ٶزبەكستان كەيٸنگٸ جىلدارى اقش پەن قىتايدىڭ ورتالىق ازيياداعى باستى ەكونوميكالىق سەرٸكتەستەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدى. قىتاي پرەمەرٸ لي تسياننىڭ تاشكەنتكە ساپارىنان كەيٸن كٶپ ۇزاماي اقش مەملەكەتتٸك حاتشىسى ماركو رۋبيونىڭ سامارقاندقا كەلۋٸ ەكٸ الپاۋىتتىڭ ايماققا دەگەن قىزىعۋشىلىعى كٷشەيگەنٸن كٶرسەتتٸ. مەسەلەن, بەيجٸڭمەن بٸرلەسكەن جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 60 ملرد دوللارعا جۋىقتاسا, ۆاشينگتون ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن 12 ملرد دوللارلىق 54 كەلٸسٸم جاسالدى. ەكٸ دەرجاۆانىڭ سوڭعى قادامدارىن ٶزبەكستانداعى ىقپالىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بەسەكە دەپ باعالاۋعا بولا ما? Dalanews.kz رەداكتسيياسى اتالعان مەسەلەنٸ ساياساتتانۋشى, شىعىستانۋشى, حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ ساراپشى جانات مومىنقۇلوۆپەن تالقىلادى.
17 قازاندا ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ قىتاي مەملەكەتتٸك كەڭەسٸنٸڭ پرەمەرٸ لي تسياندى قابىلدادى. كەزدەسۋدە ەكٸ ەل اراسىنداعى ناقتى كەلٸسٸمدەرگە نەگٸزدەلگەن جوبالار قورجىنى 60 ملرد دوللارعا جۋىقتاعانى جەنە ٶزبەكستاندا قىتاي كاپيتالى قاتىساتىن 6 مىڭنان استام كەسٸپورىن جۇمىس ٸستەيتٸنٸ ايتىلدى. ەكٸ كٷننەن كەيٸن سامارقاندتا اقش مەملەكەتتٸك حاتشىسى ماركو رۋبيونىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن بيزنەس كەڭەستە 12 ملرد دوللارلىق 54 ساۋدا, ينۆەستيتسييالىق جەنە تەحنولوگييالىق كەلٸسٸمگە قول قويىلدى.
جانات مومىنقۇلوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل ٷدەرٸستەن اقش پەن قىتاي اراسىنداعى بەسەكەنٸڭ بەلگٸلەرٸ انىق بايقالادى. الايدا ٶزبەكستاندى الپاۋىت مەملەكەتتەردٸڭ ىقپالىنداعى پاسسيۆ ەل رەتٸندە قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس. كەرٸسٸنشە, تاشكەنت ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن كەلٸسسٶزدەگٸ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىراتىن قۇرال رەتٸندە پايدالانىپ وتىر.
"بۇل جاعدايدى تەك ۆاشينگتون مەن بەيجٸڭ اراسىنداعى تەكەتٸرەس دەپ باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز. ٶزبەكستان ٷشٸن الپاۋىتتار بەسەكەسٸ – كەلٸسسٶزدەگٸ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتەتٸن گەوساياسي رەسۋرس. تاشكەنت سەرٸكتەستەردٸڭ بٸرٸن ەكٸنشٸسٸمەن الماستىرۋدى ەمەس, تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸن كٶبەيتۋدٸ كٶزدەيدٸ", – دەيدٸ ساراپشى.
ماركو رۋبيونىڭ ٶزبەكستاندى ورتالىق ازيياداعى حالقى ەڭ كٶپ, نەگٸزگٸ ەرٸ تٸرەك مەملەكەت رەتٸندە اتاۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. ساراپشى مۇنى ەلدٸڭ دەموگرافييالىق ەلەۋەتٸ, ٸشكٸ نارىعى جەنە سىرتقى ساياساتتاعى دەربەستٸگٸمەن بايلانىستىرادى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ٶزبەكستاننىڭ قازاقستاننان باستى ايىرماشىلىعى – رەسەي جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن ەكونوميكالىق جەنە ەسكەري-ساياسي ۇيىمدارعا مٷشە بولماۋى. بۇل تاشكەنتكە سىرتقى ساياساتتا ەركٸن ەرەكەت ەتۋگە جەنە اقش-پەن ىنتىماقتاستىقتى ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋلەرسٸز دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
"قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ەكونوميكالىق جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى بايلانىستارى ەلدەقايدا تىعىز. سوندىقتان ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا باعىتتارعا باتىل شىعۋىنا بەلگٸلٸ بٸر گەوساياسي تەۋەلدٸلٸك كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ال ٶزبەكستاننىڭ مانەۆر جاساۋ كەڭٸستٸگٸ كەڭٸرەك", – دەپ تٷسٸندٸردٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
قىتاي مەن اقش ٶزبەكستانعا نە ۇسىنىپ وتىر?
ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, قىتاي مەن اقش ٶزبەكستانعا بٸردەي ۇسىنىسپەن كەلٸپ وتىرعان جوق. ەكٸ مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق ىقپال ەتۋ قۇرالدارى مەن باسىم باعىتتارى ەرتٷرلٸ.
قىتايدىڭ باستى ارتىقشىلىعى – گەوگرافييالىق جاقىندىعى, جوعارى ساۋدا كٶلەمٸ جەنە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جىلدام ٸسكە اسىرۋ تەجٸريبەسٸ. بەيجٸڭ ەنەرگەتيكاعا, كٶلٸك دەلٸزدەرٸنە, ٶنەركەسٸپ پەن ٶندٸرٸس ورىندارىنا ينۆەستيتسييا سالۋ ارقىلى ٶزبەكستان ەكونوميكاسىنداعى ۇزاق مەرزٸمدٸ ورنىن نىعايتىپ كەلەدٸ.
اقش بولسا, زاماناۋي تەحنولوگيياعا, حالىقارالىق كاپيتالعا, اۆياتسيياعا, تسيفرلاندىرۋعا جەنە ستراتەگييالىق مينەرالداردى تەرەڭ ٶڭدەۋگە باسىمدىق بەرٸپ وتىر. سامارقاندتا جاسالعان كەلٸسٸمدەر ٶنەركەسٸپتٸ جاڭعىرتۋ, كٶلٸك جەنە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىم, قارجى, اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا مەن بٸلٸم سالالارىن قامتيدى.
"قىتاي نارىق, ينفراقۇرىلىم جەنە ٶندٸرٸستٸك بايلانىس ۇسىنادى. اقش-تىڭ ارتىقشىلىعى – وزىق تەحنولوگييا, جاھاندىق قارجى جٷيەسٸنە شىعۋ مٷمكٸندٸگٸ, اۆياتسييا, تسيفرلاندىرۋ جەنە ساپالى ٶندٸرٸستٸك جابدىق. سوندىقتان بۇل جەردە تەك ينۆەستيتسييا كٶلەمٸن سالىستىرۋ جەتكٸلٸكسٸز. قاراجاتتىڭ ناقتى ەكونوميكالىق قاتىناسقا قالاي اينالاتىنىنا قاراۋ قاجەت", – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
اقش ٷشٸن ٶزبەكستان مەن جالپى ورتالىق ازييانىڭ ۋران, سيرەك مەتالدار جەنە باسقا دا ستراتەگييالىق شيكٸزات قورى ماڭىزدى. ۆاشينگتون وسى رەسۋرستاردى جەتكٸزۋ باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرۋعا, قىتايعا تەۋەلدٸ ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتەردٸ قىسقارتۋعا جەنە امەريكالىق كومپانييالارعا جاڭا نارىق اشۋعا مٷددەلٸ.
سوعان قاراماستان, اقش ايماق مەملەكەتتەرٸنەن رەسەيمەن نەمەسە قىتايمەن بايلانىسىن ٷزۋدٸ اشىق تالاپ ەتٸپ وتىرعان جوق. جانات مومىنقۇلوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, ۆاشينگتوننىڭ قازٸرگٸ ماقساتى - ورتالىق ازييادا قىتاي مەن رەسەيگە بالاما ٷشٸنشٸ ٸرٸ ەكونوميكالىق جەنە ستراتەگييالىق سەرٸكتەسكە اينالۋ.
60 جەنە 12 ملرد دوللار: ساندار نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?
قىتايمەن بٸرلەسكەن جوبالاردىڭ جالپى قورجىنى 60 ملرد دوللارعا جۋىقتاسا, اقش كومپانييالارىمەن جاسالعان 54 كەلٸسٸمنٸڭ قۇنى 12 ملرد دوللار دەپ كٶرسەتٸلدٸ. الايدا ساراپشى بۇل سومالاردى ناقتى يگەرٸلگەن ينۆەستيتسييا رەتٸندە قابىلداماۋ كەرەگٸن ەسكەرتەدٸ.
ٶزبەكستان ٷكٸمەتٸنٸڭ مەلٸمەتٸندە دە امەريكالىق كومپانييالارمەن جاسالعان كەلٸسٸمدەردٸڭ قۇنى جوبالار تولىق ٸسكە اسقان جاعدايدا 12 ملرد دوللارعا جەتەتٸنٸ كٶرسەتٸلگەن. دەمەك, ەزٸرگە ولاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ – الداعى ۋاقىتتا جٷزەگە اسىرىلۋى تيٸس جوبالار مەن ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەلەر.
"ميللياردتاعان دوللار تۋرالى جارييالانعان سانداردىڭ بارلىعى ەل ەكونوميكاسىنا بٸردەن قۇيىلعان قاراجات ەمەس. ونىڭ ٸشٸندە جوسپارلانعان جوبالار, مەموراندۋمدار مەن ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەلەر بار. سوندىقتان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ مەن ناقتى ەكونوميكالىق نەتيجەنٸ بٸر-بٸرٸنەن اجىراتىپ قاراۋ قاجەت", – دەيدٸ ساراپشى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزبەكستان ٷشٸن نەگٸزگٸ ٶلشەم كەلٸسٸمدەردٸڭ جالپى سوماسى ەمەس, سول جوبالاردىڭ قانشا جۇمىس ورنىن اشاتىنى, قانداي تەحنولوگييا ەكەلەتٸنٸ جەنە ٶندٸرٸلگەن ٶنٸمنٸڭ قوسىلعان قۇنى قانشالىقتى ەل ٸشٸندە قالاتىنى بولۋى كەرەك.
قىتايمەن ەرٸپتەستٸك ەنەرگەتيكا, كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى مەن ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. اقش-پەن بايلانىس اۆياتسييا, تەمٸرجول تەحنيكاسى, تسيفرلىق تەحنولوگييالار, قارجى نارىعى مەن ستراتەگييالىق مينەرالداردى ٶڭدەۋ باعىتتارىن ەرتاراپتاندىرا الادى.
"ەگەر كەلٸسٸمدەر جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸستٸ دامىتپاسا, تەحنولوگييا ەكەلمەسە جەنە ۇلتتىق كادرلاردى دايارلاۋعا ىقپال ەتپەسە, ميللياردتاعان سوما ەسەپتە عانا قالىپ, سىرتقى تەۋەلدٸلٸكتٸ تەرەڭدەتۋٸ مٷمكٸن", – دەپ اتاپ ٶتتٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
اقش قىتايدى تولىق الماستىرا المايدى
2025 جىلى ٶزبەكستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 17 ملرد دوللاردان استى. ال اقش ساۋدا ٶكٸلدٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, اقش پەن ٶزبەكستاننىڭ تاۋار جەنە قىزمەت ساۋداسى شامامەن 1,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇل بەيجٸڭنٸڭ ەكونوميكالىق ىقپالى ۆاشينگتونمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا اۋقىمدى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
جانات مومىنقۇلوۆ قىسقا مەرزٸمدە اقش-تىڭ قىتايمەن ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ بويىنشا تەڭەسۋٸ قيىن دەپ ەسەپتەيدٸ. قىتايدىڭ ٶزبەكستانداعى ٶندٸرٸستٸك جەنە ينفراقۇرىلىمدىق قاتىسۋى كەڭەيٸپ, ەكٸ ەل اراسىندا قالىپتاسقان ساۋدا جەلٸلەرٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر.
دەگەنمەن اقش-تىڭ ىقپالىن تەك ساۋدا كٶلەمٸمەن ٶلشەۋگە بولمايدى. ۆاشينگتون تەحنولوگييا, حالىقارالىق قارجى, اۆياتسييا, تسيفرلىق شەشٸمدەر جەنە ستراتەگييالىق شيكٸزاتتى تەرەڭ ٶڭدەۋ ارقىلى ماڭىزدى رٶل اتقارا الادى.
"اقش قىتايدى تولىق الماستىراتىن بالاماعا اينالمايدى. بٸراق ول ٶزبەكستاننىڭ بٸر عانا ەكونوميكالىق ورتالىققا شامادان تىس تەۋەلدٸ بولۋىنا جول بەرمەيتٸن ماڭىزدى قارسى سالماق بولا الادى. ەگەر ۆاشينگتون ورتالىق ازييا ەلدەرٸن ەلەمدٸك ٶندٸرٸس پەن جەتكٸزۋ تٸزبەكتەرٸنە قوسا السا, ونىڭ ىقپالى تۇراقتى سيپات الادى", – دەيدٸ حالىقارالىق قاتىناستار جٶنٸندەگٸ ساراپشى.
بەسەكە بٷكٸل ورتالىق ازيياعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ
ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ ورتالىق ازيياعا قىزىعۋشىلىعى ايماق مەملەكەتتەرٸنٸڭ كەلٸسسٶزدەگٸ سالماعىن ارتتىرىپ وتىر. بٸراق ساراپشى كٶپۆەكتورلى ساياساتتى سىرتقى كٷشتەر اراسىندا جاي عانا تەپە-تەڭدٸك ساقتاۋمەن شەكتەۋگە بولمايتىنىن ايتادى. ونىڭ باستى ماقساتى – الپاۋىتتار اراسىنداعى بەسەكەنٸ ۇلتتىق دامۋ مٸندەتتەرٸنە باعىندىرۋ.
قىتاي ايماققا نارىق, ينۆەستيتسييا جەنە ينفراقۇرىلىم ۇسىنادى. اقش تەحنولوگيياعا, كاپيتالعا جەنە جاھاندىق قارجى جٷيەسٸنە جول اشادى. رەسەي ساۋدا, ەڭبەك كٶشٸ-قونى جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سالالارىنداعى بۇرىننان قالىپتاسقان ماڭىزدى سەرٸكتەس بولىپ قالا بەرەدٸ.
"ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ دايىن ۇسىنىستارىن قابىلداي بەرمەۋٸ كەرەك. كەرٸسٸنشە, ىنتىماقتاستىقتىڭ شارتتارىن ٶزدەرٸ ايقىنداۋعا تيٸس. كٶلٸك دەلٸزدەرٸ, ەنەرگەتيكا جەنە سيرەك مەتالدار سالاسىندا تەك شيكٸزات جەتكٸزۋشٸ نەمەسە ترانزيتتٸك اۋماق بولىپ قالماي, ٶندٸرٸستٸك ەرٸ تەحنولوگييالىق تٸزبەكتٸڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالۋىمىز قاجەت", – دەيدٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
بۇل تالاپ قازاقستانعا دا تٸكەلەي قاتىستى. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, استانا ينۆەستيتسييا ٷشٸن بەسەكەدە بەلسەندٸلٸك تانىتىپ, شيكٸزاتتى ەل ٸشٸندە ٶڭدەۋ, تەحنولوگييا ترانسفەرٸ جەنە جوعارى قوسىلعان قۇنى بار ٶندٸرٸس قۇرۋ تالاپتارىن العا شىعارۋى كەرەك.
ٶزبەكستان ايماقتىڭ جاڭا ورتالىعىنا اينالا ما?
جانات مومىنقۇلوۆ ٶزبەكستاننىڭ سوڭعى ون جىلدا ورتالىق ازيياداعى ىنتىماقتاستىققا وڭ ىقپال ەتٸپ, ٶڭٸرلٸك بٸرلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەكتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالعانىن اتاپ ٶتتٸ. حالىق سانى, ٸشكٸ نارىق, ٶندٸرٸستٸك ەلەۋەت جەنە دەربەس سىرتقى ساياسات تاشكەنتتٸڭ سالماعىن ارتتىرىپ وتىر.
سونىمەن بٸرگە ٶزبەكستاننىڭ كٶلٸك-لوگيستيكالىق باعىتتاردى ەرتاراپتاندىرۋ ەرەكەتٸ قازاقستان ٷشٸن بەسەكەلەستٸك تۋعىزۋى مٷمكٸن. ساراپشى قىتاي–قىرعىزستان–ٶزبەكستان باعىتىنىڭ ەرٸ قاراي تٷرٸكمەنستان مەن كاسپييگە جالعاسۋى جٷك اعىندارىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن قازاقستاننان اينالىپ ٶتكٸزۋٸ ىقتيمال ەكەنٸن ايتادى.
"ٶزبەكستان شەتەلدٸك ينۆەستيتسيياعا قولايلى جاعداي جاساپ, كاپيتالدى ٶزٸنە عانا ەمەس, تۇتاس ايماققا تارتۋعا تىرىسىپ جاتىر. بٸراق قىتايدان ٶزبەكستان مەن تٷرٸكمەنستان ارقىلى كاسپييگە شىعاتىن باعىتتار دامىسا, جٷك اعىنىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ قازاقستاندى اينالىپ ٶتۋٸ مٷمكٸن. بەينەلەپ ايتقاندا, تاشكەنت كٶرپەنٸ ٶزٸنە قاراي تارتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. سوندىقتان استانانىڭ دا بەلسەندٸلٸگٸ اسا ماڭىزدى", – دەدٸ ول.
ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزبەكستان الپاۋىتتار اراسىنداعى بەسەكەنٸ ٶز پايداسىنا جاراتا الادى. بٸراق ول ٷشٸن ٷش تالاپ ورىندالۋى قاجەت. بٸرٸنشٸدەن, ەر كەلٸسٸمنٸڭ قارجىلاندىرۋ كٶزٸ, ٸسكە اسىرۋ مەرزٸمٸ جەنە تاراپتاردىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ اشىق كٶرسەتٸلۋگە تيٸس. ەكٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸس, تەحنولوگييا ترانسفەرٸ, كادر دايارلاۋ جەنە ەكسپورتتى ارتتىرۋ تالاپتارى قويىلۋى كەرەك. ٷشٸنشٸدەن, بٸر مەملەكەتتٸڭ كاپيتالىنا, تەحنولوگيياسىنا نەمەسە نارىعىنا شامادان تىس تەۋەلدٸلٸككە جول بەرمەۋ قاجەت.
"قىتاي دا, اقش تا ٶزبەكستانعا ٶز ستراتەگييالىق مٷددەسٸمەن كەلەدٸ. بۇل – حالىقارالىق ساياساتتىڭ قالىپتى زاڭدىلىعى. ٶزبەكستاننىڭ مٸندەتٸ بٸر دەرجاۆانىڭ جاعىنا شىعۋ ەمەس, ولاردىڭ مٷمكٸندٸگٸن ٶزٸنٸڭ دامۋ ستراتەگيياسىنا پايدالانۋ. ورتالىق ازييانىڭ بولاشاعىن اقش پەن قىتايدىڭ بەسەكەسٸنەن گٶرٸ, ايماق مەملەكەتتەرٸنٸڭ سول بەسەكەنٸ قانشالىقتى ساۋاتتى باسقاراتىنى انىقتايدى", – دەپ قورىتىندىلادى جانات مومىنقۇلوۆ.
