پەتروپاۆلدا ٶتكەن پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆتٸڭ بيزنەس قوعامداستىقپەن كەزدەسۋٸنە كەسٸپكەرلٸكتٸڭ ەرتٷرلٸ سالالارىنىڭ 60-قا جۋىق ٶكٸلٸ, سونىڭ ٸشٸندە ٸرٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرۋشٸلەرٸ مەن ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىنداردىڭ باسشىلارى, سونداي-اق شوب, ميكروبيزنەس جەنە جەكە كەسٸپكەرلٸك ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.
وتىرىستى اشقان ولجاس بەكتەنوۆ باسقوسۋدىڭ باستى ماقساتى سالىق-بيۋدجەت رەفورماسىنا قاتىستى تەسٸلدەردٸ جان-جاقتى تالقىلاۋ, سونداي-اق قوعامدا پٸكٸرتالاس تۋدىرىپ وتىرعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ەكەنٸن ايتتى.
ٷكٸمەت باسشىسى سالىق جٷيەسٸندەگٸ كەز كەلگەن ٶزگەرٸستەردٸڭ, ەڭ الدىمەن بيزنەسكە قاتىسى بارىن, الايدا مەملەكەت تۇراقتى ينۆەستيتسييالىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋگە مٷددەلٸ ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸس بٶلٸگٸن ۇلعايتۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەۋ قاجەت. وسىعان دەيٸن دامۋ بيۋدجەتٸنٸڭ دەڭگەيٸ تٶمەن بولدى. سالىق مٶلشەرلەمەلەرٸن تٶمەندەتۋ جەنە كٶپتەگەن جەڭٸلدٸكتەردٸ ەنگٸزۋ تۋرالى بۇرىن قابىلدانعان شەشٸمدەر مەملەكەتتٸك شىعىستاردىڭ كٸرٸستەردەن ايتارلىقتاي اسىپ تٷسەتٸن بيۋدجەتتٸڭ تەڭگەرٸمسٸزدٸگٸنە ەكەلدٸ, – دەپ اتاپ ٶتتٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
بيۋدجەتتٸ تەڭدەستٸرۋدٸڭ ستسەنارييلەرٸ شەكتەۋلٸ. ونىڭ بٸر نۇسقاسى – ۇلتتىق قوردى تاپشىلىقتى جابۋعا پايدالانۋ, بٸراق بۇل تەسٸل ونىڭ تەز تٷگەسٸلۋٸنە الىپ كەلەدٸ. بالاما جول – ەلەۋمەتتٸك شىعىستاردى قىسقارتۋ, ولار مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸڭ 60%-ىن قۇرايدى. دەگەنمەن, پرەمەر-مينيستر اتاپ ٶتكەندەي, قازاقستان ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت جەنە ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن ورىندايتىن بولادى.
«وڭتايلى نۇسقا – بيۋدجەتتٸڭ كٸرٸس بٶلٸگٸمەن جۇمىس ٸستەۋ, ياعني سالىق مٶلشەرلەمەلەرٸن تٷزەتۋ جەنە سالىق رەجيمدەرٸن قايتا قاراۋ» دەگەن ولجاس بەكتەنوۆ ٷكٸمەت وسى تەسٸلدٸ ۇستاناتىنىن اتاپ ٶتتٸ. الداعى ٶزگەرٸستەر تەڭگەرٸمدٸ بيۋدجەتكە قول جەتكٸزٸپ, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىن نىعايتادى دەپ كٷتٸلۋدە.
ٷكٸمەت جەتەكشٸسٸ قاراجاتتىڭ ەكونوميكاعا قايتا قۇيىلاتىنىن, بيزنەستٸ قولداۋعا جەنە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ولار مەملەكەتتٸك اپپاراتتى كەڭەيتۋگە باعىتتالمايدى.
– بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – بيزنەس پەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ٶسۋٸ ٷشٸن جاعداي جاساۋ. بيۋدجەتتٸڭ قوسىمشا كٸرٸستەرٸ بيزنەستٸڭ ٶزٸ ۇسىناتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالادى. زاماناۋي ينفراقۇرىلىمسىز, ەنەرگييا كٶزدەرٸ, جىلۋ جەنە ەلەكتر جەلٸلەرٸسٸز بيزنەس دامىمايدى. ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ تاپشىلىعى كٶبٸنەسە جاڭا جوبالاردى ٸسكە اسىرۋعا كەدەرگٸ بولادى, – دەدٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-مينيسترٸ ازامات ەمرين كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلارعا سالىق جەنە بيۋدجەت رەفورماسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلٸ ايتىپ بەردٸ. اتاپ ايتقاندا, سارالانعان ققس مٶلشەرلەمەسٸ: 16% - بازالىق, 10% - جەكەلەگەن سالالار ٷشٸن جەنە 0% - اٶك ٷشٸن, سونداي-اق بٸرقاتار ارنايى سالىق رەجيمدەرٸن رەفورمالاۋ جەنە ققس بويىنشا ەسەپكە الۋ شەگٸن تٶمەندەتۋ تۋرالى حاباردار ەتتٸ.
بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ سۇراق-جاۋاپ فورماتىندا ٶتتٸ. سٶز سٶيلەۋشٸلەر جوسپارلانعان رەفورمالاردى ەسكەرە وتىرىپ, سالالاردى ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىستى تاقىرىپتاردى كٶتەردٸ. مودەراتور «اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى تٶرالقاسىنىڭ تٶراعاسى رايىمبەك باتالوۆ بولدى.
مەسەلەن, «سولتٷستٸك قۇس فابريكاسى» جشس باس ديرەكتورى, سقو كەسٸپكەرلەر پالاتاسى ٶڭٸرلٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى سەرگەي دوماەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارىنىڭ قىزمەتٸن سالىقتىق رەتتەۋ مەسەلەلەرٸن قوزعادى.
– ٶندٸرٸس قۇرالدارىن نەگٸزگٸ جەتكٸزۋشٸلەر قوسىلعان قۇن سالىعىن تٶلەۋشٸلەر بولىپ تابىلادى. قوسىلعان قۇن سالىعىنان بوساتۋ, ەگەر بۇل شارا ٶندٸرۋشٸدەن سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيٸنگٸ بٷكٸل تٸزبەك بويىنشا قولدانىلسا جەنە كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸسٸنە ەمەس, تاۋارلار نومەنكلاتۋرالىق توبىنا قولدانىلسا عانا وڭ ەسەر ەتەدٸ. بۇل جەردە بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى قاراستىرۋ ماڭىزدى, – دەدٸ سەرگەي دوماەۆ.
پرەمەر-مينيستر قر ۇەم-گە اتالعان ۇسىنىستى جان-جاقتى پىسىقتاۋدى جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن, سونداي-اق ەمات تاۋارلارىن سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ مەسەلەلەرٸن ەسكەرۋدٸ تاپسىردى.
«س.م. كيروۆ اتىنداعى زاۋىت» اق باس ديرەكتورى الماس نۇرماعامبەتوۆ ٶز سٶزٸندە وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋ بويىنشا ٷكٸمەت قابىلداعان شارالاردىڭ نەتيجەلەرٸن اتاپ ٶتتٸ. وسىلايشا, زاۋىت قتج-مەن 5 جىلعا ارنالعان كەلٸسٸمشارت جاساستى, بۇل ساپانى ودان ەرٸ جاقسارتۋعا جەنە ٶندٸرٸس اينالىمدارىن ۇلعايتۋعا ماڭىزدى نەگٸز بولىپ تابىلادى.
الماس نۇرماعامبەتوۆ سالىق رەفورماسىنا قاتىستى ٶنەركەسٸپ سالاسىنداعى وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن 10% مٶلشەرٸندە ارالىق مٶلشەرلەمەنٸ بەلگٸلەۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى.
پرەمەر-مينيستر ٶز سٶزٸندە جاڭا سالىق كودەكسٸنٸڭ جوباسىندا قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸم ٶندٸرۋدٸ ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار شارالار بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. قولداۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ ٶڭدەۋ ٶندٸرٸستەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەلەكتروندىق جەنە ٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸمدەر ٷشٸن كورپوراتيۆتٸك تابىس سالىعىنىڭ (كتس) مٶلشەرلەمەسٸن تٶمەندەتۋ بولىپ سانالادى.
– مەملەكەت نەگٸزگٸ باعىتتاردى بەلگٸلەپ, باسىمدىقتاردى ايقىندايدى: دايىن ٶنٸمنٸڭ جاڭا تٷرلەرٸن تەرەڭ ٶڭدەۋمەن جەنە يگەرۋمەن اينالىساتىن كەسٸپورىندار سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەرگە يە بولادى. سونىمەن بٸرگە شيكٸزات ەكسپورتىنا جەنە قايتا ٶڭدەۋٸ تٶمەن ٶنٸم شىعارۋعا اسا جوعارى سالىق سالىناتىن بولادى, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
جالپى, ٷكٸمەت وتاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ قولداۋ شارالارىمەن بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋدە.
– بٸز مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار مەن كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورداعى ساتىپ الۋلار كەزٸندە وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قورعاۋ مەسەلەسٸندە ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەدٸك. تەك قازاقستاندىق ٶندٸرۋشٸلەردەن ساتىپ الىنۋعا تيٸس تاۋارلاردىڭ تٸزٸمٸ ٷش ەسەگە ۇلعايتىلدى, – دەدٸ پرەمەر-مينيستر.
بۇدان باسقا, مەملەكەت قازاقستاندىق كەسٸپورىندار ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمدٸ تاپسىرىستاردى قامتاماسىز ەتەتٸن وفتەيك-كەلٸسٸمشارتتار جٷيەسٸن ەنگٸزۋدە. «سامۇرىق-قازىنا», «بەيتەرەك» جەنە باسقا دا قورلارعا كٸرەتٸن بارلىق ۇلتتىق كومپانييالار وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردەن ساتىپ الۋ ٷلەسٸن ارتتىرۋعا مٸندەتتٸ.
– بۇل ۇلتتىق ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا جەنە قازاقستاندىق كەسٸپورىنداردىڭ ۇستانىمىن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ماڭىزدى شاراسى, – دەپ تٷيٸندەدٸ پرەمەر-مينيستر.
شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ٶكٸلدەرٸ اتىنان «اتامەكەن» ۇكپ جانىنداعى ٸسكەر ەيەلدەر كەڭەسٸنٸڭ تٶرايىمى ەسەل ەسجانوۆا سٶز سٶيلەدٸ. ول كەسٸبٸن جاڭا باستاعان كەسٸپكەرلەر مەن ەيەلدەر بيزنەسٸن, ەسٸرەسە اۋىلدىق جەرلەردە كٶپتەگەن بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ جابىلۋ قاۋپٸ تۋرالى مەسەلە كٶتەردٸ.
پرەمەر-مينيستر 4 پايىزدىق بٶلشەك ساۋدا سالىعى مەسەلەسٸن تٷسٸندٸردٸ, ول ەرٸ قاراي قولدانىلادى. مىسالى, ٷي ماڭىنداعى دٷكەندەرگە 16% ققس سالىنبايدى, ولار بٶلشەك ساۋدا سالىعىن تٶلەۋدٸ جالعاستىرادى; قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, بٶلشەك ساۋدا سالىعى بويىنشا ۆ2س بازالىق مٶلشەرلەمە 4%-دى قۇرايدى. بٶلشەك ساۋدا رەجيمٸ ٶز اتاۋىنا سەيكەس بولۋى كەرەك.
– بٶلشەك سالىق, بٶلشەك ساۋدا تٷرٸنە سالىناتىن سالىق, كەز كەلگەن دٷكەن ٷشٸن, مٸنە, بۇل سٸز اتاعان مىسالدار, ولار بٶلشەك ساۋدادا ساتىلادى. ەشكٸم سٸزدٸ بۇل جەڭٸلدٸكتەردەن ايىرا المايدى. ناقتى تٷسٸنٸك بولۋى كەرەك, – دەپ اتاپ ٶتتٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
«رادۋگا» جشس ديرەكتورى دميتريي شاراپاەۆ تا سالىقتى سارالاۋ شارالارىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن ايتتى. ولاردىڭ قاتارىندا قالدىقتاردى كەدەگە جاراتۋ كەسٸپورىندارىن سالىقتان بوساتۋ, سونداي-اق قايتا ٶڭدەۋشٸلەر ٷشٸن مٶلشەرلەمەنٸ تٶمەندەتۋ بار.
پرەمەر-مينيستر قر ۇەم-گە مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ, ۇسىنىستى جان-جاقتى زەردەلەۋدٸ تاپسىردى, ٶيتكەنٸ بۇل باعىت ەلٸمٸزدە باياۋ قارقىنمەن دامىپ كەلەدٸ.
ٶز كەزەگٸندە جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىنداعى جەكە كەسٸپكەر ەلييا باشەەۆا يمپورتتىق شيكٸزاتقا سالىق سالۋ تاقىرىبىن كٶتەردٸ. شەتەلدە دايىن تٷردە ساتىپ الىنعان تاۋارلاردى ٶز ٶنٸمٸ رەتٸندە ساتاتىن جالعان كەسٸپورىندارعا قاتىستى ماڭىزدى مەسەلەنٸ قوزعادى.
– مەنٸڭ ويىمشا, جەڭٸل ٶنەركەسٸپ – ەلٸمٸز ٷشٸن ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار سالا. ەگەر بٸز بەرٸن شەتەلدەن ساتىپ الساق, بۇل بٸزگە ابىروي ەكەلمەيدٸ, – دەدٸ ەلييا باشەەۆا.
– جالعان ٶندٸرۋشٸلەرگە كەلەتٸن بولساق, بۇل – كٷردەلٸ مەسەلە, ٸس جٷزٸندە يمپورت ٶندٸرٸس اتىن جامىلعان كەزدە: «قازاقستاندا ٶندٸرٸلگەن» دەگەن جاپسىرما جاپسىرىلىپ, قازاقستاندىق تاۋارلارعا قاتىستى بارلىق ارتىقشىلىققا يە بولادى. بٸز دەل قازٸر وسى باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. زاڭ جوباسى پارلامەنت قاراۋىندا. ونى قابىلداۋ ارقىلى بٸز بۇل مەسەلەنٸ شەشەمٸز دەپ ويلايمىن, – دەپ جاۋاپ بەردٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
بۇل مەسەلەنٸ جاۋاپتى مينيسترلٸكتەر قوسىمشا پىسىقتايتىن بولادى.
جيىن سوڭىندا «زەنچەنكو ي ك» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى گەنناديي زەنچەنكو سٶز سٶيلەدٸ.
– سالىق سالۋعا كەلەتٸن بولساق, بٸز بٷگٸن سٸزدەردٸ ەستٸدٸك. بٷگٸندە بٸزدە سالىق تٶلەۋدەن جالتارۋعا تىرىساتىن ٷي ماڭىنداعى دٷكەندەر, جەكە كەسٸپكەرلەر, شارۋا قوجالىقتارى قانشاما, بٸز مۇنى جاقسى بٸلەمٸز. بٸراق بٸز بٷگٸن سالىق كودەكسٸ تۋرالى ەندٸ عانا ايتا باستادىق, ال باعالار قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٶسە باستاعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل بٸرەۋدٸ قورقىتۋ ٷشٸن ايتىلعان جاي سٶز ەمەس. بٸراق ادامدار قازٸردٸڭ ٶزٸندە دايىندالىپ جاتىر. ولار دا دۇرىس شىعار, ٶيتكەنٸ ەرتەڭ ولار ٶزدەرٸنەن سۇرالاتىنىن تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان بٸز تەز ارادا بوس تالقىلاۋسىز, بۇل مەسەلەمەن ناقتى بەتپە-بەت كەلۋٸمٸز كەرەك. بٸزدٸڭ ايماق قاشاندا الدىڭعى قاتاردا بولدى. سوندىقتان سٸز بٸزگە سەنٸم ارتا الاسىز. بٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ باي بولۋى جەنە حالىقتىڭ باقىتتى بولۋى ٷشٸن بەرٸن جاسايمىز, – دەدٸ گەنناديي زەنچەنكو.
كەزدەسۋ مودەراتورى تالقىلاۋ قورىتىندىسىن شىعاردى.
– بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ٶز الاڭداۋشىلىعىن بٸلدٸردٸ, ٶز ۇسىنىستارىن ايتتى. بٸز بارلىق سالا سارالانعان مٶلشەرلەمەنٸ قالايتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل كەز-كەلگەن بيزنەس تٷرٸنەن ايقىن كٶرٸنەدٸ, سوندىقتان, ەرينە, بۇل – قيىن مٸندەت. مۇندا ٶتە مۇقييات ويلانۋ كەرەك. بٸز قازٸر جۇمىس توبى اياسىندا بارلىق ٶڭٸرلەرمەن – ۇلتتىق پالاتا ەكونوميكا, قارجى مينيسترلٸكتەرٸمەن بٸرلەسٸپ اسا ماڭىزدى جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. بٸز قازٸر جاي عانا ۇسىنىستاردى جيناپ وتىرعان جوقپىز, باستى مەسەلە ەموتسييا ەمەس, باستى مەسەلە – ەسەبٸن شىعارۋ. قازٸر بٸز ەكونوميكا ينستيتۋتىمەن, ەكونوميكا مينيسترلٸگٸمەن ەسەپتەپ جاتىرمىز. سوڭعى بٸر-ەكٸ اپتادا بٸز بەرٸن قورىتىندىلايمىز دەپ ويلايمىن, – دەدٸ رايىمبەك باتالوۆ.
پرەمەر-مينيستر بارلىق قاتىسۋشىلارعا سىندارلى ديالوگ ٷشٸن العىسىن بٸلدٸردٸ.
– بٸزگە كٶپتەگەن ۇسىنىستار, بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ نۇسقالارى كەلٸپ جاتىر. ولاردىڭ بارلىعىن نازارعا الامىز. كەلەسٸ اپتادا بٸز سالىق كودەكسٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸپ, پارلامەنتكە كٸرۋٸمٸز كەرەك, ەرٸ قاراي تالقىلاۋ مەجٸلٸس الاڭىندا جالعاسادى. مەنٸڭ ويىمشا, وندا بيزنەس-قوعامداستىق اسا بەلسەندٸ تٷردە قاتىسادى. ٷكٸمەت رەتٸندە بٸزدٸڭ مٷددەمٸز – ەشكٸمدٸ كٶلەڭكەگە تٷسٸرمەيتٸن, سالىق اۋىرتپالىعىن سالمايتىن, مەملەكەتكە بەلگٸلٸ بٸر قارجىلىق ٶتٸمدٸلٸك بەرە وتىرىپ, بيزنەستٸڭ دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, سايىپ كەلگەندە, تەڭدەستٸرٸلگەن, سالماقتى شەشٸم قابىلداۋ, – دەپ تٷيٸندەدٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
