بٸر سەت ھەم بٷكٸل عۇمىر
بيىل اللا تاعالا ۇلى ساپارعا شىعۋدى نەسٸپ ەتتٸ. قاسيەتتٸ پارىزىمىزدى ٶتەپ قايتتىق. سابىردى قاجەت ەتكەن سىناق تا بولدى, بارعا قاناعات, جوققا شٷكٸر ەتكەن جاعدايلار دا كەزدەستٸ. قاجىلىقتىڭ ماشاقاتى مەن ماراپاتىن الما كەزەك سەزٸنگەن جايتتاردى سٸزگە دە سٶز ەتٸپ, ەڭگٸمەلەپ بەرۋدٸ و باستان ويلاپ قويعان ەدٸك.
قاجىلىققا كەلگەن ادام بويدەرەت (عۇسىل) العان سوڭ ەكٸ قۇلاش اق ماتانى ورانىپ, يحرام حەلٸنە ەنەدٸ. يحرام – پەندەگە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ. ايتا كەتەرٸ سول, باسقا ۋاقىتتا رۇقسات ەتٸلگەن امال دەل وسى يحرام حەلٸندەگٸ ادامعا ادال ەمەس. تٸپتٸ, شىبىق سىندىرىپ, شىبىن ٶلتٸرۋگە دە بولمايدى. بۇل – بەرٸسٸ عانا. مٸنە, مٷمٸن وسىلاي تەربيەلەنەدٸ.
ۇلى ساپاردا مۇسىلمان بٸر مينۋتىن بوس ٶتكٸزبەۋگە تىرىسادى. ونىڭ يگٸلٸككە تولى بٸر سەتٸ بٷكٸل عۇمىرىن ٸزگٸلٸككە تولتىرۋى مٷمكٸن. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن) ادامزات بالاسىن ساناۋلى سەتتەر مەن كٷللٸ ٶمٸردٸ رۋحاني قۇندىلىقتارعا ارناۋعا شاقىرعان.
يحرامداعى قاجى ارتىق سٶز ايتپاۋعا, بٸرەۋدٸ رەنجٸتپەۋگە, قورشاعان ورتاعا قىلداي قييانات جاساماۋعا بارىنشا بەلدٸ بەكەم بۋادى. سٶزٸن, ٶزٸن, ساناسىن, امالىن تٷزەتۋگە, تازارتۋعا تىرىسادى. جان مەن تەننٸڭ تازالىعىن ساقتايدى, جٷيرٸك ويدى جاماندىقتان تىيادى. قاجىلىققا بارعاندار ٷشٸن ساۋاپتى ساپاردا پايعامبار حاديسٸ باعدارشام ٸسپەتتٸ. «كٸمدە-كٸم قاجىلىق پارىزىن ٶتەۋ بارىسىندا بوس ەرٸ جامان سٶزدەن, سونداي-اق, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ كٷنەلاردان ساقتانسا, اناسىنان جاڭا تۋعان سەبي سەكٸلدٸ پەك كٷيٸندە ورالادى», – دەپتٸ اللا ەلشٸسٸ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن). ٶمٸرگە قايتا كەلۋ, رۋحاني تٷلەپ, جاڭارىپ, عيبراتتى عۇمىر كەشۋ دەگەن وسى بولسا كەرەك.
مينا جازىعىنان ارافات ايماعىنا بەت العان قاجىلار بەسٸن مەن ەكٸنتٸ نامازىن قوسىپ ٶتەگەن سوڭ اقشامعا دەيٸن تەك دۇعا جاسايدى. پايعامبارىمىزدىڭ (اللانىڭ وعان سالاۋاتى مەن سەلەمٸ بولسىن) بٸر سٶزٸندە: «اللا تاعالا ارافات كٷنٸندەي توزاقتان كٶپ پەندەلەردٸ ازات ەتەتٸن كٷن جوق...» دەپتٸ. وسى مەزگٸل ادامنىڭ ەكٸ دٷنيەدەگٸ ٶمٸرٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋٸ مٷمكٸن. مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ قاجىلار قالاي جٸبەرٸپ السىن?! تٸك تۇرىپ, تٸلەك ايتادى, اللاعا ماداق جولدايدى. كٶزٸ جاسقا تولىپ, جالبارىنادى.
تٸكەلەي رەيستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ
بيىل ەلٸمٸزدەن تۇڭعىش رەت الماتى-جيددا-مەدينا باعىتتارى بويىنشا تٸكەلەي رەيس اشىلدى. قاجىلار قاسيەتتٸ مەدينا قالاسىنا بار-جوعى بەس ساعاتتا جەتتٸ. ال مەككەگە تاياۋ (شامامەن 70 شاقىرىم) جيددا قالاسىنا ۇشقان ەكٸنشٸ توپ يحرامدى الماتىدان كيٸپ, اللاعا دۇعا-تٸلەك, ماداق ايتىپ قاسيەتتٸ جەرگە ەپ-سەتتە جەتتٸ. «بۇل – ٷلكەن جەڭٸلدٸك بولدى», – دەپ اقساقالدار العىسىن ايتقان.
جول دەگەننەن شىعادى, مينا جازىعىندا اۋسترالييادان كەلگەن سەيفٸدٸن دەيتٸن كٸسٸمەن تانىسىپ قالدىق. قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىندا تۋىلعان ەكەن. الماتىدا بٸرنەشە جىل تۇرىپتى. بٸزدٸڭ وسى قالادان كەلگەنٸمٸزدٸ بٸلٸپ, كٶزٸ جايناپ شىعا كەلدٸ. قازاقشاسى تەۋٸر ەكەن. سٶز اراسىندا مەككەگە ەكٸ ەل ارقىلى جەتكەنٸن ايتىپ قالدى. بٸرٸنشٸ سينگاپۋرعا, سوسىن دۋبايعا ايالداپ, ودان كەيٸن جيدداعا جەتٸپتٸ. «جالپى بٸزدەگٸ قاجىلىق شىعىنى 10 مىڭ دوللاردان اسادى. سٸزدەردٸڭ تٸكەلەي رەيسپەن 5 ساعاتتا جيدداعا جەتۋلەرٸڭٸز – ٷلكەن جەڭٸلدٸك بولىپتى», – دەدٸ سەيفٸدٸن مىرزا. «اۋستراليياعا كەلٸپ جاتساڭىز – مٸندەتتٸ تٷردە حابارلاسىڭىز. ٶزٸم كٷتٸپ الام», – دەگەن نيەتٸن دە جاسىرمادى ول. بٸر قىزىعى, قاجىلار مٷمكٸندٸك تۋا قالسا, بٸر-بٸرٸمەن تانىسىپ, تەلەفون الماسىپ, ەمەن-جارقىن ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرۋعا ىڭعايلانىپ تۇرادى. تٸلٸ, تٷرٸ, دٸلٸ, ۇلتى باسقا بولعانمەن, يسلامداعى باۋىرماشىلدىق دەگەن اسىل ۇعىمدى وسىندايدا سەزٸنەدٸ ەكەنسٸڭ.
«رۇقسات جوق»
بٸزدٸڭ توپ بٸرٸنشٸ مەدينا قالاسىنا تابان تٸرەدٸ. قوناقٷيدە بەرٸ تاماشا. تاماق ۋاقىتىندا, مەشٸت تاياق تاستام جەردە. ٷش كٷن ايالداپ, مەككەگە جول تارتتىق. سىناق وسى جەردەن باستالدى. قالادا كەپتەلٸس, ەل-حارام مەشٸتٸ ۇزاق. مەككە ماڭىنداعى مينا جازىعىندا, ياعني شاتىردا ٷش كٷن تٷنەدٸك. بارلىق جەردە كەزەك: دەرەتحانادا, شاي بەرٸلەتٸن ورىندا, اۆتوبۋستا, ت.ب. «قوناقٷيدٸڭ قادٸرٸ-اي» دەيمٸز ٸشتەي. قوناقٷيدە تۇرعاندا ۋاقىتىندا ەزٸرلەنبەي قالعان شايعا بولا مازاسىز كٷي كەشكەنٸمٸز ٷشٸن ٶزٸمٸزدەن ٶزٸمٸز ۇيالىپ كەتتٸك.
شاتىردا تٷنەۋ – شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. كٷننٸڭ اپتاپ ىستىعى سالقىنداتقىشقا (كونديتسيونەر) دەس بەرمەيدٸ. اللا تاعالا وعان دا شٷكٸر ەتٸپ كٶرمەگەن پەندەسٸن ارافاتتا سىنايدى. وندا كٶڭٸلگە مەدەۋ بولاتىن سالقىنداتقىش تا جوق. جاعداي «تٶمەندەي» باستايدى. 45 گرادۋس ىستىققا قورعان بولعان شاتىردىڭ بارىنا شٷكٸر ەتەسٸڭ. ارافات دالاسىندا تۇرۋ – قاجىلىقتىڭ باستى پارىزدارىنىڭ بٸرٸ. «قاجىلىق ول – ارافات», – دەگەن حاديس بار.
اقشامعا دەيٸن جالعاسقان دۇعادان كەيٸن قاجىلار مۇزداليفا جازىعىنا جٷرەدٸ. اۆتوبۋستارعا تىنىم جوق. ادامداردى تاڭعا دەيٸن تاسىمالدايدى. قاجىلىق رەسٸمدەرٸ مينا, ارافاتتان كەيٸن مۇزداليفا جازىعىندا ادامدى تاعى دا «تٶمەن» دەرەجەگە تٷسٸرەدٸ. تاقىر جەرگە تٷنەۋگە تۋرا كەلەدٸ. تٷنەۋ دەيمٸز-اۋ, قاجىلاردىڭ سوڭعى لەگٸ تاڭعا دەيٸن مۇزداليفاعا جەتكٸزٸلگەنٸن كٶردٸك. كٶز شىرىمىن الماستان جاياۋلاتىپ جاماراتقا شايتانعا تاس لاقتىرۋعا جٷرٸپ كەتتٸ. يحرام حەلٸندەگٸ پەندە مۇنىڭ بەرٸن «تٷسٸنٸستٸكپەن» قابىلدايدى. ٶيتكەنٸ, اشۋلانۋعا, مازاسىز كٷي كەشۋگە نەمەسە وسىناۋ كەزەك پەن ابىر-سابىر, قاربالاس جاعدايلارعا نارازىلىق بٸلدٸرۋگە «رۇقسات» جوق. سول «رۇقسات جوق» دەگەن تٷسٸنٸك تٷيسٸكتٸ ەبدەن بيلەپ العان.
مۇزداليفاداعى تاستى جەرگە كەۋدەسٸن تٶسەگەن ەلجۋاز, پاقىر, شاراسىز پەندەنٸڭ اللا الدىنداعى جاي-كٷيٸ, احۋالى ايقىندالا تٷسەدٸ. ٶتكٸنشٸ قىزىققا راحاتتانعان اساۋ نەپسٸ ەزٸلٸپ, قۇلدىق ۇرادى.
شايتانعا تاس لاقتىرۋ رەسٸمٸنەن الاتىن ساباق كٶپ. بٸز مۇنى جاعىمسىز مٸنەز بەن ۇنامسىز امالداردى سول جەرگە تاستاپ, تاسپەن اتقىلاپ كەتۋ دەپ ۇعىندىق.
تاستى جەرگە تٷنەگەن ادام وسىدان كەيٸن تٶمەندە تٶسەنٸشٸ, تٶبەدە شاتىرى بار مينا جازىعىن جايلى سەزٸنەدٸ. ادام بالاسى باردىڭ قادٸرٸن جوق كەزدە بٸلەدٸ ەكەن. مينادان كەيٸن ساپ-سالقىن قوناقٷي – نىعمەتتٸڭ ناق ٶزٸ دەرسٸڭ. تاقىر جەردەن جۇمساق جيھازعا جاتۋدىڭ ٶزٸ بٸر عانيبەت. اللا قۇراندا ادام بالاسىن شٷكٸرٸ از, سابىرسىز دەپ سيپاتتاۋىنىڭ مەنٸ بار. سەل سىناق كەلسە, سىر بەرٸپ قالامىز.
قاجىلىق – سابىر مەكتەبٸ. تٷرلٸ سىناقتار پايدا بولعاندا پەندە شايقالىپ قالماۋ ٷشٸن ونىڭ يمانى عانا كٶمەككە كەلەدٸ. «يمانىم مەنٸڭ – جيعانىم» دەگەنٸ وسى شىعار.
ٶلٸمٸ دە – ٶنەگە
بيىلعى قاجىلىق اۋىر سىناقتارىمەن, قيىندىقتارىمەن ەستە قالدى. كران قۇلاپ, 100-دەن استام ادام مەرت بولدى. مينا جازىعىنداعى ادام كەپتەلٸسٸنەن 800-دەن استام قاجى كٶز جۇمدى. ەرينە, بەرٸ اللانىڭ قالاۋى عوي. قازاقتا: «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى», – دەگەن ەدەمٸ سٶز بار.
مىنا بٸر جاعدايدى ايتپاي كەتپەسكە بولماس. كۋۆەيتتٸك شەيح ومار حاليفا اش-شاييدجي ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە عيبراتتى مىسالمەن بٶلٸسٸپتٸ. كران قۇلاپ, دٷنيە سالعان مىسىرلىق مۇسىلمان جايلى ەڭگٸمەلەيدٸ. ول ۇزاق جىلدار بويى قاجىلىققا قارجى جينايدى. ۇلى ساپارعا شىعۋ ٷشٸن بارلىق مٷلكٸن ساتۋعا مەجبٷر بولىپتى. تٸپتٸ, ٶمٸر بويى جيعان-تەرگەنٸنە ساتىپ العان جەر تەلٸمٸن دە ساۋدالاۋعا شەشٸم قابىلدايدى. ادامدار: «بەرٸن ساتىپ بٸتٸردٸڭ, ەندٸ قىزىڭا نەڭدٸ قالدىرىپ بارا جاتسىڭ», – دەگەندە: «وعان اللانى تاپسىردىم. ول – جارىلقاۋشى, بەرٸنەن ۇلى», – دەپتٸ. مىسىرلىق قاجى قاسيەتتٸ مەكەن – مەككەدە جان تاپسىرۋدى ارمانداپتى جەنە قايتىس بولعان جاعدايدا سول جەردە جەرلەۋدٸ ٶتٸنگەن. اللا اۋزىنا سالدى ما, شىنايى قالادى ما, ەيتەۋٸر تٸلەگٸ ورىندالىپتى: كران قۇلاپ, كٶز جۇمعاندار اراسىندا ەلگٸ ادام دا بولعان.
ساۋد ارابييا كورولدٸگٸ قايتىس بولعانداردىڭ تۋىستارىنا 2 ملن. فۋنت (شامامەن 270 مىڭ اقش دوللارى) ٶتەماقى تٶلەدٸ. قايتىس بولعان مىسىرلىق قاجىنىڭ قىزى دا وسى قارجىنى الدى. «ول اللاعا ەدٸل بولدى. اللا دا وعان ەدٸل بولدى», – دەپ جازادى كۋۆەيتتٸك عالىم. يە, ٶزٸنٸڭ ٶلٸمٸ ارقىلى ٶنەگە قالدىردى. راببىمىز راقىمىنا بٶلەسٸن. باسقا ايتار جوق...
اعابەك قوناربايۇلى, قمدب باسپاسٶز حاتشىسى.
«استانا – مەككە – استانا»
