Ózbekstan keiingi jyldary AQSh pen Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy basty ekonomikalyq seriktesteriniń birine ainaldy. Qytai premeri Li Tsiannyń Tashkentke saparynan keiin kóp uzamai AQSh memlekettik hatshysy Marko Rýbionyń Samarqandqa kelýi eki alpaýyttyń aimaqqa degen qyzyǵýshylyǵy kúsheigenin kórsetti. Máselen, Beijińmen birlesken jobalardyń jalpy quny 60 mlrd dollarǵa jýyqtasa, Vashington ókilderiniń qatysýymen 12 mlrd dollarlyq 54 kelisim jasaldy. Eki derjavanyń sońǵy qadamdaryn Ózbekstandaǵy yqpalyn arttyrýǵa baǵyttalǵan báseke dep baǵalaýǵa bola ma? Dalanews.kz redaktsiiasy atalǵan máseleni saiasattanýshy, shyǵystanýshy, halyqaralyq qatynastar jónindegi sarapshy Janat Momynqulovpen talqylady.
17 qazanda Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirziioev Qytai Memlekettik keńesiniń premeri Li Tsiandy qabyldady. Kezdesýde eki el arasyndaǵy naqty kelisimderge negizdelgen jobalar qorjyny 60 mlrd dollarǵa jýyqtaǵany jáne Ózbekstanda Qytai kapitaly qatysatyn 6 myńnan astam kásiporyn jumys isteitini aityldy. Eki kúnnen keiin Samarqandta AQSh memlekettik hatshysy Marko Rýbionyń qatysýymen ótken biznes keńeste 12 mlrd dollarlyq 54 saýda, investitsiialyq jáne tehnologiialyq kelisimge qol qoiyldy.
Janat Momynqulovtyń pikirinshe, bul úderisten AQSh pen Qytai arasyndaǵy básekeniń belgileri anyq baiqalady. Alaida Ózbekstandy alpaýyt memleketterdiń yqpalyndaǵy passiv el retinde qarastyrý durys emes. Kerisinshe, Tashkent iri derjavalardyń qyzyǵýshylyǵyn kelissózdegi múmkindigin arttyratyn qural retinde paidalanyp otyr.
"Bul jaǵdaidy tek Vashington men Beijiń arasyndaǵy teketires dep baǵalaý jetkiliksiz. Ózbekstan úshin alpaýyttar básekesi – kelissózdegi múmkindigin keńeitetin geosaiasi resýrs. Tashkent seriktesterdiń birin ekinshisimen almastyrýdy emes, tańdaý múmkindigin kóbeitýdi kózdeidi", – deidi sarapshy.
Marko Rýbionyń Ózbekstandy Ortalyq Aziiadaǵy halqy eń kóp, negizgi ári tirek memleket retinde ataýy da kezdeisoq emes. Sarapshy muny eldiń demografiialyq áleýeti, ishki naryǵy jáne syrtqy saiasattaǵy derbestigimen bailanystyrady.
Onyń aitýynsha, Ózbekstannyń Qazaqstannan basty aiyrmashylyǵy – Resei jetekshilik etetin ekonomikalyq jáne áskeri-saiasi uiymdarǵa múshe bolmaýy. Bul Tashkentke syrtqy saiasatta erkin áreket etýge jáne AQSh-pen yntymaqtastyqty institýtsionaldyq shekteýlersiz damytýǵa múmkindik beredi.
"Qazaqstannyń Reseimen ekonomikalyq jáne qaýipsizdik salasyndaǵy bailanystary áldeqaida tyǵyz. Sondyqtan elimizdiń jańa baǵyttarǵa batyl shyǵýyna belgili bir geosaiasi táýeldilik kedergi keltiredi. Al Ózbekstannyń manevr jasaý keńistigi keńirek", – dep túsindirdi Janat Momynqulov.
Qytai men AQSh Ózbekstanǵa ne usynyp otyr?
Sarapshynyń sózinshe, Qytai men AQSh Ózbekstanǵa birdei usynyspen kelip otyrǵan joq. Eki memlekettiń ekonomikalyq yqpal etý quraldary men basym baǵyttary ártúrli.
Qytaidyń basty artyqshylyǵy – geografiialyq jaqyndyǵy, joǵary saýda kólemi jáne infraqurylymdyq jobalardy jyldam iske asyrý tájiribesi. Beijiń energetikaǵa, kólik dálizderine, ónerkásip pen óndiris oryndaryna investitsiia salý arqyly Ózbekstan ekonomikasyndaǵy uzaq merzimdi ornyn nyǵaityp keledi.
AQSh bolsa, zamanaýi tehnologiiaǵa, halyqaralyq kapitalǵa, aviatsiiaǵa, tsifrlandyrýǵa jáne strategiialyq mineraldardy tereń óńdeýge basymdyq berip otyr. Samarqandta jasalǵan kelisimder ónerkásipti jańǵyrtý, kólik jáne energetikalyq infraqurylym, qarjy, aýyl sharýashylyǵy, meditsina men bilim salalaryn qamtidy.
"Qytai naryq, infraqurylym jáne óndiristik bailanys usynady. AQSh-tyń artyqshylyǵy – ozyq tehnologiia, jahandyq qarjy júiesine shyǵý múmkindigi, aviatsiia, tsifrlandyrý jáne sapaly óndiristik jabdyq. Sondyqtan bul jerde tek investitsiia kólemin salystyrý jetkiliksiz. Qarajattyń naqty ekonomikalyq qatynasqa qalai ainalatynyna qaraý qajet", – deidi saiasattanýshy.
AQSh úshin Ózbekstan men jalpy Ortalyq Aziianyń ýran, sirek metaldar jáne basqa da strategiialyq shikizat qory mańyzdy. Vashington osy resýrstardy jetkizý baǵyttaryn ártaraptandyrýǵa, Qytaiǵa táýeldi óndiristik tizbekterdi qysqartýǵa jáne amerikalyq kompaniialarǵa jańa naryq ashýǵa múddeli.
Soǵan qaramastan, AQSh aimaq memleketterinen Reseimen nemese Qytaimen bailanysyn úzýdi ashyq talap etip otyrǵan joq. Janat Momynqulovtyń paiymdaýynsha, Vashingtonnyń qazirgi maqsaty - Ortalyq Aziiada Qytai men Reseige balama úshinshi iri ekonomikalyq jáne strategiialyq serikteske ainalý.
60 jáne 12 mlrd dollar: sandar neni bildiredi?
Qytaimen birlesken jobalardyń jalpy qorjyny 60 mlrd dollarǵa jýyqtasa, AQSh kompaniialarymen jasalǵan 54 kelisimniń quny 12 mlrd dollar dep kórsetildi. Alaida sarapshy bul somalardy naqty igerilgen investitsiia retinde qabyldamaý keregin eskertedi.
Ózbekstan úkimetiniń málimetinde de amerikalyq kompaniialarmen jasalǵan kelisimderdiń quny jobalar tolyq iske asqan jaǵdaida 12 mlrd dollarǵa jetetini kórsetilgen. Demek, ázirge olardyń bir bóligi – aldaǵy ýaqytta júzege asyrylýy tiis jobalar men investitsiialyq mindettemeler.
"Milliardtaǵan dollar týraly jariialanǵan sandardyń barlyǵy el ekonomikasyna birden quiylǵan qarajat emes. Onyń ishinde josparlanǵan jobalar, memorandýmdar men investitsiialyq mindettemeler bar. Sondyqtan investitsiia kólemi men naqty ekonomikalyq nátijeni bir-birinen ajyratyp qaraý qajet", – deidi sarapshy.
Onyń pikirinshe, Ózbekstan úshin negizgi ólshem kelisimderdiń jalpy somasy emes, sol jobalardyń qansha jumys ornyn ashatyny, qandai tehnologiia ákeletini jáne óndirilgen ónimniń qosylǵan quny qanshalyqty el ishinde qalatyny bolýy kerek.
Qytaimen áriptestik energetika, kólik infraqurylymy men ónerkásiptik óndiristi damytýǵa múmkindik beredi. AQSh-pen bailanys aviatsiia, temirjol tehnikasy, tsifrlyq tehnologiialar, qarjy naryǵy men strategiialyq mineraldardy óńdeý baǵyttaryn ártaraptandyra alady.
"Eger kelisimder jergilikti óndiristi damytpasa, tehnologiia ákelmese jáne ulttyq kadrlardy daiarlaýǵa yqpal etpese, milliardtaǵan soma esepte ǵana qalyp, syrtqy táýeldilikti tereńdetýi múmkin", – dep atap ótti Janat Momynqulov.
AQSh Qytaidy tolyq almastyra almaidy
2025 jyly Ózbekstan men Qytai arasyndaǵy taýar ainalymy 17 mlrd dollardan asty. Al AQSh Saýda ókildiginiń dereginshe, AQSh pen Ózbekstannyń taýar jáne qyzmet saýdasy shamamen 1,7 mlrd dollardy qurady. Bul Beijińniń ekonomikalyq yqpaly Vashingtonmen salystyrǵanda áldeqaida aýqymdy ekenin kórsetedi.
Janat Momynqulov qysqa merzimde AQSh-tyń Qytaimen saýda jáne investitsiia kólemi boiynsha teńesýi qiyn dep esepteidi. Qytaidyń Ózbekstandaǵy óndiristik jáne infraqurylymdyq qatysýy keńeiip, eki el arasynda qalyptasqan saýda jelileri jumys istep tur.
Degenmen AQSh-tyń yqpalyn tek saýda kólemimen ólsheýge bolmaidy. Vashington tehnologiia, halyqaralyq qarjy, aviatsiia, tsifrlyq sheshimder jáne strategiialyq shikizatty tereń óńdeý arqyly mańyzdy ról atqara alady.
"AQSh Qytaidy tolyq almastyratyn balamaǵa ainalmaidy. Biraq ol Ózbekstannyń bir ǵana ekonomikalyq ortalyqqa shamadan tys táýeldi bolýyna jol bermeitin mańyzdy qarsy salmaq bola alady. Eger Vashington Ortalyq Aziia elderin álemdik óndiris pen jetkizý tizbekterine qosa alsa, onyń yqpaly turaqty sipat alady", – deidi halyqaralyq qatynastar jónindegi sarapshy.
Báseke búkil Ortalyq Aziiaǵa múmkindik beredi
Iri derjavalardyń Ortalyq Aziiaǵa qyzyǵýshylyǵy aimaq memleketteriniń kelissózdegi salmaǵyn arttyryp otyr. Biraq sarapshy kópvektorly saiasatty syrtqy kúshter arasynda jai ǵana tepe-teńdik saqtaýmen shekteýge bolmaitynyn aitady. Onyń basty maqsaty – alpaýyttar arasyndaǵy básekeni ulttyq damý mindetterine baǵyndyrý.
Qytai aimaqqa naryq, investitsiia jáne infraqurylym usynady. AQSh tehnologiiaǵa, kapitalǵa jáne jahandyq qarjy júiesine jol ashady. Resei saýda, eńbek kóshi-qony jáne qaýipsizdik salalaryndaǵy burynnan qalyptasqan mańyzdy seriktes bolyp qala beredi.
"Ortalyq Aziia elderi iri derjavalardyń daiyn usynystaryn qabyldai bermeýi kerek. Kerisinshe, yntymaqtastyqtyń sharttaryn ózderi aiqyndaýǵa tiis. Kólik dálizderi, energetika jáne sirek metaldar salasynda tek shikizat jetkizýshi nemese tranzittik aýmaq bolyp qalmai, óndiristik ári tehnologiialyq tizbektiń tolyqqandy qatysýshysyna ainalýymyz qajet", – deidi Janat Momynqulov.
Bul talap Qazaqstanǵa da tikelei qatysty. Sarapshynyń pikirinshe, Astana investitsiia úshin básekede belsendilik tanytyp, shikizatty el ishinde óńdeý, tehnologiia transferi jáne joǵary qosylǵan quny bar óndiris qurý talaptaryn alǵa shyǵarýy kerek.
Ózbekstan aimaqtyń jańa ortalyǵyna ainala ma?
Janat Momynqulov Ózbekstannyń sońǵy on jylda Ortalyq Aziiadaǵy yntymaqtastyqqa oń yqpal etip, óńirlik birliktiń negizgi ózekteriniń birine ainalǵanyn atap ótti. Halyq sany, ishki naryq, óndiristik áleýet jáne derbes syrtqy saiasat Tashkenttiń salmaǵyn arttyryp otyr.
Sonymen birge Ózbekstannyń kólik-logistikalyq baǵyttardy ártaraptandyrý áreketi Qazaqstan úshin básekelestik týǵyzýy múmkin. Sarapshy Qytai–Qyrǵyzstan–Ózbekstan baǵytynyń ári qarai Túrikmenstan men Kaspiige jalǵasýy júk aǵyndarynyń belgili bir bóligin Qazaqstannan ainalyp ótkizýi yqtimal ekenin aitady.
"Ózbekstan sheteldik investitsiiaǵa qolaily jaǵdai jasap, kapitaldy ózine ǵana emes, tutas aimaqqa tartýǵa tyrysyp jatyr. Biraq Qytaidan Ózbekstan men Túrikmenstan arqyly Kaspiige shyǵatyn baǵyttar damysa, júk aǵynynyń bir bóligi Qazaqstandy ainalyp ótýi múmkin. Beinelep aitqanda, Tashkent kórpeni ózine qarai tartýǵa umtylyp otyr. Sondyqtan Astananyń da belsendiligi asa mańyzdy", – dedi ol.
Saiasattanýshynyń pikirinshe, Ózbekstan alpaýyttar arasyndaǵy básekeni óz paidasyna jarata alady. Biraq ol úshin úsh talap oryndalýy qajet. Birinshiden, ár kelisimniń qarjylandyrý kózi, iske asyrý merzimi jáne taraptardyń mindettemeleri ashyq kórsetilýge tiis. Ekinshiden, jergilikti óndiris, tehnologiia transferi, kadr daiarlaý jáne eksportty arttyrý talaptary qoiylýy kerek. Úshinshiden, bir memlekettiń kapitalyna, tehnologiiasyna nemese naryǵyna shamadan tys táýeldilikke jol bermeý qajet.
"Qytai da, AQSh ta Ózbekstanǵa óz strategiialyq múddesimen keledi. Bul – halyqaralyq saiasattyń qalypty zańdylyǵy. Ózbekstannyń mindeti bir derjavanyń jaǵyna shyǵý emes, olardyń múmkindigin óziniń damý strategiiasyna paidalaný. Ortalyq Aziianyń bolashaǵyn AQSh pen Qytaidyń básekesinen góri, aimaq memleketteriniń sol básekeni qanshalyqty saýatty basqaratyny anyqtaidy", – dep qorytyndylady Janat Momynqulov.
