پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸنٸڭ, وبلىستار مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى ەكٸمدەرٸنٸڭ, سونداي-اق قارجى مونيتورينگٸ, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸكتەرٸ تٶراعالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قر ٷكٸمەتٸ جانىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييانىڭ وتىرىسىن ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جيىندا ينتەرنەت-الاياقتىققا قارسى كٷرەس جەنە قارجى پيراميدالارىنىڭ الدىن الۋ, قوعامدىق قۇقىقتىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ جەنە كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ شارالارى قارالدى.
ٸشكٸ ٸستەر مينيسترٸ ەرجان سادەنوۆ الاياقتىققا قارسى ٸس-قيمىل شەڭبەرٸندە "كيبەرپول" ارنايى توپتارىمەن 2,5 مىڭنان استام قىلمىس اشىلعانىن, نەتيجەسٸندە 962 ملن تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ شىعىن ٶتەلگەنٸن باياندادى. 914 قىلمىسكەر ۇستالدى. جالعان نٶمٸرلەردەن تٷسكەن 58 ملن قوڭىراۋ بۇعاتتالدى. ەلٸمٸزدٸڭ 5 قالاسىندا 19 SIM-بوكس جەنە 6 مىڭنان استام تٸركەلمەگەن SIM-كارتالارى انىقتالدى. "انتيفرود-ورتالىق" جۇمىسى اياسىندا شەتەلگە شىعارۋ ساتىسىندا تۇرعان 400 ملن تەڭگە بۇعاتتالدى. شارالاردى كٷشەيتۋ ٷشٸن نەسيە بەرۋدەن ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتۋ, سونداي-اق جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قاتىسۋىنسىز رەسٸمدەلگەن نەسيەلەردٸ ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا بٸرقاتار زاڭنامالىق تٷزەتۋ پىسىقتالۋدا.
قما مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, بيىل 43 قارجى پيراميداسى انىقتالىپ, مەسسەندجەرلەردەگٸ 266 چات جابىلعان. وسىلايشا, 2 ملن-عا جۋىق ازاماتتىڭ قارجىلىق شىعىنىنىڭ الدىن الدى. "كيبەرقاداعالاۋ" جٷيەسٸ 8 مىڭنان استام الاياقتىق سيپاتتاعى سايت بۇعاتتادى. ازاماتتارعا كومپانييالار مەن ولاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىندا قارجىلىق پيراميدا بەلگٸلەرٸن دەربەس تەكسەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن Telegram-بوت ٸسكە قوسىلدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا 9 مىڭنان استام ٶتٸنٸش قارالدى.
مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸ ارقىلى ينتەرنەت-الاياقتىق, ونلاين-كازينو جەنە قارجى پيراميدالارىن جارنامالاۋدى انىقتاۋ تۇرعىسىندا اقپاراتتىق الاڭعا مونيتورينگ جٷرگٸزۋ بارىسىندا جىل باسىنان بەرٸ زاڭسىز مازمۇنداعى 12 مىڭ ماتەريال مەن سٸلتەمەلەرگە قول جەتكٸزۋدٸ شەكتەدٸ. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەدەنيەتٸن دامىتۋ شارالارى نەتيجەسٸندە حالىقتىڭ قاۋٸپ-قاتەر تۋرالى حاباردار بولۋ دەڭگەيٸ 80,4%-عا دەيٸن ٶستٸ.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ الاياقتىق سحەمالار ٷزدٸكسٸز دامىپ كەلە جاتقانىن, بارلىق قاجەتتٸ دەرەكتەردٸ الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن زاماناۋي حاكەرلٸك باعدارلامالار قولدانىلاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. وسىعان بايلانىستى بٸرقاتار باعىت بويىنشا جۇمىستى كٷشەيتۋ تاپسىرىلدى. مەسەلەن, وسى ساناتتاعى قىلمىستىق ٸستەردٸ تٸركەۋدٸڭ ۇزاققا سوزىلۋى مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن قارجى پيراميدالارى بەلگٸلەرٸن انىقتاۋدىڭ ناقتى تەتٸگٸن ەزٸرلەۋ جەنە بەكٸتۋ تاپسىرىلدى.
"مەملەكەت باسشىسى ينتەرنەت-قىلمىستاردى ەرتە انىقتاۋ مەن جولىن كەسۋ مەسەلەسٸنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ولارعا قارسى ٸس-قيمىل شارالارىن كٷشەيتۋدٸ بٸرنەشە رەت تاپسىردى. ونلاين-كرەديتتەردٸ رەسٸمدەۋگە, بانكتٸك جيناقتاردى ۇرلاۋعا بايلانىستى ەرەكەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ شەتەلدەن وتىرىپ جاسالادى. ۇرلانعان اقشا «دروپەرلەر» دەيتٸندەردٸڭ كٶمەگٸمەن قولما-قول اقشاعا اينالادى. ولار – نەگٸزٸنەن جۇمىسسىز ازاماتتار, كٶبٸنەسە «جەڭٸل» اقشاعا قۇنىققان جاستار. قازٸر زاڭنامادا «دروپەرلەرگە» قاتىستى ەشقانداي جاۋاپكەرشٸلٸك قارالماعان. ونىڭ ٷستٸنە اقپاراتتىق بازاداعى مەلٸمەتتەردٸ جەلٸگە نەمەسە الاياقتارعا بەرۋ بويىنشا دا جاۋاپكەرشٸلٸك جوق. سوندىقتان مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار بانك شوتتارىن, كارتالاردى, جەكە كۋەلٸكتەگٸ دەرەكتەردٸ, تەلەفون نٶمٸرلەرٸنٸڭ بازالارىن بٶتەن ادامدارعا قاساقانا بەرگەنٸ ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋى قاجەت", — دەپ اتاپ ٶتتٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
سونىمەن قاتار الاياقتارعا قارىز بەرۋگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ونلاين-كرەديتتەردٸ رەسٸمدەۋ كەزٸندە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸن كٷشەيتۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداۋ قاجەت. مۇندا ونلاين-كرەديتتٸ رەسٸمدەۋ كەزٸندە جەكە باسىن سەيكەستەندٸرۋ رەسٸمدەرٸن قايتا قاراۋ تاپسىرىلدى. سونداي-اق قنردا ونلاين-نەسيەلەردٸ الاياقتىق شابۋىلداردان ساقتاندىرۋ مەسەلەسٸن قاراستىرادى.
ۆەدومستۆوارالىق كوميسسييا قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ٸشٸندە ۆانداليزم مەن بۇزاقىلىققا قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸن قارادى. جىل باسىنان بەرٸ ەلٸمٸز بويىنشا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى 4%-عا, توناۋ 14%-عا, بٶتەننٸڭ مٷلكٸن ۇرلاۋ 18,5%-عا تٶمەندەگەن. بٷگٸنگٸ تاڭدا وسىنداي 13,7 مىڭعا جۋىق قىلمىس اشىلدى. «مٷلدەم تٶزبەۋ» قاعيداتىنا سەيكەس 9,4 ملن-عا جۋىق ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولى كەسٸلدٸ, بۇل ٶتكەن جىلعى كٶرسەتكٸشتەردەن 45%-عا جوعارى. «تازا قازاقستان» اكتسيياسى اياسىندا 856 ستيحييالىق قوقىس ورنى انىقتالدى. بەينەكامەرالار كٶمەگٸمەن 6,5 مىڭ قىلمىس پەن 435 مىڭ ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. جالپى, سوڭعى 3 جىلدا قابىلدانعان شارالار نەتيجەسٸندە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى 2 ەسەگە ازايدى.
سونىمەن قاتار كٶشەلەردە جاسالعان قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸ بايقالادى. ٷكٸمەت باسشىسى بٸرقاتار ٶڭٸردٸڭ ەكٸمدەرٸن تىڭداپ, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن كٷشەيتۋدٸ تاپسىردى.
"تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, قاۋٸپسٸزدٸك كامەرالارى بار جەرلەردە قۇقىق بۇزۋشىلىقتار از. ولار قوعامدى تەرتٸپكە ٷيرەتەدٸ. جول قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا جاڭا تەحنولوگييالاردى قولدانۋ جاقسى نەتيجە كٶرسەتٸپ وتىر. ەندٸ بۇل جۇمىستى قوعامدىق تەرتٸپ سالاسىندا دا دامىتۋ قاجەت. بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ جەلٸسٸن كەڭەيتٸپ قانا قويماي, ولاردىڭ ساپاسىن كٷشەيتە وتىرىپ, جەكە باسىن سەيكەستەندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸمەن تسيفرلىق ينتەللەكتۋالدىق جٷيەلەرگە كٶشۋدٸ جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى, ٶڭٸر ەكٸمدٸكتەرٸ قوعامدىق ورىنداردا, تۇرعىن ٷيلەردٸڭ اۋلالارىندا جەنە ازاماتتار جاپپاي جينالاتىن ورىندارىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ سانىن كٶبەيتۋ بويىنشا جۇمىستى ۇيىمداستىرسىن", — دەپ اتاپ ٶتتٸ ولجاس بەكتەنوۆ.
ٷكٸمەت باسشىسى وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن قىزىلسۋات اۋىلىنا جاقىن ماڭدا استانا قالاسىنىڭ اينالما جولىندا ورىن العان جاعدايعا اۋداردى. بۇرىن حابارلانعانداي, اۋىر جٷك كٶلٸگٸنٸڭ جٷرگٸزۋشٸلەرٸ پايدا تابۋ ٷشٸن اۆتوكٶلٸكتەردٸ اۆتوماتتى تٷردە ٶلشەۋ جٷيەسٸن بۇزۋعا تىرىسقان. بۇل شارا ٶز كەزەگٸندە جولداردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە ولاردىڭ بۇزىلۋىن بولدىرماۋعا باعىتتالعان. كٶلٸك باقىلاۋىنان ٶتۋدەن باس تارتۋ جەنە جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جالتارۋ فاكتٸلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, كٶلٸك مينيسترلٸگٸنە ٸشكٸ ٸستەر, مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸكتەرٸمەن بٸرلەسٸپ تيٸستٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن كٷشەيتۋ جەنە اۋىر سالماقتى كٶلٸك قۇرالدارىنىڭ جٷرۋٸنە ساپالى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جٷكتەلدٸ. سونداي-اق اباتتاندىرۋعا زييان كەلتٸرۋ, رۇقسات ەتٸلمەگەن جەرلەرگە قوقىس تاستاۋ سيياقتى باسقا دا مەسەلەلەر بويىنشا جۇمىستى كٷشەيتۋ تاپسىرىلدى.
"جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردە قالدىقتاردى شىعارۋ جەنە ساقتاۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىم مەن جاعدايلار جاساۋعا جەتكٸلٸكتٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەيدٸ. بيىل اقمولا وبلىسىنىڭ قوياندى كەنتٸنٸڭ ماڭىندا جەكە كەسٸپورىنداردىڭ تۇرمىستىق قالدىقتاردى تٶگٸپ, زاڭسىز پوليگونداردى سالۋ فاكتٸلەرٸ تٸركەلدٸ. بٸز قالالى جەرلەردە ۋاقتىلى شىعارىلماعان قوقىستاردىڭ اۆتوموبيل جولدارىنىڭ بويىندا جينالىپ جاتاتىنىن جيٸ كٶرەمٸز. مۇنداي كٶرٸنٸس ەسٸرەسە جەكە تۇرعىن ٷيلەر ورنالاسقان اۋداندارىندا بايقالادى. بۇعان جول بەرٸلمەيدٸ", — دەپ اتاپ ٶتكەن پرەمەر-مينيستر ەكولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸنە قالدىقتاردى باسقارۋ جەنە قوقىس شىعاراتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸن باقىلاۋ تەتٸكتەرٸن كٷشەيتۋ جٶنٸندە بٸرقاتار تاپسىرمالار بەردٸ.
مەسەلەنٸ قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا ٷكٸمەت باسشىسى قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ەڭ ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا دا ەدٸستەمەلٸك رەاكتسييالار قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. كٶشەلەردەگٸ, قوعامدىق ورىندارداعى جالپى تەرتٸپ شەشۋشٸ رٶل اتقارادى جەنە قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جالپى دەڭگەيٸنە ەسەر ەتەدٸ. بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىق تٷرٸنە تٶزبەۋشٸلٸك تانىتۋدى كٶزدەيتٸن «سىنعان تەرەزەلەر» تەوريياسىنا سەيكەس, تٸپتٸ بولماشى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرۋ قىلمىستىڭ, سونىڭ ٸشٸندە اۋىر قىلمىستاردىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەلەدٸ. پرەمەر-مينيستر بۇزاقىلىققا قارسى ٸس-قيمىلدا ورتالىق رٶل جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا بەرٸلٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتٸپ, ٶڭٸرلەردەگٸ جۇمىستى كٷشەيتۋدٸ تاپسىردى.
كٷن تەرتٸبٸندە كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەسەلەسٸ قارالدى.
كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك زاڭ جٷزٸندە قاتاڭداتىلدى. اتاپ ايتقاندا, تاتۋلاسۋ الىنىپ تاستالدى, كەمەلەتكە تولماعانداردى زورلاعانى ٷشٸن تەك ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ قاراستىرىلعان (بۇرىن – 20 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ). جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جەنە سۋيتسيدتٸ ناسيحاتتاۋ ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك ەنگٸزٸلدٸ. كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قارسى ٸس-قيمىل شەڭبەرٸندە بالالار اراسىندا قورقىتۋدىڭ جەنە بۋللينگتٸڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ شارالار كٷشەيتٸلدٸ. قورقىتۋ, بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگتٸڭ قۇربانى بولعان كەمەلەتكە تولماعانداردى ەرتە انىقتاۋ جەنە ولارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ەدٸستەمەسٸ قابىلداندى.
بيىلعى وقۋ جىلىندا ەلٸمٸزدٸڭ 110 مەكتەبٸندە زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرمەن بٸرلەسە وتىرىپ, بۋللينگكە قارسى Kiva پيلوتتىق باعدارلامالارى, سونداي-اق 50 مەكتەپتە "دوسبولLike" باعدارلاماسى ٸسكە قوسىلدى. نەتيجەسٸ بويىنشا باعدارلامالاردى باسقا مەكتەپتەرگە ەنگٸزۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدانادى. بيىل بالا تەربيەسٸ بويىنشا مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداماعانى ٷشٸن 70 قىلمىستىق ٸس قوزعالعان. بالالاردىڭ تٷنگٸ ۋاقىتتا ٷيدەن تىس جەردە بولعانى ٷشٸن 84 مىڭنان استام اتا-انا جاۋاپقا تارتىلدى. وسىعان بايلانىستى 6,5 مىڭ مەكتەپتە اتا-انالارعا پەداگوگيكالىق قولداۋ كٶرسەتۋ ورتالىقتارى اشىلدى. سىنىپ جەتەكشٸلەرٸ رٶلٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇعالٸمگە سىنىپ جەتەكشٸلٸگٸ ٷشٸن تٶلەنەتٸن قوسىمشا اقى مٶلشەرٸن ارتتىرۋ مٷمكٸندٸگٸ پىسىقتالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار قۇرداستارىنا تەرٸس ەسەر ەتەتٸن 1700 زاڭسىز "كٶشباسشى" انىقتالىپ, باقىلاۋعا الىندى. جالپى, سوڭعى 5 جىلدا جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىنداعى قىلمىس ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 30%-عا, بيىل 5%-عا تٶمەندەدٸ.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قىلمىس دەڭگەيٸن ودان ەرٸ تٶمەندەتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار كەشەنٸن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى. قاجەتتٸ قولداۋعا مۇقتاج وتباسىلاردى انىقتاۋ شارالارىن كٷشەيتۋ ٷشٸن وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىنىڭ فۋنكتسيونالدىعىن كەڭەيتۋ تاپسىرىلدى. سونداي-اق بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق جەنە سۋيتسيد كٶرٸنٸستەرٸن انىقتاۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەي وتىرىپ, وقۋ ورىندارىنىڭ پسيحولوگييالىق قىزمەتٸنٸڭ جۇمىسىن كٷشەيتۋ قاجەت. قارجى مينيسترلٸگٸنە كەمەلەتكە تولماعاندارعا الكوگول جەنە تەمەكٸ ٶنٸمدەرٸن ساتۋعا جول بەرمەۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستى جانداندىرۋ تاپسىرىلدى. بۇدان باسقا, بالانىڭ پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق دامۋىنا زييان كەلتٸرەتٸن قۇقىققا قارسى مازمۇنعا قول جەتكٸزۋدٸ شەكتەۋدٸ كٶزدەيتٸن قوسىمشانى ەزٸرلەۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالاتىن بولادى.
وتىرىستى قورىتىندىلاي كەلە, ولجاس بەكتەنوۆ مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸ ستراتەگييالىق باسىمدىقپەن ايقىنداعانىن اتاپ ٶتتٸ. ٷكٸمەت قازاقستاندىقتاردىڭ جايلى ەرٸ قاۋٸپسٸز ٶمٸرٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جۇمىستى كٷشەيتۋ ماقساتىندا بارلىق شارالاردى قابىلدايتىن بولادى. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنە كٷش-جٸگەردٸ شوعىرلاندىرۋ بويىنشا جاڭا تەسٸلدەردٸ ٸسكە اسىرۋ جەنە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ جاڭا ەرٸ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋ تاپسىرىلدى.
