ورمۋز بۇعازىنداعى شيەلەنٸس ەلەمدٸك مۇناي باعاسىن كٶتەرٸپ, قازاقستان ٷشٸن قوسىمشا تابىس تابۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋى مٷمكٸن. الايدا مۇنايدىڭ قىمباتتاۋى ەل ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى پايدا ەكەلەدٸ جەنە وعان كقك ارقىلى ەكسپورتتاعى شەكتەۋلەر قالاي ەسەر ەتەدٸ? وسىعان قاتىستى Qazaq Expert Club ساراپشىسى, قارجىگەر ۆەنەرا جانالينا پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
12 تامىزدا Brent ماركالى مۇنايدىڭ باعاسى باررەلٸنە 90 دوللارعا جۋىقتادى. بۇعان ورمۋز بۇعازى ارقىلى كەمە قاتىناسىنا قويىلعان شەكتەۋلەر, اقش پەن يران اراسىنداعى كەلٸسسٶزدەردە ناقتى شەشٸمنٸڭ بولماۋى, سونداي-اق ورمۋز جەنە باب-ەل-ماندەب بۇعازدارىنداعى كەمەلەرگە جاسالعان جاڭا شابۋىلدار ەسەر ەتتٸ.
الايدا 13 تامىز كٷنٸ تاڭەرتەڭ مۇناي باعاسى شامامەن 88 دوللارعا دەيٸن تٶمەندەدٸ. باعانىڭ تٷزەتٸلۋٸنە اقش-تاعى مۇناي قورىنىڭ كٷرت ارتۋى جەنە ەلەمدٸك سۇرانىسقا قاتىستى بولجامداردىڭ ناشارلاۋى سەبەپ بولدى.
مۇناي قىمباتتاعانىمەن, قازاقستانداعى ٶندٸرٸس ازايعان
مۇناي ەكسپورتتايتىن قازاقستان ٷشٸن ەلەمدٸك نارىقتاعى جوعارى باعا تيٸمدٸ كٶرٸنەدٸ. الايدا ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ جاعدايدا بٸر قاراما-قايشىلىق بار. ياعني, مۇناي قىمباتتاپ جاتقانىمەن, قازاقستانداعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸ تٶمەندەگەن.
2026 جىلدىڭ قاڭتار-شٸلدە ايلارىندا ەلٸمٸزدە 53,2 ملن توننا مۇناي ٶندٸرٸلدٸ. بۇل بىلتىرعىنىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 8,9 پايىز از. بۇعان قوسا, شٸلدەدە كقك جۇمىسىنا بايلانىستى تۋىنداعان كەدەرگٸلەر قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتتاۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەپ, ٶندٸرٸس كٶلەمٸنە دە ەسەر ەتتٸ.
"سوندىقتان قازاقستان ٷشٸن مۇنايدىڭ بٸر باررەلٸنٸڭ باعاسى عانا ەمەس, قانشا مۇناي ٶندٸرٸپ وتىرعانىمىز جەنە ونى سىرتقى نارىققا كەدەرگٸسٸز جەتكٸزە الۋىمىز دا ماڭىزدى", - دەيدٸ ساراپشى.
ورمۋزداعى جاعداي مۇناي نارىعىنا قالاي ەسەر ەتتٸ?
قارجىگەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنايدىڭ قازٸرگٸ قىمباتتاۋى تەك گەوساياسي مەلٸمدەمەلەرگە بايلانىستى ەمەس. نارىققا مۇناي جەتكٸزۋدٸڭ ناقتى قىسقارۋى دا باعاعا ەسەر ەتٸپ وتىر.
ونىڭ سٶزٸنشە, اقش ەنەرگەتيكالىق اقپارات باسقارماسىنىڭ (EIA) تامىزداعى بولجامى جاعدايدىڭ اۋقىمىن كٶرسەتەدٸ. شٸلدەدە ورمۋز بۇعازى ماڭىنداعى شەكتەۋلەر سالدارىنان ٶڭٸردەگٸ مۇناي ٶندٸرٸسٸ مۇنداي كەدەرگٸلەر بولماعان جاعدايدا مٷمكٸن بولاتىن دەڭگەيدەن تەۋلٸگٸنە شامامەن 5,5 ملن باررەلگە تٶمەن بولعان.
"تاسىمالداۋداعى جاعداي ودان دا ايقىن. 2026 جىلدىڭ ەكٸنشٸ توقسانىندا ورمۋز ارقىلى تەۋلٸگٸنە شامامەن 4,9 ملن باررەل مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ ٶتكەن. ال قازٸرگٸ قاقتىعىس باستالعانعا دەيٸن, 2025 جىلدىڭ تٶرتٸنشٸ توقسانىندا بۇل كٶرسەتكٸش شامامەن 21,6 ملن باررەل بولعان", - دەيدٸ ۆەنەرا جانالينا.
ياعني قازٸرگٸ داعدارىس مۇنايدى ٶندٸرۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. ونى ەلەمدٸك نارىققا جەتكٸزۋ مەسەلەسٸ دە كٷردەلەنە تٷسكەن.
Brent 100 دوللارعا دەيٸن قىمباتتاۋى مٷمكٸن بە?
مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە قاراماستان, ساراپشى Brent اۆتوماتتى تٷردە 100 دوللارعا جەتەدٸ دەپ كٷتپەۋگە شاقىرادى.
"باعانىڭ 95–100 دوللار دەڭگەيٸنە تۇراقتى كٶتەرٸلۋٸ ٷشٸن مۇناي جەتكٸزۋ جاعدايى ودان ەرٸ ناشارلاۋى كەرەك. مىسالى, ينفراقۇرىلىم مەن تانكەرلەرگە جاڭا شابۋىلدار جاسالۋى, ورمۋزداعى شەكتەۋلەر ۇزاققا سوزىلۋى نەمەسە جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان كەلٸسسٶزدەر نەتيجە بەرمەۋٸ مٷمكٸن", - دەيدٸ ول.
جانالينانىڭ سٶزٸنشە, اقش-تا مۇناي قورى ايتارلىقتاي ٶسكەندٸكتەن, باعانىڭ ودان ەرٸ كٶتەرٸلۋٸ ٷشٸن گەوساياسي فاكتورلاردىڭ ىقپالى ٶتە كٷشتٸ بولۋى قاجەت.
EIA بولجامى بويىنشا, Brent ماركالى مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى بيىلعى ٷشٸنشٸ توقساندا باررەلٸنە شامامەن 85 دوللار بولۋى مٷمكٸن. ال مۇناي اعىنى بٸرتٸندەپ قالپىنا كەلسە, تٶرتٸنشٸ توقساندا باعا شامامەن 78 دوللارعا دەيٸن تٶمەندەۋٸ ىقتيمال.
وپەك+ تاپشىلىقتى ٶتەي الا ما?
ۆەنەرا جانالينانىڭ پٸكٸرٸنشە, وپەك+ نارىقتاعى مۇناي تاپشىلىعىن ٸشٸنارا ازايتا الادى. بٸراق قازٸرگٸ جەتكٸزٸلٸمدەگٸ ٷزٸلٸستەردٸ تولىق ٶتەۋ قيىن.
قىركٷيەكتەن باستاپ توپ قۇرامىنداعى جەتٸ ەل ٶندٸرٸس بويىنشا جيىنتىق باعداردى تەۋلٸگٸنە 188 مىڭ باررەلگە ارتتىرۋعا كەلٸسكەن.
"قازٸرگٸ جەتكٸزٸلٸمدەگٸ ٷزٸلٸستەردٸڭ اۋقىمىمەن سالىستىرعاندا بۇل سالىستىرمالى تٷردە از كٶلەم. ونىڭ ٷستٸنە قازٸرگٸ داعدارىس مۇنايدى قوسىمشا ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸ مەن ونى ساتىپ الۋشىعا جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ ەكٸ بٶلەك مەسەلە ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. ٶندٸرٸستٸك جەنە رەزەرۆتٸك قۋاتتاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ پارسى شىعاناعىندا ورنالاسقان", - دەيدٸ ساراپشى.
دەمەك, مۇناي ٶندٸرٸسٸن كٶبەيتۋ مەسەلەنٸ تولىعىمەن شەشپەيدٸ. ەگەر نەگٸزگٸ تەڭٸز جولدارىنداعى تاسىمال شەكتەلسە, ٶندٸرٸلگەن شيكٸزاتتى ساتىپ الۋشىلارعا جەتكٸزۋ دە قيىندايدى.
اقش-تا مۇناي قورى كٷرت ٶستٸ
مۇنايدىڭ ودان ەرٸ قىمباتتاۋىن تەجەيتٸن فاكتورلار دا بار. EIA-نىڭ رەسمي دەرەگٸنە سەيكەس, اقش-تاعى كوممەرتسييالىق شيكٸ مۇناي قورى بٸر اپتانىڭ ٸشٸندە 17,4 ملن باررەلگە ٶسٸپ, 424,4 ملن باررەلگە جەتكەن.
بۇل شامامەن ٷش جارىم جىلداعى ەڭ ٸرٸ اپتالىق ٶسٸمدەردٸڭ بٸرٸ. قوردىڭ ارتۋىنا اقش-تىڭ مۇناي ەكسپورتىنىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ جەنە يمپورتتىڭ كٶبەيۋٸ ەسەر ەتكەن.
دەگەنمەن بٸر اپتانىڭ كٶرسەتكٸشٸ مۇناي نارىعىنداعى جاعداي تٷبەگەيلٸ ٶزگەردٸ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. بٸراق مۇنداي ٶسٸم گەوساياسي شيەلەنٸستٸڭ ەسەرٸنەن قىمباتتاعان مۇناي باعاسىن تەجەيتٸن فاكتورعا اينالىپ وتىر.
وسىلايشا, ەلەمدٸك نارىق قازٸر ەكٸ نەگٸزگٸ فاكتوردىڭ اراسىندا تۇر. بٸر جاعىنان, تاياۋ شىعىستا مۇناي جەتكٸزٸلٸمٸنٸڭ ناقتى قىسقارۋى باعانى كٶتەرۋدە. ەكٸنشٸ جاعىنان, اقش-تاعى قوردىڭ كٶبەيۋٸ مەن ەلەمدٸك سۇرانىس بولجامىنىڭ ناشارلاۋى باعانىڭ ودان ەرٸ ٶسۋٸنە كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە.
قازاقستان قانشالىقتى پايدا كٶرە الادى?
ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايدى تەك Brent باعاسىمەن باعالاۋ جەتكٸلٸكسٸز.
"قازاقستان ٷشٸن ەسەردٸ قاراپايىم فورمۋلامەن كٶرسەتۋگە بولادى: مۇناي باعاسى × ٶندٸرٸس كٶلەمٸ × ەكسپورتتاۋ مٷمكٸندٸگٸ. جوعارى باعا ٶتە تيٸمدٸ بولۋى مٷمكٸن. بٸراق سونىمەن قاتار ٶندٸرٸس قىسقارسا نەمەسە نەگٸزگٸ ەكسپورت باعىتىنا شەكتەۋ قويىلسا, ىقتيمال پايدانىڭ بٸر بٶلٸگٸ جوعالادى", - دەيدٸ قارجىگەر.
بۇل تۇرعىدا قازاقستان ٷشٸن كقك جۇمىسىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. شٸلدەدە كونسورتسيۋم جۇمىسىنا بايلانىستى شەكتەۋلەر مۇنايدى سىرتقى نارىققا شىعارۋ مٷمكٸندٸگٸنە جەنە ٶندٸرٸس كٶلەمٸنە قىسىم تٷسٸرگەن.
سوندىقتان قازاقستان ٷشٸن ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇناي باعاسىمەن قاتار كقك ارقىلى تاسىمالدىڭ ٷزدٸكسٸز جٷرۋٸ دە ماڭىزدى.
كقك بويىنشا تەۋەكەل ازايۋى مٷمكٸن
Financial Times مەلٸمەتٸنشە, اقش تاراپىنىڭ ٶتٸنٸشٸنەن كەيٸن ۋكراينا كقك نىساندارىنا جەنە رەسەيلٸك ەمەس جٷك تاسىمالدايتىن تانكەرلەرگە سوققى جاساۋدى توقتاتۋعا كەلٸسكەن.
ۆەنەرا جانالينانىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بۇل كەلٸسٸم ساقتالىپ, تەرمينال جۇمىسى قالىپقا كەلسە, قازاقستان ٷشٸن ەلدەقايدا تيٸمدٸ جاعداي قالىپتاسۋى مٷمكٸن.
"ەگەر كەلٸسٸم شىنىمەن ورىندالىپ, تەرمينالدىڭ جۇمىسى قالىپقا كەلسە, قازاقستان ٷشٸن ٶتە قولايلى جاعداي قالىپتاسادى: ەلەمدٸك مۇناي باعاسى جوعارى بولىپ, سونىمەن بٸرگە ەكسپورتتىڭ ناقتى كٶلەمٸ قالپىنا كەلەدٸ. وسىنداي جاعدايدا ەلٸمٸز قازٸرگٸ مۇناي نارىعىنداعى احۋالدان كٶبٸرەك پايدا كٶرە الادى", - دەيدٸ ساراپشى.
دەگەنمەن ول مۇنى بارلىق قاۋٸپ تولىق جويىلدى دەپ قابىلداۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدٸ. ەزٸرگە ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمعا قاتىستى تەۋەكەلدەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
قازاقستاننىڭ كقك-عا تەۋەلدٸلٸگٸ تاعى بايقالدى
قازٸرگٸ جاعداي قازاقستاننىڭ مۇناي ەكسپورتىنداعى ستراتەگييالىق ەلسٸز تۇسىن دا قايتا كٶرسەتتٸ. ول – كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا جوعارى تەۋەلدٸلٸك.
ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇناي قىمباتتاپ تۇرعان كەزەڭدٸ تەك قوسىمشا ەكسپورتتىق تابىس الۋ مٷمكٸندٸگٸ رەتٸندە قاراستىرماعان جٶن. بۇل بالاما باعىتتاردى دامىتۋ قاجەتتٸگٸن دە كٶرسەتٸپ وتىر.
"قازٸرگٸ قىمبات مۇناي كەزەڭٸن قوسىمشا ەكسپورتتىق كٸرٸس الۋ مٷمكٸندٸگٸ رەتٸندە عانا ەمەس, بالاما باعىتتاردى جەدەل دامىتۋعا جەنە ەكسپورتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا سەبەپ رەتٸندە قاراستىرعان جٶن", - دەيدٸ ۆەنەرا جانالينا.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدىڭ جوعارى باعاسى قىسقا مەرزٸمدە بيۋدجەت كٸرٸسٸنە وڭ ەسەر ەتەدٸ. الايدا مۇنايدان تٷسەتٸن تٷسٸم ۇزاق ۋاقىت بويى جوعارى دەڭگەيدە ساقتالادى دەگەن كەپٸلدٸك جوق.
"ەگەر گەوساياسي جاعداي تۇراقتانىپ, مۇناي باعاسىنا ەسەر ەتٸپ وتىرعان تەۋەكەلدەر ازايسا, قازٸرگٸ قوسىمشا تابىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ تەز جوعالۋى مٷمكٸن", - دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
