2026 جىلعى 31 شٸلدەدە سەمەي قالاسىندا قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن «ٶڭٸرلەردٸڭ سايلاۋ الدىنداعى كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋداعى رٶلٸ» تاقىرىبىندا Sarap» ساراپشىلار كلۋبىنىڭ ايماقتىق وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ٸس-شاراعا استانا, اباي جەنە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ ساراپشىلىق جەنە اكادەمييالىق قوعامداستىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, ازاماتتىق سەكتوردىڭ ٶڭٸرلٸك كٶشباسشىلارى, جاستار ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتىستى.
وتىرىس بارىسىندا ساراپشىلار ٶڭٸرلەردٸڭ سايلاۋ پروتسەسٸندەگٸ رٶلٸن, قوعامدىق-ساياسي ترەندتەردٸڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن, ساياسي پارتييالاردىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ٶزارا ٸس-قيمىلىن, سونداي-اق, جاستاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىن تالقىلادى. ورتالىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدەگٸ ازاماتتاردىڭ ەلەكتورالدىق كٶڭٸل-كٷيلەرٸ مەن قوعامدىق-ساياسي بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن ققدي ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەرٸنٸڭ نەتيجەلەرٸنە بٶلەك نازار اۋدارىلدى. سونداي-اق, ساراپشىلار ساياسي پارتييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىندا ٶتكەن تەلەدەبات پەن ولاردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنىڭ بارىسىنا ىقپالىن تالقىلادى.
وتىرىستى اشقان ققدي ينستيتۋتسيونالدىق تالداۋ جەنە رەفورمالار ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ريززات تاسىم «قازٸرگٸ سايلاۋ ناۋقانى ٶڭٸرلەردٸڭ قوعامدىق-ساياسي پروتسەستەرگە بەلسەندٸ ارالاسۋى جاعدايىندا ٶتٸپ جاتىر. بٸر پالاتالى قۇرىلتايعا كٶشۋ جاعدايىندا پارتييالار اۋماقتىق قامتۋدى كەڭەيتٸپ, ٶڭٸرلٸك تەڭگەرٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلۋدا. وسىلايشا, ٶڭٸرلەر نەگٸزگٸ ەلەكتورالدىق الاڭعا جەنە قۇرىلتاي قۇرامىن قالىپتاستىرۋعا تٸكەلەي قاتىسۋشى ماڭىزدى كٷشكە اينالىپ وتىر», - دەپ اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ قوعامدىق پروتسەستەردٸ زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەلييا ماساليموۆا قوعامنىڭ سايلاۋدان نە كٷتەتٸنٸن, ەلەكتورالدىق كٶڭٸل-كٷيلەر مەن ازاماتتاردىڭ سايلاۋ پروتسەسٸنە قاتىسۋ دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن ققدي-دٸڭ سوڭعى ەلەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن تانىستىردى. «زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ قوعامدا ەلدٸڭ دامۋىنا قاتىستى وڭ كٶزقاراستىڭ باسىم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. ازاماتتار رەفورمالاردى قولدايدى, ٶيتكەنٸ ولار جاقىن بولاشاقتا حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸ مەن ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. بۇل رەتتە ٶزگەرٸستەردٸ وڭ قابىلداۋ ساياسي تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق كەلٸسٸمدٸ جەنە مەدەني مۇرانى ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قابٸلەتٸمەن تىعىز بايلانىستى. وسى ورايدا بٷگٸنگٸ تاڭدا پارتييالار ٷشٸن ٶڭٸرلەرگە سالىستىرمالى تالداۋ جٷرگٸزۋ, ەلەكتوراتتىق مٸنەز-قۇلىق سيپاتىن ايقىنداۋ جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى ٷشٸن ناقتى شارالاردى تۇجىرىمداۋ ماڭىزدى مٸندەت بولىپ تابىلادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ سپيكەر.
اباي وبلىسى قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, تاريحشى مادييار ناسىروۆ سايلاۋ ريتوريكاسىنا جاس بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋ مەسەلەسٸنە توقتالدى. «جاستارمەن تٸكەلەي جۇمىس ٸستەي وتىرىپ, مازمۇندى كٷن تەرتٸبٸنە جەنە شىنىمەن دە ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا قاتىسۋعا دەگەن جوعارى سۇرانىستى كٶرٸپ وتىرمىن. بۇل رەتتە جاستار مەن قوعامنىڭ سۇرانىسى ٶڭٸرگە بايلانىستى ەرەكشەلەنەدٸ. مىسالى, اباي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ٷشٸن باستى تاقىرىپتاردىڭ بٸرٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بولىپ قالا بەرەدٸ. دەل وسى سەبەپتٸ حالىقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى مەن ۇزاقتىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان پارتييالىق باستامالار ەرەكشە ماڭىزعا يە».
«ينتەللەكتۋالدى جاستار قوعامىنىڭ» جەتەكشٸسٸ قۋانىش مولداقاشەۆ جاستاردىڭ ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ قولدانۋعا شاقىردى. «پارتييالار جاستاردى تەك تسيفرلىق جوبالارعا تارتۋمەن شەكتەمەۋگە تيٸس. ولاردى باعدارلامالاردى ەزٸرلەۋگە, قوعامدىق ماڭىزى بار مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا جەنە ساياسي شەشٸمدەر قابىلداۋعا تولىققاندى تارتۋ ماڭىزدى».
شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تالداۋ جەنە بولجاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اياۋجان ەشٸموۆا ازاماتتىق قوعام, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ساياسي پارتييالار اراسىنداعى ديالوگ الاڭى بولىپ تابىلاتىن قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ سايلاۋ پروتسەستەرٸندەگٸ ماڭىزدى رٶلٸن اتاپ ٶتتٸ: «سايلاۋ ناۋقانى كەزەڭٸندە قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ پارتييالارمەن سىندارلى ٶزارا ٸس-قيمىلى ەلەۋمەتتٸك سۇرانىستاردى ەسكەرۋگە, ٶڭٸرلەردٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن تالقىلاۋعا جەنە ازاماتتاردىڭ ساياسي ينستيتۋتتار مەن سايلاۋ پروتسەسٸنە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ».
«ەرۋديت» بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ايدىن قايىربەكۇلىٷگٸت-ناسيحات ناۋقانىندا قۇندىلىققا نەگٸزدەلگەن تەسٸلگە باسا نازار اۋدارۋعا شاقىردى. «ازاماتتار قۇندىلىقتار تٶڭٸرەگٸندە بٸرٸگەدٸ. بۇل قاعيدات سايلاۋ پروتسەستەرٸندە دە تولىق جۇمىس ٸستەيدٸ. سايلاۋشىلاردىڭ ٶڭٸرلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ تۋرالى سٶز بولعاندا, بٸز تەك كٷندەلٸكتٸ مەسەلەلەردٸ شەشۋگە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە تٷسٸنٸكتٸ قۇندىلىق باعدارلارىنا دا ايقىن سۇرانىستىڭ بار ەكەنٸن كٶرەمٸز. سوندىقتان ساياسي پارتييالار ٷشٸن حالىققا جاقىن قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ, ەربٸر ٶڭٸردٸڭ مەدەني ەرٸ ەلەۋمەتتٸك ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرۋ جەنە مازمۇندى ديالوگ ورناتۋ ماڭىزدى. دەل وسى ورتاق قۇندىلىقتار مەن ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸن تٷسٸنۋگە نەگٸزدەلگەن سەنٸم ەلەكتوراتتىق قولداۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ بٸرٸنە اينالادى».
پروفەسسور, قازاقستان ۇلتتىق جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ زەينوللا توقاەۆ مەملەكەتتٸك رەفورمالاردى عىلىمي-ساراپتامالىق سٷيەمەلدەۋدٸڭ مەنٸن جەنە ەلەكتوراتتىق ديالوگتاعى سەنٸمنٸڭ ماڭىزدىلىعىن قاراستىردى: «ساياسي پارتييالاردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا تابىستى قاتىسۋىنىڭ باستى فاكتورى ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ سەنٸمٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. دەل وسى سەبەپتٸ ٶڭٸرلٸك ەرەكشەلٸكتەردٸ, جەرگٸلٸكتٸ قوعامدىق سۇرانىستاردى ەسكەرۋ جەنە حالىقپەن تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ بٸرٸنشٸ كەزەكتٸ ماڭىزعا يە. مۇنداي تەسٸل ساياسي پارتييالارعا ازاماتتاردىڭ شىنايى قاجەتتٸلٸكتەرٸنە جاۋاپ بەرەتٸن شەشٸمدەر ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ ەرٸ سايلاۋ پروتسەسٸنە دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتا تٷسۋگە ىقپال ەتەدٸ».
Shakarim University ەلەۋمەتتانۋلىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸسٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار ەبدٸكەرٸموۆقاتىسۋشىلاردى ٶڭٸردەگٸ باستى قوعامدىق ترەندتەرمەن جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶڭٸل-كٷيمەن تانىستىردى: «قازٸرگٸ جاعدايدا ٶڭٸرلٸك باسقارۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ قوعامدىق سەنٸم مەن ەلەكتوراتتىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. نەگٸزگٸ ينديكاتورلاردىڭ قاتارىندا, سونداي-اق جەرگٸلٸكتٸ كٷن تەرتٸبٸن ەسكەرۋ جەنە باعدارلامالاردى ٶڭٸرلەندٸرۋ, كوممۋنيكاتسييالاردى تسيفرلاندىرۋ, پارتييالىق تٸزٸمدەردە بٸلٸكتٸ كەسٸبي كادرلاردىڭ بولۋى بار».
جيىن قورىتىندىسىندا قاتىسۋشىلار ٶڭٸرلەردٸڭ ەلەكتورالدىق كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىرۋداعى ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتٸپ, ساراپشىلىق قاۋىمداستىق, ازاماتتىق سەكتور جەنە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار اراسىنداعى تۇراقتى ديالوگتى نىعايتۋدىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن ايتتى. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ ەلەكتورالدىق ٷدەرٸستەرگە قاتىسۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋگە باعىتتالعان ۇسىنىمدار ەزٸرلەدٸ.
