وتان» سىقىلدى اۋقىمدى قارجىسى مەن ەكٸمشٸلٸك رەسۋرسى جوق. مەنٸڭشە, بۇل پارتييا پارلامەنتكە ٶتپەيدٸ. بٸراق, كٸم بٸلەدٸ... – دەدٸ وسى ورايدا ساياساتتانۋشى ايگٷل وماروۆا.
ايگٷل وماروۆنىڭ پٸكٸرٸنەن كەيٸن, جيىننىڭ نەگٸزگٸ اۋانى بٸرتٸندەپ «سايلاۋعا ٷش نەمەسە تٶرت پارتييا ٶتۋٸ مٷمكٸن» دەگەن تاقىرىپقا ويىسا باستادى. ال نەگٸزٸ ايقاس تٶمەنگٸ ساتىداعى مەسليحات سايلاۋى مەن قوعامدىق كەڭەستەردە ٶتەدٸ. بۇل رەتتە ٶزٸ دە الماتى قالالىق قوعامدىق كەڭەسٸنە سايلاۋعا تٷسكەلٸ وتىرعان شەكارالىق سەرٸكتەستٸك قاۋىمداستىعىنىڭ ٶكٸلٸ مارات شيبۇتوۆ مىناداي پٸكٸر بٸلدٸردٸ:
- مەنٸڭشە, داۋىس بەرۋشٸلەردٸڭ سانى تٶمەن بولسا پارلامەنتكە ٷش پارتييا ٶتەدٸ. بۇل دەگەنٸمٸز حالىقتىڭ قازٸرگٸ پارتييالاردان كٶڭٸلٸ قالعانىن بٸلدٸرەدٸ. سوندىقتان دا نەگٸزگٸ نازار مەسليحات سايلاۋىنا اۋادى. سەبەبٸ, بۇل جولى بٸر ورىنعا ٷش ادامنان تالاسۋدا. حالىق تا ٶز كەزەگٸندە مەسليحاتتاعى سايلاۋدىڭ ادال ٶتەرٸنە سەنٸمدٸ ەرٸ ٶزٸ داۋىس بەرگٸسٸ كەلەتٸن ٷمٸتكەرٸ ٷمٸتٸن اقتارىنا كٷمەندانبايدى. ال مەجٸلٸستٸڭ ابىرويى باياعىدان-اق اقساپ تۇر. دەپۋتاتتاردىڭ كٶپتەگەن مەلٸمدەمەلٸ داۋ تۋدىردى.
ٶز باسىم قازٸر الماتى قالالىق قوعامدىق كەڭەسٸنە ٶتۋ ٷشٸن باعىمدى سىناپ كٶرمەكپٸن. بەسەكەلەستٸك جوعارى بولادى. قوعامدىق كەڭەسكە ٶتكٸسٸ كەلەتٸن ادامداردا ەركٸندٸك بار. كٶپ نەرسەنٸ اشىق ايتا الادى. ال مەجٸلٸسمەندەر مەن مەسليحاتشىلاردا مۇنداي جوق, – دەيدٸ شيبۇتوۆ.
بۇل تاراپتا پٸكٸر بٸلدٸرگەن يۋريي بۇلىقتاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنا سەيكەس وسى جولى جەنە الداعى ۋاقىتتا مەسليحاتشىلار مەن قوعامدىق كەڭەس ٶكٸلدەرٸنە ٷلكەن قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ, ولاردىڭ قىزمەت اياعى كەڭيدٸ.
- مەسليحاتشىلاردىڭ اراسىندا «نۇروتاندىقتار» كٶپ. بٸراق, وسى جولعى سايلاۋدا مەسليحاتتارعا ازاماتتىق قوعامنىڭ ٶكٸلدەرٸ كٶپتەپ ٶتەدٸ دەپ ويلايمىن. ەرينە, پارتييالارعا دا ورىن بەرٸلەدٸ. جالپى ەزٸرگٸ كٷنٸ مەسليحاتشىلارعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. بۇل وڭ قۇبىلىس. الايدا مەسليحات قاتارىنا قوعامدىق ٶكٸلدەردٸ كٶپتەپ ٶتكٸزۋ كەرەك. سونىڭ ونىڭ جۇمىسىندا ورنىقتىلىق بولادى. رەسميلٸكتەن ارىلادى, - دەدٸ ول.
ال جيىندى تٷيٸندەگەن ەدۋارد پولەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا بۇل جولى قوعامنىڭ مەسليحات سايلاۋىنا قىزىعۋشىلىعىنىڭ جوعارى بولۋى, ونىڭ پارلامەنت سايلاۋىمەن قاتار ٶتكٸزٸلۋٸندە.
- ايتالىق, ەگەر ولاردى ەكٸ بٶلەك ٶتكٸزسەك, مەسليحات سايلاۋىنا قىزىعۋشىلىق بٷگٸنگٸ دەڭگەيدە بولماس ەدٸ. بٸراق, بۇل دا وڭ باستاما. حالىق وسىنىڭ ارقاسىندا مەسليحاتقا كٸمدەردٸڭ ٶتكەنٸن بٸلە الادى. بۇل بٸر جاعىنان كٶپشٸلٸكتٸڭ ساياسي مەدەنيەتٸن دە ٶسەرەدٸ, – دەدٸ ول.
