رەداكتسييادان
مۋحامەت قاجى ەردەنۇلى سادىقوۆ – ەلباسىن نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ ماقساتىندا اشىلعان «ەۆرازييا-مير» حالىقارالىق قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ. رف جەرٸندەگٸ قازاقتارعا, ٶتە-مٶتە ومبى وبلىسى مەن ٶزٸمٸزدٸڭ ارقا ٶڭٸرٸنە تانىمال اتىمتاي جومارت. مۋحامەد قاجى ومبى وبلىسى ليۋبين اۋدانىندا تۋعان. بيىل 66 جاستا. ماماندىعى – زاڭگەر. ەلەمنٸڭ 78 مەملەكەتٸن ارالاپ, مەككەگە 11 مەرتە ٷلكەن قاجىلىققا, 5 مەرتە كٸشٸ قاجىلىققا بارىپتى. قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ ٶزٸ تۋعان ٶڭٸرٸ ومبى وبلىسىنىڭ قانداستارىمىز جيٸ قونىستانعان اۋىلدارىنا 20 مەشٸت سالدىرىپتى. سونىمەن بٸرگە, تٷمەن, ساراتوۆ, پەنزا وبلىستارىنا دا ٶز قارجىسىنا 16 مەشٸت تۇرعىزعان.
– قۇرمەتتٸ مۋحامەت قاجى ەردەنۇلى, سٸزدٸڭ اۋىزەكٸ ەڭگٸمەڭٸزگە قاراپ وتىرىپ, ەل ٷشٸن جاساعان يگٸلٸكتٸ ٸستەرٸڭٸزگە تەنتٸ بولا باستادىم. سۇحباتىمىزدى باستاماس بۇرىن, تۋىپ-ٶسكەن ورتاڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز?
– ارعى اتام بەيٸمبەت – بولىس بولعان كٸسٸ. ەۋليەلٸگٸ دە بولعان ەكەن. رۋى – كەرەي, ونىڭ ٸشٸندە ساقال. شامامەن 16 مىڭ جىلقى بٸتٸپتٸ. تٸپتٸ ودان دا كٶبٸرەك بولعان كٶرٸنەدٸ. كٸشٸقاروي, ٷلكەنقاروي دەگەن كٶلدەر بار. جىلقىشىلار كٶلگە بويلاتىپ قازىقتار قاعىپ قويادى ەكەن. قالىڭ جىلقى كەلٸپ كٶلدەن سۋ ٸشەدٸ عوي, ماناعى قازىقتار ارقىلى تٶمەن تٷسكەن سۋدىڭ دەڭگەيٸنە قاراپ, جىلقىنىڭ سانىن مٶلشەرلەپتٸ دەسەدٸ. بٸر قىزىعى, سول جىلقىلارىنىڭ تۇرپاتى دا بٶلەك بولىپتى, ٶڭكەي تٸزەسٸنە دەيٸن بۇيرا جىلقى ەكەن. ول كٸسٸنٸڭ تۋعان جەرٸ – سارىكٶل. سول سارىكٶلگە ون بٸر اقشاڭقان كيٸز ٷيدٸ تٸككٸزٸپ تاستاپ وتىرادى ەكەن. «ستولىپين رەفورماسى» كەزٸندە روسسيياداعى ۋكراينانىڭ پولتاۆكا گۋبەرنيياسىنان مىڭداعان ۋكراينداردى جەر اۋدارىپ, وسى سارىكٶلگە جٸبەرگەن. سسسر كەزٸندە سول ۋكراينداردىڭ قۇرمەتٸنە سارىكٶلٸمٸزدٸڭ اتىن «پولتاۆكا» دەپ ٶزگەرتٸپ جٸبەرگەن. قازٸر ومبى وبلىسىنا قارايدى. سونداي-اق, اقجار اۋدانى (سقو) جاقىن جىلدارعا دەيٸن لەنين اۋدانى بولىپ كەلدٸ. كوممۋنيزم, گوركيي سوۆحوزدارىنىڭ ەۋەلگٸ اتى كٶشەلٸ, ماناق اۋىلدارى بولاتىن. وسىعان كٶرشٸلەس بولىس دەگەن اۋىل دا بولعان. ول مەنٸڭ سۇلتانعازى اتامنىڭ قىستاۋى بولاتىن. وتارشىلدىق دەگەن بەلەنٸڭ قازاققا ٸستەمەگەنٸ بار ما?! سول ٶز اتا-باباسىنىڭ جەرٸندە وتىرعان بەيٸمبەت اۋىلىنا كازاكتار ٶمٸرٸ تىنىشتىق بەرمەپتٸ. ەيەلدەرٸن, قىزدارىن جەبٸرلەگەن. مالدارىن تارتىپ الىپ وتىرعان. كٷن ٶتكەن سايىن, ٶكتەمدٸگٸن ٷدەتە تٷسەدٸ. بٸردە بەيٸمبەتتٸڭ ٷيٸنە ماس كازاكتار باسىپ كٸرٸپ, «بٸزگە تۇرىپ سەلەم بەرمەدٸ» دەپ, اقشام نامازىن وقىپ جاتقان كٸشٸ ۇلى نٶگەربەكتٸڭ باسىن قىلىشپەن شاۋىپ تاستايدى... قىسقاسى, جان باعىس, كٷن كٶرۋ قيىنداي بەرەدٸ. بەيٸمبەت اتامىزدىڭ ەسكەري اۋدارماشى كورنيلوۆ دەگەن دوسى بولىپتى. ول بەيٸمبەتتٸڭ گٷلشارا دەگەن قىزىنا كٶزٸ تٷسٸپ جٷرەدٸ ەكەن. تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەگەن بەيٸمبەت اتام سول كورنيلوۆكە سٷيەنەدٸ, ونىمەن قۇدا بولىپ, گريگوريي دەگەن ۇلىنا گٷلشاراسىن تۇرمىسقا بەرەدٸ. بٸراق, اتام قۇداسىنا «تۇڭعىش جيەنٸمدٸ ٶزٸمە بەرەسٸڭ» دەپ شارت قويادى. گٷلشارا ۇل تابادى. اتاسى وعان لاۆر دەپ ات قويادى. ال, مەنٸڭ اتام ول جيەنٸن لەكەر دەپ اتاپ, سٷندەتكە وتىرعىزادى. ومبىنىڭ كادەت كورپۋسىنان وقىتادى. كەيٸن لەكەر اق پاتشانىڭ گەنەرال-لەيتەنانت شەنٸن الادى. اقتاردىڭ بٷكٸل ارميياسىن باسقارادى. قىسقاسى, سول قۇدالىق ٶتٸپ, لەكەر دٷنيەگە كەلگەن كٷننەن باستاپ بٸزدٸڭ اتالارىمىز ماسكٷنەم كازاكتاردىڭ تەكپٸسٸنەن قۇتىلادى. اتام بٷكٸل ەۋلەتٸ مەن مال-باسىن وزبىرلاردان سولاي ساقتاپ قالىپتى.
بەيٸمبەتتٸڭ بالاسى سۇلتانعازى دا بولىس جەنە ارنايى بۇيرىقپەن يمام بولعان ادام. ەكٸ مەرتە مەككەگە بارعان قاجى. سۇلتانعازىدان تٶرت ۇل تارايدى. ٷلكەنٸ احمەتجان. ودان كەيٸن مۇحامەتجان, مۇحامەتسادىق, مۇحامەتكەرٸم. ٸٸ نيكولايدىڭ ۋكازىمەن احمەتجان سۇلتانعازىۇلى – ول دا ومبى مەشٸتٸن باسقارعان. 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن اتىلىپتى. 1989 جىلدان باستاپ ٶزٸم ارتىنا تٷسٸپ, جازىپ جٷرٸپ, 1990 جىلى اقتاتىپ الدىم.
كەيٸن ورناعان سوۆەت ٷكٸمەتٸ دە اتالارىما تىنىشتىق بەرمەگەن. تٸزەسٸنە دەيٸن بۇيرا بولىپ كەلەتٸن 16 مىڭ جىلقىسىن تٷگەل تەركٸلەپ الادى. سيىر مەن ۇساق مال ونىڭ سىرتىندا. 1937-نٸڭ زوبالاڭى كەزٸندە سول اتالارىمنىڭ ۇرپاعىنىڭ كٶبٸ اتى-جٶنٸن ٶزەرتۋگە مەجبٷر بولادى. مىسالى, مۇحامەتكەرٸمنٸڭ بالالارى كەريموۆ بولىپ جٷر. مۇحامەتسادىقتىڭ ۇرپاعى سادىقوۆ دەگەن تەكتٸ قولدانادى. مەنٸڭ ەكەم ەردەن نەگٸزٸ مۇحامەتجاننىڭ ۇلى. بٸراق, ٸنٸسٸ مۇحامەتسادىقتىڭ ەر بالاسى بولماعان سوڭ, ەردەندٸ سوعان بەرگەن ەكەن.
ناعاشى جاعىما كەلسەك, شەشەمنٸڭ اتى – راۋزا ەمەنقىزى. مەن تۋا سالىپ, بٸر كٷننەن كەيٸن انام قايتىس بولىپتى. سوسىن مەنٸ ەكەمنٸڭ اپايى باۋىرىنا سالىپ الادى. زەينەزايىپ مۇحامەتجانقىزى دەگەن كٸسٸ ەدٸ. جولداسى ەلۋباەۆ سەيداحمەت سماعۇلۇلى ومبىنىڭ قازاق پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسٸن بٸتٸرگەن. سوعىس ارداگەرٸ. 40 جىل ٶمٸرٸن ومبى وبلىسىندا مۇعالٸمدٸككە ارنادى. بٷكٸل اۋىل, اۋدان ول كٸسٸنٸ «مۇعالٸم» دەپ اتايتىن. قيسسالاردى جاتقا ايتاتىن, شەشەندەردٸڭ سٶزدەرٸن كٶپ بٸلەتٸن, دومبىرا تارتىپ, ەن دە سالاتىن. اتاقتى كٷيشٸ ماعاۋييا حامزينمەن دوس بولدى. مەنٸ الاقاندارىنا سالىپ ەركەلەتٸپ ٶسٸردٸ. الام دەسەم, اسپانداعى اي مەن جۇلدىزعا عانا قولدارى جەتكەن جوق, ٶزگەنٸڭ بەرٸن الىپ بەرٸ. مەنٸمەن بٸرگە, مۇحامەتسادىق اتامنىڭ دا جەتٸم قالعان بيبٸنۇر, ايتجان, قۇسني دەگەن ٷش قىزىن قولدارىنا الىپ باعىپ, قۇتتى ۇيالارىنا قوندىردى. ولار دا ەشتەڭەدەن تارشىلىق كٶرگەن جوق. باردى كيٸپ, باردى ٸشٸپ, مولشىلىقتا ٶتتٸ. مەن وسى ەۋلەتتٸڭ فاميليياسىندا بولدىم.
تۋعان ناعاشىم – ەمەن سىزدىقوۆ (ەكٸنشٸ فاميليياسى ماحامبەتوۆ) جاركەنت قالاسىندا (بۇرىنعى پانفيلوۆ قالاسى) چك-نىڭ باستىعى بولدى. رۋى – قارۋىل, ونىڭ ٸشٸندە راي, اتقى. اراب, قىتاي, موڭعول, ورىس تٸلٸن جاقسى بٸلەدٸ ەكەن. جولداسى گٷلجييان دەگەن كٸسٸ ەدٸ, جٷز جاسقا كەلٸپ, ٶمٸردەن وزدى.
گٷلجيياننىڭ اپايى گٷلجاۋار ٶمٸر بويى الماتىدا سوت بولىپ قىزمەت اتقاردى. كٷيەۋٸ حاكٸم سىزدىقوۆ (ماحامبەتوۆ) بەلگٸلٸ ادۆوكات بولعان, ول دا 1937 جىلى اتىلىپ كەتتٸ. ەكٸ ناعاشى ەپكەمنٸڭ كٷيەۋٸ حاكٸم مەن ەمەن بٸر ەكە, بٸر شەشەدەن تۋعان اعايىندى كٸسٸلەر.
ال, گٷلجييان مەن گٷلجاۋاردىڭ ەكەسٸ بي ەسماعامبەت (تاريحي قۇجاتتاردا ەشمۇحامەت ناۋرىزباەۆ – جاڭبىرشين دەپ جازىلعان, رۋى – تٶرە دەپ كٶرسەتٸلگەن. بٸراق ول كٸسٸنٸڭ رۋى – كەرەي, ونىڭ ٸشٸندە ساقال بولاتىن) دەگەن اتاقتى ادام ەدٸ. بي ەسماعامبەت كەزٸندە قۋعىنعا تٷسكەن ماعجان جۇماباەۆ پەن قوشكە كەمەڭگەروۆتٸ ومبى وبلىسى, موسكالەنكا اۋدانىنىڭ قويانشىقپاس دەگەن اۋىلىندا ەكٸ جارىم جىلداي ٶز ٷيٸنە جاسىرىپ, جان ساقتاتقان. بۇل تۋرالى ماعان قوشكە كەمەڭگەروۆتٸڭ بالاسى نارتاي اعانىڭ ٶزٸ ايتقان بولاتىن. ناعاشى اتام ەمەن سىزدىقوۆتى جاركەنتتەن قاراعاندىعا وبليسپولكوم ەتٸپ قىزمەتكە اۋىستىرادى. موسكۆادا تسك-دا مالەنكوۆ دەگەن ورىس دوسى بولعان ەكەن. ستاليننەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ادام. سول كٸسٸ تەلەفون سوعىپ, «قاراعاندىدان تەزدەتٸپ كەت» دەيدٸ. ەمەن اتام بٸر تٷندە جينالىپ, ومبى وبلىسى ەسٸلكٶل اۋدانى, ومار اۋىلىنا تارتىپ كەتەدٸ. كەيٸن اقتالىپ شىعىپ, پايعامبار جاسىنا جەتٸپ, دٷنيەدەن وزدى.
– مۋحامەت اعا, جاقسى ەۋلەتتٸڭ ۇرپاعى ەكەنسٸز. ەندٸ ٶزٸڭٸزدٸڭ ٶمٸر جولىڭىزعا ٷڭٸلسەك.
– مەن بەس جاسىما دەيٸن ومبى قالاسىندا ٶستٸم. ەكەم ەردەن مۇحامەتجانۇلى اگرونوم بولاتىن. 1954 جىلى سول كەزدەگٸ ٷكٸمەت ول كٸسٸنٸ قازاقستاننىڭ كٶكشەتاۋ وبلىسىنا تىڭ يگەرۋگە (تسەلينا كٶتەرۋگە) جٸبەرٸپتٸ. مەنٸڭ بالالىق شاعىم كٶكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىزىلتۋ اۋدانىندا (قازٸرگٸ سقو, ۋەليحانوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى كٸشكەنەكٶلدە) ٶتتٸ. مەكتەپتٸ سوندا ورىس تٸلٸندە بٸتٸردٸم. كٶپ جىل اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا زاڭگەر بولىپ قىزمەت اتقاردىم. كٶكشەتاۋ وبلىسىندا ٷش اۋداننىڭ ٶكٸلٸ بولدىم. قۇدايعا شٷكٸر, تٶرت ۇلىم, ولاردان تاراعان سەگٸز نەمەرەم بار. نەمەرەمنٸڭ بەرٸ ۇل بالا. بالالارىمنىڭ بەرٸ جوو-ن بٸتٸردٸ. ٶز ماماندىقتارى بويىنشا قىزمەت اتقارادى. ەكٸ ۇلىم ٶزٸم سەكٸلدٸ زاڭگەر. ەكٸ ۇلىم كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسادى.
مەن بالا كٷنٸمنەن ٶز ەۋلەتٸمٸزدٸڭ جوعارىدا باياندالعان قيلى تاعدىرى تۋرالى ەڭگٸمەلەردٸ ٷلكەندەردٸڭ اۋزىنان تىڭداپ ٶستٸم. بۇل – بٸزدٸڭ عانا ەمەس, ول زاماندا بار قازاقتىڭ باسىنان ٶتكەن جاعداي. سوعان بايلانىستى بولۋ كەرەك, ٶتە نامىسشىل, ۇلتشىلمىن. بٸراق ەشكٸمگە زەبٸرٸم جوق. قولىمنان كەلسە, ۇلتىما جاقسىلىق ٸستەگٸم كەلٸپ تۇرادى. اللا بٸزگە تەۋەلسٸزدٸكتٸ بەردٸ. مٸنە, سول مەملەكەتٸمٸزدٸڭ 25 جىلدىعىن تويلاپ جاتىرمىز. بۇل – قازاقتىڭ باسىنا قونعان باقىت. باقىتتى ايالاۋىمىز كەرەك. بٸز از حالىقپىز. دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىندا تارىداي شاشىراپ جٷرمٸز. بٸر-بٸرٸمٸزگە تٸرەك بولىپ, ٶزٸمٸزدٸ-ٶزٸمٸز سٷيەۋٸمٸز, دەمەۋٸمٸز, كٶتەرۋٸمٸز كەرەك!
– اعا, نامىسشىل, ۇلتشىل ادامداردىڭ جولى ٷنەمٸ داڭعىل بولا بەرمەيدٸ عوي. بۇل جاعىنان نە ايتاسىز?
– ونىڭ راس, قاراعىم. قازٸرگٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى ۆلاديسلاۆ كوسارەۆ مەن قىزمەت ٸستەگەن اۋداندا بٸرٸنشٸ حاتشى بولدى. «پارتيياعا ٶت!» دەپ, كەم دەگەندە جيىرما رەت شاقىردى. مەن پارتيياعا مٷشە بولعان ەمەسپٸن. قيىن جاعداي مەنٸڭ دە باسىمنان ٶتتٸ. 1982 جىلى شٸلدە ايىندا بۋراباي دەمالىس ايماعىندا ٶتكەن بٸر باسقوسۋدا كپسس كٶكشەتاۋ وبكومنىڭ قىزمەتكەرٸ تاتارسكيي, كگب-نىڭ مايورى كراسنوكوجين دەگەندەر «قازاقتار ٶز-ٶزٸن الىپ جٷرە المايدى. سورلى حالىق» دەگەندە, نامىسىم باسىما بٸر-اق شىقتى. ورنىمنان اتىپ تۇردىم دا: «بٸز – قازاقتار سسسر-سٸز دە ٶزٸمٸز دەربەس ٶمٸر سٷرە الامىز! بٸزدە جەر جەتەدٸ. جەرٸمٸزدە مەندەلەەۆ كەستەسٸندەگٸ ەلەمەنتتٸڭ بەرٸ بار! ٶز-ٶزٸمٸزدٸ اسىراۋعا شامامىز كەلەدٸ. تٸپتٸ شەتەلگە دە كٶمەك بەرە الاتىن جاعدايىمىز بار!..» دەپ سالدىم.
سول كٷننەن باستاپ ولار ماعان ٶشٸگە باستادى. ەكٸ جۇمادان سوڭ موسكۆادان كگب-نىڭ ەكٸ پولكوۆنيگٸ كەلٸپ تۇر. انالار ارىز جازعان عوي. «وسىلاي ايتقانىڭ راس پا?» دەيدٸ. «راس!» دەدٸم. سۇراققا تارتىپ, جازىپ الىپ كەتتٸ. سودان كگب مەنٸڭ سارى ٸزٸمە تٷستٸ. بٸر كٷنٸ تٷمەن قالاسىنا ٸسساپارمەن باردىم. وندا مەنٸ باققان سەيداحمەت مۇعالٸم تۇراتىن. سوڭعى جىلدارى ول كٸسٸنٸڭ ەكٸ كٶزٸ كٶرمەي قالعان بولاتىن. كگب سول كٸسٸنٸڭ قاسىنا ەكەلٸپ بٸر مىلتىقتى قويىپ كەتەدٸ دە, سول مىلتىق «سەنٸكٸ» دەپ, ماعان بەلە جاپقان. سونىمەن نە كەرەك, اقىرى «قۇرال ۇستاعان», «سوۆەت ٷكٸمەتٸنە قارسى شىققان» دەگەن جالامەن «173», «202» جەنە «145» ستاتيالارمەن التى جىلعا سوتتاپ تىندى عوي. كٶكشەتاۋ ماڭىنداعى گرانيتنىي تٷرمەسٸندە ەكٸ جىل وتىردىم. تٷرمەنٸڭ كٸتاپحاناسىندا جۇمىس ٸستەدٸم جەنە تٸلشٸسٸ بولىپ گازەتتەرٸنە ماقالا, حابار جازدىم. ەكٸ جىلدان سوڭ ٶزٸمدٸ بٸرجولا اقتاپ, تٷرمەدەن بوساتىلدىم. سوت ناقاق وتىرعانىم ٷشٸن كەشٸرٸم سۇراپ, ەكٸ جىلىما تٶلەم تٶلەدٸ. ول اقشانى تٷگەلٸمەن جەتٸم بالالار ٷيٸنە بەردٸم. كەيٸن بٸلدٸم, ول «ۆينتوۆكا توز-8» دەگەن مىلتىق ەكەن. ونى ٸستەپ جٷرگەن ميليتسييا كاپيتانى ەرلٸك شەكيجانۇلى بايسۇلتانوۆ دەگەن سۇمپايى بولىپ شىقتى.
– سٸز اتا-باباڭىزدىڭ مەكەنٸ – ومبى ەكەنٸن ايتتىڭىز. ەندٸ رەسەيدەگٸ قانداستارىمىزدىڭ جاعدايى تۋرالى توقتالىپ ٶتسەڭٸز.
– ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەتٸن شىعارسىزدار, رەسەيدە بٸر ميلليونداي قازاق تۇرادى. تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن قازاقستانعا كٶشٸپ كەلگەندەرٸ بار. ولار وتىرعان جەردٸڭ بەرٸ ٶز اتا-باباسىنىڭ كٷل تٶككەن مەكەنٸ. ەكٸ-اق اۋىلدا قازاق مەكتەبٸ بار. قالعانىنىڭ بەرٸ ورىس تٸلٸندە وقيدى. سول قازاق مەكتەپتەرٸنە كٶمەكتەسٸپ تۇرامىن. ٶزٸڭٸز كٶردٸڭٸز عوي, مەنٸڭ اتالارىم بيلٸكتٸ دە, بايلىقتى دا, دٸندٸ دە قاتار الىپ جٷرگەن كٸسٸلەر. سولاردىڭ قۇرمەتٸنە دەپ, ٶز قارجىما 36 مەشٸت سالدىرىپ بەردٸم. مەشٸتتەردٸ اشاردا موسكۆاداعى مۇسىلمان, اراب ەلدەرٸنٸڭ ەلشٸلٸكتەرٸنەن ەلشٸلەردٸ شاقىردىم. ەر مەشٸتتٸڭ اشىلۋىنا بٸر جىلقى, بەس قويدان سويىپ, ٶنەرپازداردى الدىرىپ, توي جاساپ وتىردىم. شاقىرىلعان ەلشٸ مىرزالاردىڭ بەرٸ كەلٸپ, ريزاشىلىقتارىن بٸلدٸردٸ, راقمەتتەرٸن ايتتى. بۇل تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى بولاتىن. قازٸرگە دەيٸن سول مەشٸتتەرگە قول ٷشٸن بەرٸپ تۇرامىن. ونداعى قانداستارىم, ەڭ قۇرىعاندا, اتا-بابا دٸنٸنەن ايىرىلىپ قالماسىن دەگەنٸم عوي...
– ول توقىراۋ جىلدارى عوي, بٸر ادام ٷشٸن 36 مەشٸت سالۋ دەگەن وڭاي شارۋا ەمەس! سونشاما قارجىنى قايدان تاپتىڭىز?
– اللا ٶزٸ بەردٸ! ۇلتىڭا ەڭبەك سٸڭٸرسەم دەگەن ادال نيەتٸڭ بولسا, جٸگٸت ادامعا اقشا تابۋ قيىن ەمەس!
– مٸنە, سٸزبەن تانىسىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ جٷرگەنٸمە بٸراز ۋاقىت بولدى. سٸز مارقۇم دٸنمۇحامەد قوناەۆتى, قاراتاي تۇرىسوۆتى اۋزىڭىزدان تاستامايسىز. سول جايىندا, جالپى ٶزٸڭٸز كٶرگەن, دەمدەس بولعان قازاق زييالىلارى تۋرالى ايتىڭىزشى.
– يە, قازاقتىڭ نەبٸر مارعاسقا تۇلعالارىمەن تانىس, دەمدەس بولدىم. مەنٸڭ الماتىدا تۇراتىن دەۋلەن دەگەن ناعاشى اعام بولدى. ماناعى بي ەسماعامبەتتٸڭ بالاسى. ول كٸسٸ سانجار جاندوسوۆپەن ٶتە جاقىن دوس بولاتىن. دەۋلەن اعام سانجار اعاعا مەنٸ دە تانىستىردى. 1987 جىلى قىركٷيەك ايىندا موسكۆانىڭ دومودەدوۆو اەراپورتىندا سول جاقسى كٶرەتٸن اعام سانجار جاندوسوۆپەن كەزدەسٸپ قالدىم. سانجار اعا مەنٸ قۇشاقتاپ بەتٸمنەن سٷيدٸ دە, جەتەلەگەن كٷيٸ موسكۆاداعى بٸرگە وقىعان, ماياكوۆسكيي مەتروسىندا تۇراتىن بٸر دوسىنىڭ ٷيٸنە ەرتٸپ باردى. ٶتكەن-كەتكەن ەڭگٸمەلەرٸن ايتىپ, ٷش كٷن بٸرگە بولدى. مەنٸ ەشقايدا جٸبەرمەيدٸ. جۇما كٷنٸ موسكۆا تٷبٸندەگٸ پەرەدەلكينوعا ورنالاسقان شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ساياجايىنا باردىق. سول جەردە سانجار اعا قاراتاي تۇرىسوۆپەن تانىستىردى. كەتەرٸندە قارەكەڭ ماعان ٷيٸنٸڭ, جۇمىسىنىڭ تەلەفون نٶمٸرلەرٸن بەردٸ. قاراتاي اعا ول كەزدە بٷكٸل سسسر-دىڭ كەسٸپوداعىن باسقاراتىن. بٸر-ەكٸ كٷننەن كەيٸن جۇمىسىنا تەلەفون سوعىپ ەدٸم, قۋانىپ كەتتٸ. ماشيناسىن جٸبەرٸپ, مەنٸ ٶزٸنە الدىرتتى. ول كەزدە ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا رەيحستاگقا تۋ تٸككەن گرۋزين مەليتو́ن ۆارلا́موۆيچ كانتا́رييا دەپ تۇراقتاندىرىلىپ, جەڭٸستٸڭ داڭقى مەن ماراپاتىن سوعان جازاتىن. ال, بٸزدٸڭ راحىمجان قوشقارباەۆتى مويىندامايتىن. سول مەليتو́ن ۆارلا́موۆيچ «موسكۆا» قوناق ٷيٸنٸڭ 418-بٶلمەسٸندە جاتادى ەكەن. قاراتاي اعا ماعان دا سول كٸسٸ ورنالاسقان قاباتتىڭ 420-بٶلمەسٸنەن ورىن الىپ بەردٸ. مەليتو́ن ٶزدٸگٸنەن جٷرٸپ-تۇرا الماي, مٷگەدەكتەر ارباسىندا وتىراتىن. قاسىندا سەگٸز قورعاۋشى قىزمەتكەرٸ بار. قاراتاي اعا ماعان «مۇحامەت باۋىرىم, سەن مىنا كٸسٸمەن جايلاپ تانىس. اسىقپاي سىرلاس, كٷندە سوعىس تۋرالى ەڭگٸمەلەس. سول ەڭگٸمەلەرٸڭدٸ اي-كٷن, ساعاتىمەن كٷندە قاعاز بەتٸنە ەستەلٸككە تٷرتٸپ وتىر. قانشا ۋاقىت كەتسە دە مەيلٸ, جاتا بەر وسى جەردە. تەك وسى كٸسٸنٸڭ اۋزىنان رەيحستاگقا بٸرٸنشٸ بولىپ تۋ تٸككەن شىنىمەن كٸم ەكەنٸن انىقتاپ بٸل!» دەدٸ. سەنەسٸز بە, مەن سول قوناق ٷيدە, كانتا́رييانىڭ قاسىندا تۇپ-تۋرا ون اي جاتتىم. قارەكەڭ بٸر بۋدا تالون بەردٸ, تاماق تەگٸن. مەليتو́نمەن ەبدەن جاقىنداسىپ, كەرەمەت دوس بولىپ كەتتٸم. ايىنا بٸر رەت ەكٸ-ٷش كٷنگە سامولەتپەن ومبىعا بارىپ قايتامىن. مەن جوق بولسام, مەليتو́ن ٸزدەيتٸن بولدى. ومبىدان قازى-قارتا, جال-جايانى تەڭدەپ كەلەمٸن... بٸر كٷنٸ مەليتو́ن ۆارلا́موۆيچ اعىنان جارىلدى: «بٸز ميحاي́ل الەكسە́ەۆيچ ەگو́روۆ ەكەۋمٸز سەرجانتپىز, ال راحىمجان قوشقارباەۆ – لەيتەنانت. رەيحستاگقا جەڭٸس تۋىن بٸرٸنشٸ بولىپ تٸككەن سول! بٸز راحىمجانعا كٶمەكشٸ بولدىق...» دەپ. مەن بٶلمەمە كەلدٸم دە, مەليتو́ننىڭ اۋزىنان شىققان سول سٶزدەردٸ تٷگەل اق قاعازعا جازىپ ٷلگەردٸم... سوسىن سول دەپتەردٸ قاراتاي اعا تۇرىسوۆتىڭ قولىنا بەردٸم. ول كٸسٸ وقىپ, قاتتى قۋاندى, قۇشاقتاپ بەتٸمنەن سٷيدٸ. راقمەت ايتتى. ار جاعى ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ, قازٸر رەيحستاگقا جەڭٸس تۋىن بٸرٸنشٸ بولىپ تٸككەن راحىمجان قوشقارباەۆ ەكەنٸ تولىق مويىندالدى. سودان باستاپ, قارەكەڭ ماعان تۋعان اعامداي بولىپ كەتتٸ. موسكۆادا قىزمەت ٸستەگەن قازاق از با?! مٸنە, قاراتاي اعا وسىنداي كٸسٸ بولاتىن! مەن دە قاتتى ساعىنىپ جٷرەم ول كٸسٸنٸ. جاتقان جەرٸ جانناتتا بولسىن!
ال, ديماش احمەتۇلى قوناەۆ جايلى ايتايىن. بٸزدٸڭ تۇڭعىش قورعانىس مينيسترٸ بولعان ساعادات اعا نۇرماعامبەتوۆپەن تۋىستىعىمىز بار. ول كٸسٸ مەنٸڭ اتالارىمدى, بابالارىمدى, ناعاشىلارىمدى جاقسى بٸلەدٸ. مەنٸ جاقسى كٶرەتٸن. الماتىدا مەدەۋگە بارا جاتقاندا وڭ جاقتا قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ ەسكەري ساناتوريياسى بار. 1992 جىلى مەن سول ساناتوريياداعى ساعادات اعانىڭ رەزيدەنتسيياسىندا بەس اي تۇردىم. سول كەزدە ساعادات اعا مەنٸ ديمەكەڭە ٶزٸ ەرتٸپ بارىپ تانىستىردى. از كٷن ٶتكەن سوڭ مەن ومبىدان سامولەتپەن تٸرٸدەي ەكٸ قوي, 40 ليتر قىمىز, جىلقى ەتٸن ٶزٸم بارىپ الىپ كەلٸپ, قويدى سويىپ, ديماش اعانى سول ٷيگە قوناققا شاقىردىم. قاسىندا بٸرگە بولسىن دەپ, پەتروپاۆلدان (سقو) ەسٸم شايكين مەن شايمۇرات سماعۇلوۆتى الدىردىم. ٷش كٷننەن كەيٸن بٸزدٸ ديماش اعا ٷيٸنە شاقىردى. ديمەكەڭ ٷيٸندە بەيكەن ەشٸموۆ تە بولدى. ديمەكەڭ ماعان قولىن قويىپ, ٶزٸ جازعان كٸتاپتارىن سىيلادى. سودان باستاپ مەن ول كٸسٸمەن جيٸ-جيٸ كەزدەسٸپ تۇردىم. قاتتى جاقسى كٶردٸم.
تاعى بٸر سىيلاس كٸسٸم – مۇحتار اعا شاحانوۆ! ول كٸسٸنٸڭ دە وتباسىندا بولدىم, اناسىنىڭ قولىنان دەم تاتتىم.
– دۇرىس ەكەن! بٸر سٶزٸڭٸزدە ۇلت كٶشباسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتى قولداۋ تۋرالى قور اشتىم دەپ قالدىڭىز. ەندٸ سول قور تۋرالى بٸلگٸمٸز كەلەدٸ. ول قور جالپى نەمەن اينالىسادى?
مەنٸ بۇل جەرگە شاقىرىپ, الىپ بارعان كۋۆەيت ەمٸرٸنٸڭ ٸزباسارلارى مۇحامەت اس-ساباح دەگەن كٸسٸ بولاتىن. ٶزٸ موسكۆادا وقىعان, ورىس, اعىلشىن قاتارلى جەتٸ تٸلدٸ جەتٸك بٸلەتٸن جٸگٸت ەدٸ. سول دوسىم مەنٸ قاسىنا شاقىرىپ الىپ: «مۇحامەت, سٸز مىنالارعا قازاقستان تۋرالى تٷسٸندٸرٸپ ايتىڭىز, مەن اۋدارىپ بەرەمٸن» دەدٸ. مەن ورنىمنان تۇرىپ, ٶز ەلٸم جايلى تٷسٸنٸك بەردٸم. سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋعا بۇيرىق شىعارعان نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ! ونىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ەكەنٸن ماقتانىشپەن ايتتىم. جەنە وسى ەڭبەگٸ ٷشٸن وعان نوبەل سىيلىعىن بەرۋ كەرەك دەدٸم! ساياتشىلىق قۇرۋعا ون بەس ەلدەن كەلگەن شەتەلدٸك قوناقتار تٷگەل كەزەكپەن كەلٸپ, مەنٸڭ قولىمدى قىستى, قۇتتىقتادى, قوستادى. ەلٸ ەسٸمدە بٸرٸنشٸ كەلٸپ قۇتتىقتاعان – شۆەتسييا كورولٸنٸڭ ٸزباسارى.
سول كٷننەن باستاپ مەن سەمەي يادرولىق پوليگونى تۋرالى قۇجاتتار ٸزدەۋگە كٸرٸستٸم. سەمەي, كۋرچاتوۆ قالالارىنا ون-ون بەس مەرتە بارىپ, ماردىمدى ەشتەڭە تابا المادىم. كٶپ قۇجاتتار مەن قۇجاتتى فيلمدەردٸ موسكۆادان تٸلٸن تاۋىپ, ساتىپ الدىم. 2000 جىلى قاڭتاردا ەلباسىن قولداۋ ماقساتىندا «ەۆرازييا-مير» دەگەن حالىقارالىق قور اشتىم. سول جىلى ەلباسىمىز ن.ە.نازارباەۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىندىم. سول جىلدان باستاپ, قازٸرگە دەيٸن جىلدا ۇسىنۋمەن كەلەمٸن. وسى بارعانىمدا نوبەل سىيلىعىن بەرەتٸن كوميتەتتٸڭ ادامدارىمەن جاقىن تىنىسىپ كەتتٸم. ەلباسىمىزدىڭ بۇل سىيلىقتى ناعىز الاتىن كەزٸ – 2009 جىل ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, مەملەكەتتٸك جاۋاپتى قىزمەتتەگٸ بٸر ٷلكەن تۇلعانىڭ كەسٸرٸ تيدٸ. نەگٸزٸ, نوبەل سىيلىعىن بەرەتٸن كوميتەتتە ٶتە اقىلدى ادامدار جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار قاي ەلدە نە بولىپ جاتقانىن تٷگەل بٸلٸپ وتىرادى. سوسىن, ەل ويلايدى, نوبەل سىيلىعىن كٸمگە بەرۋدٸ ەۆرەيلەر شەشەدٸ دەپ. مٷلدە ولاي ەمەس! شەشٸمدٸ ٶزدەرٸ جاسايدى. كەرٸسٸنشە, ەۆرەيلەر مەن ورىستاردى نورۆەگييالىقتار مەن شۆەتسييالىقتار جاقتىرا بەرمەيدٸ. مىسالى, شۆەتسييا ٷكٸمەتٸ «جەر جٷزٸندە پالەستينا مەملەكەتٸ بار» دەپ مويىنداپ, ستوكگولم قالاسىنان پالەستينانىڭ ەلشٸلٸگٸن اشتى. ونى قولداعان نورۆەگييا ٷكٸمەتٸ. سوعان ەۆرەيلەر جىندانىپ كەتتٸ. ەندٸ نورۆەگييانىڭ ٶزٸنەن – وسلو قالاسىنان دا پالەستينا مەملەكەتٸنٸڭ ەلشٸلٸگٸ اشىلماق. ال, بٸزدٸڭ شەنەۋنٸكتەر سالپاقتاپ سول ەۆرەيلەردٸڭ سوڭىندا جٷر...
– سٸزدٸڭ بۇل ەڭبەگٸڭٸزدەن ەلباسىنىڭ حابارى بار ما?
– بار. 2000 جىلى 17 تامىزدا ماعان ەلباسىنىڭ قولى قويىلعان, راقمەت ايتقان, ريزالىعىن بٸلدٸرگەن «العىس حات» كەلدٸ.
– ەلباسىمىزدىڭ نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعانى تۋرالى ەڭگٸمەنٸ بٸز دە ەستٸپ جٷرمٸز. جالپى, بۇلقىنىس بار, جۇلقىنىس جوق... باسى-قاسىندا جٷر ەكەنسٸز, ايتىڭىزشى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول سىيلىقتى الۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ما? نەمەسە كٸم كەدەرگٸ بولىپ تۇر?
– مٷمكٸندٸك جەتەدٸ. باياعىدا الۋعا بولاتىن ەدٸ. ەلٸ دە كەش ەمەس. جوعارىدا ايتتىم عوي, نوبەل سىيلىعىن بەرەتٸن كوميتەتتٸڭ ادامدارىمەن جاقىن تانىسپىن دەپ. ەرينە, قازٸر بٸزدٸڭ قازاقستاندى, ونىڭ پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بٷكٸل ەلەم تانيدى. قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى شەشٸمٸ مەن ادامزاتقا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن تاجال قارۋدان ٶز ەركٸمەن ەرتە باس تارتۋ ساياساتىنىڭ ماڭىزى جىل ٶتكەن سايىن ارتا تٷسۋدە. بٸزدٸڭ ەجەلدەن بەيبٸتشٸلٸكتٸ سٷيەتٸن حالىق ەكەنٸمٸزدٸ شىن دەلەلدەدٸ. سٶيتٸپ, اقش-تان باستاپ, بارلىق الپاۋىت ەلدەر بۇل جاعىنان قازاق ەلٸن دٷنيەگە ٷلگٸ ەتٸپ كٶرسەتۋدە. سوسىن, بۇل – قۇنىن مەڭگٸ جويمايتىن ەڭبەك!
ال, سول سەرگەي كۋلاگين قازٸر اقمولا وبلىسىن باسقارىپ وتىر. ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قىسپاعى قىسىپ تۇرعانى مىناۋ, ەلباسىنىڭ ٷنەمشٸلدٸك تۋرالى قاتاڭ تاپسىرماسى بار. سوعان قاراماستان, ول كٶكشەتاۋ قالاسىنان تاعى «شiركەۋ سالامىن» دەپ, اۋدان ەكٸمدەرٸنە 10 ميلليون تەڭگەدەن 20 ميلليونعا دەيٸن سالىق سالىپ, اقشا جيىپ جاتىر. تاۋىپ بەرە الماعان اۋدان باسشىلارىن بوقتاپ, «جۇمىستان شىعارامىن» دەپ قورقىتۋدا! ەۋەلٸ, ەلباسىنان باستاپ, بٷكٸل قازاقتى «جۇمىرتقاباس» (يايتسەگولوۆيە) دەپ ايتادى ەكەن!
نۇرسۇلتان نازارباەۆقا نوبەل سىيلىعى نەگە بەرٸلمەيدٸ? بٸردەن بەرٸلەدٸ. بەرٸلۋ مٷمكٸندٸگٸ ٶتە زور! وعان مەنٸڭ سەنٸمٸم كەمٸل!! ارمانىم دا سول! بٸراق, ەلباسىنىڭ جانىندا ەكٸم سەرگەي كۋلاگين سيياقتىلار جٷرمەۋٸ كەرەك!..
– ۋاقىت بٶلٸپ, سۇحبات بەرگەنٸڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان
اۋىت مۇقيبەك
