– اعا, ٶزٸڭٸزدٸ ابايتانۋشى عالىم رەتٸندە جاقسى بٸلەمٸز. وسى اباي اتامىز بٸر قارا سٶزٸندە دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن-كٶرٸنبەگەن سىرىن تٷگەلدەمەي, ادامدىقتىڭ ورنى بولمايدى دەگەن. تٸپتٸ, وندايلاردى حايۋانعا تەڭەگەن. ونى قالاي تٷسٸنەمٸز?
بٸراق, ونى قابىلداۋ قيىن بولىپ جاتىر. ەۋروپا 16-عاسىردان باستاپ وسى جولعا تٷستٸ. اباي اتامىزدىڭ 7-شٸ قارا سٶزٸندە: «دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن ھەم كٶرٸنبەگەن سىرىن تٷگەلدەپ, ەڭ بولماسا دەنەلەپ بٸلمەسە, ادامدىقپەن ورنى بولمايدى» دەيدٸ.
ٶيتكەنٸ, اباي دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن سىرى مەن كٶرٸنبەگەن سىرىن زەرتتەگەندە ونى الشاق ەمەس, ٷيلەسٸممەن جاساۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى. ەۋروپا جەنە يسپان عالىمدارىنىڭ باستاۋىمەن 16-عاسىردا مىناداي تۇجىرىم جاسالدى: «جان دەگەندٸ بٸلەمٸز. ۇستاي المايمىز, ٶلشەي المايمىز, كٶرە المايمىز. وعان تٷسٸپ نەمٸز بار? ودان دا دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن سىرىنا كٶشەيٸك».
سودان باستاپ بٷكٸل ەۋروپا ماتەرياليزمگە بوي ۇردى. ولار قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸستٸ, كٶلٸكتٸ جاساعانىمەن, رۋحاني جاعىنان شٶگٸپ قالدى. ازعىنداپ قالدى.
نەگە? سەبەبٸ, ولار دٷنيەنٸڭ كٶرٸنبەگەن سىرىنا مەن بەرمەدٸ. بٸزدٸڭ بابالارىمىز, ەسٸرەسە اباي, شەكەرٸمدەر دٷنيەنٸڭ كٶرٸنبەگەن سىرىن كٶزدەدٸ. شەكەرٸم پەلساپالىق ليريكالارىندا جان تۋرالى, تەن تۋرالى ٸزدەنەدٸ.
اباي «اللا دەگەن سٶز جەڭٸل» دەگەن ٶلەڭٸندە: «بٸز اللانى اقىلمەن تاني المايمىز, جٷرەكپەن سەزٸنەمٸز» دەگەن بايلامعا كەلدٸ. سٶيتٸپ جٷرەكتٸڭ كۋلتٸن كٶتەردٸ. ابايتانۋدا وسىنداي ٷلكەن تانىمدىق ٶزگەرٸستەر بار.
بۇعان قازٸرگٸ بٸزدٸڭ عالىمدار كٸرە الماي جاتىر. كٸرە المايتىن سەبەبٸ, 500 جىل بويى ەۋروپا اتەيستٸك, ماتەرياليستٸك كٶزقاراسپەن قالىپتاستى. كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە بٸز مەڭگٷرتتەندٸك تە, قۇدايدى جوققا شىعاردىق, دٷنيەنٸڭ ٶزٸ ماتەريال دەگەنگە سەندٸك. بٸز دە ونى قابىلدادىق.
مىسالعا, مەن تۋىلعان 70 جىلدىق ٶمٸرٸمٸزدە سول تەربيەدە ٶستٸك. شەشەم دٸنشٸل ادام ەدٸ. مەكتەپكە مەنٸ ەبدان قايراپ جٸبەرەدٸ, ال مەكتەپكە بارساڭ مۇعالٸمدەر: «قۇداي جوق. بولسا قايدا? كٶرسەت?» دەپ وتىرادى. مٸنە, وسىنىڭ تٷيٸنٸ قازٸر شەشٸلگەن. ياعني, شەشۋشٸ نەرسە دٷنيەنٸڭ كٶرٸنبەگەن سىرىندا جاتىر ەكەن.
ولار اناۋ ماتەرياليستٸك فيلوسوفييانىڭ نەگٸزٸمەن قالىپتاسقان. مودەلٸنٸڭ بارلىعىن سودان العان. ول مىنا مودەلگە تٷسە المايدى. ول ٷشٸن يسلاميياتتى بٸلۋ كەرەك. دٸننٸڭ تاريحىن تەرەڭ بٸلۋ كەرەك. سوندا عانا ابايعا كٸرە الادى.
مٸنە, سوندىقتان وسىنداي جاعدايلار بولىپ جاتىر. ال, ابايدى دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە تٷسٸنۋٸمٸز ٷشٸن جاڭاعى جولعا تٷسۋٸمٸز كەرەك. كەڭەس ٶكٸمەتٸ ابايدى ماتەرياليست-اتەيست دەپ تٷسٸندٸرٸپ, قۇلاعىمىزعا قۇيىپ كەلدٸ. بۇل جول قازٸر جابىلدى. سەبەبٸ, ابايدى دۇرىس تٷسٸندٸرە المادى.
اباي ماتەرياليست تە ەمەس, اتەيست تە ەمەس. «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس» دەگەن ابايدى قالاي بٸز اتەيست دەي الامىز. ەندٸ ونى ساياسي يدەولوگيياعا سەيكەستەندٸرە وتىرىپ قولدان اتەيست جاسادى. بٸز ەندٸ بۇل رەلستٸ قويىپ, ۇلى سانا رەلسٸنە ٶتۋٸمٸز كەرەك. اباي وسى جەردە مىقتاپ اشىلادى. وسىعان دايار ادامدار بار ما? بٸرەن-ساران ادامدار بار.
بٸراق, ابايتانۋدىڭ باسقا عالىمدارى ەلٸ ەسكٸ رەلستەگٸ تانىممەن تۇر. وسىعان قاراپ بٸلەمٸز. اباي تەك قانا قازاق ەمەس, بٷكٸل ورتا ازييا, سول ارقىلى بٷكٸل تٷرٸك حالىقتارىنىڭ اراسىندا زامانىندا ٶتە بيٸك دەڭگەيگە شىققان. پەلساپالىق ليريكا جاعىنان بيٸك تۇردى.
بيلٸككە يتشە تالاسىپ مٸنەزٸمٸزدٸ ٶزگەرتتٸك
– ەندٸ اباي اتامىزدىڭ ٸشٸ-باۋىرىنا كٸرٸپ, تولىققاندى تانۋىمىزعا نە كەدەرگٸ?
– ابايدى تانۋدا ٷش كەدەرگٸ بار بٸزدٸڭ الدىمىزدا. بٸرٸنشٸ كەدەرگٸ, ابايدىڭ ٶمٸربايانىن ەۋەزوۆ ارقىلى بٸلگەنمەن, ونىڭ زامانىنداعى ساياسي سىردى, قۇپييانى بٸلمەيمٸز. وسىنى اشپاساق, ابايدىڭ 18 جىل بولىس بولعانىن, سودان قالىپتاسىپ ٷكٸمەتكە قارسى شىققانىن تٷسٸنە المايمىز.
رەسەي بٸزدٸ قول استىنا العاننان كەيٸن ەكونوميكالىق جاعىنان مەڭگەردٸ. سونىمەن بٸرگە, يدەولوگييالىق جاعىنان مەڭگەرۋگە كٷش سالدى. وعان ميسسيونەرلەردٸ جٸبەردٸ. يلمينسكيي باستاعان توپ كەلدٸ. ولاردىڭ ماقساتى بٸزدٸ شوقىندىرۋ, سول ارقىلى ورىستاندىرۋ ەدٸ.
كەيٸن شوقىندىرۋدى قويعانمەنەن, ورىستاندىرۋ ساياساتىن ۇستاپ قالدى. وسىلاردىڭ بٸلۋ ٷشٸن اباي ٶمٸرٸنٸڭ تاريحىنا تەرەڭ ٷڭٸلۋٸمٸز كەرەك. بۇل ابايدى تانۋداعى بٸرٸنشٸ كەدەرگٸ بولىپ وتىر.
باتىس-سٸبٸر گەنەرال-گۋبەرناتورى پاتشاعا جازعان حاتىندا ايتادى: «قازاقتىڭ دالاسىندا سەكسەۋٸل دەگەن اعاش ٶسەدٸ. شەگە قاقساڭ كٸرمەيدٸ, بالتامەن شاپساڭ جارىلمايدى. بٸراق, ٶزٸن عانا بٸر قاتتى نەرسەگە ۇرساڭ, بىت-شىت بولادى ەكەن. بٸز وسىنى قازاققا قولدانايىق». مٸنە, رەسەيدٸڭ ساياسي باستى سىزىعى وسى بولىپ كەلە جاتىر. قازاقتارعا ٷلكەن وبلىستاردى بيلەتتٸ.
مىسالى, باتىس قازاقستاندا سۇلتان بيلەۋشٸلەر دەگەن بولدى. تەك قانا تٶرەلەردەن قويىلدى. ول ٷلكەن گۋبەرنييانى بيلەپ وتىردى. ورتا جٷزدە اعا سۇلتان دەگەن شىقتى. ول دا بٸر ٷلكەن وبلىستى بيلەپ وتىردى. بٸراق ولاردىڭ ارتىندا ورىستىڭ بٸر ٶكٸلٸ تۇردى. سولار ارقىلى ايتقانىن ٸستەتٸپ وتىردى. ول كەزدە وڭتٷستٸك قازاقستان تٷگەلدەي قوقان حاندىعىنا قارايتىن. ونداعى بيلٸك رۋدىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلادى. رۋدىڭ باسشىسىن داتقا قويادى. سوندا 19-عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا بٸز ٷشكە بٶلٸندٸك. باتىس سۇلتان بيلەۋشٸلەرگە, ورتا اعا سۇلتاندارعا, وڭتٷستٸك داتقالارعا باعىندى.
بۇنداي بيلٸكتٸ «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ» دەپ باعالاۋعا بولادى. ول نە دەمەك? اتتى ۇزىن ارقانمەن بايلاپ قويادى, ودان ارى كەتە المايدى. وسىنى «ۇزىن ارقان, كەڭ تۇساۋ» دەيدٸ. بۇل جٷيە 1867 جىلعا دەيٸن كەلدٸ. 1867 جىلدان باستاپ بٸزدٸ, ورتا ازييانىڭ بەرٸن تٷگەلدەي جاۋلاپ الدى. قىتايمەن شەكارانى بەكٸتتٸ.
سودان كەيٸن پاتشا ٷكٸمەتٸ 50 جىلداي زەرتتەۋ جٷرگٸزە كەلٸپ, قازاقتى قالاي ۇستايمىز دەگەن مەسەلەگە توقتادى. ولار قايتادان الدىڭعى ەدٸسكە سٷيەندٸ. سٶيتٸپ, بولىستىق جٷيەنٸ الىپ كەلدٸ. بولىس جامان دەپ جٷرە بەرگەنٸمٸزبەن, ونىڭ تامىرىن اشپاعانبىز. بٸر بولىس 12 اۋىلدان تۇرادى. وندا 2 مىڭعا جۋىق ٷي بولادى. سول 12 اۋىل تٶرتكە بٶلٸنەدٸ. 4 بي بولادى, 4 اۋىلناي بولادى, ەلۋباسى, ونباسى دەگەندەر بولادى. 12 اۋىل بٸر رۋدان بولمايدى. مٸندەتتٸ تٷردە ەرتٷرلٸ رۋدان بولادى.
مٸنە, قازاقتار بولىس, بي, اۋىلناي, ەلۋباسى مەن ونباسى بولۋعا تالاسىپ, ٶزارا قىرقىسا باستايدى. سول بيلٸككە يتشە تالاسقان قازاقتىڭ مٸنەز-قۇلقى ٶزگەرٸپ كەتتٸ. ەكٸ سٶيلەمەيتٸن قازاق ٶتٸرٸك ايتاتىن بولدى, ارىز جازۋدى بٸلمەيتٸن قازاق ارىز جازۋشى بولىپ شىعا كەلدٸ. جالا جابۋ, قىم قۋىت پارتيياگەرشٸلٸك ايتىس-تارتىس كٶبەيدٸ. بۇنىڭ نەتيجەسٸ نە بولدى دەگەندە, قازاق مٸنەز-قۇلقى جاعىنان بۇزىلدى. س. تورايعىروۆتىڭ:
«اباي تۇسى قازاقتىڭ بۇزىلعانى,
قارالىققا اينالىپ قىزىل قانى.
ەلدٸگٸنە, جەرٸنە, ھەم دٸنٸنە,
قۇرىلدى تالاي تۇزاق, تالاي قاقپان», – دەپ ايتقانى بار. ياعني, تۇزاق دەپ وتىرعانى ميسسيونەرلٸك ساياسات, قاقپان دەپ بولىستىق جٷيەنٸ ايتىپ وتىر. وسى جٷيەنٸڭ ارقاسىندا قازاقتار يتشە تالاسىپ, بۇزىلىپ كەتتٸ. بۇنى قازاقتار دا بٸلدٸ, اقىندار دا بٸلدٸ, اباي دا بٸلدٸ. ولاردىڭ بارلىعى دا بۇعان قارسىلىق بٸلدٸردٸ. زار زامان اقىندارىنىڭ بارلىعى قارسىلىق بٸلدٸردٸ. بٸز وسى قۇپييانى بٸلمەيٸنشە, بولىستىق كەزەڭدە قالىپتاسقان ابايدىڭ ٶمٸرٸن دە تولىق بٸلە المايمىز.
بولدى دا پارتييا,
ەل ٸشٸ جارىلدى.
ەۋرەمٸن مەن تىيا,
داۋىڭ مەن شارىندى, – دەيدٸ اباي. مٸنە, سونىڭ ٸشٸندە «ايقايمەن ٶتتٸ ٶمٸرٸم» دەيدٸ. حالىقتىڭ بۇزىلعانىن اباي كٶردٸ. ابايدىڭ ساياسي ەلەۋمەتتٸك ليريكاسىنىڭ موتيۆٸن تٷسٸنۋ ٷشٸن جاڭاعىنىڭ بەرٸن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. سوندا بٸز ەدەمٸ اشىپ الامىز. مٸنە, بٸرٸنشٸ كەدەرگٸ وسى. وسى كەدەرگٸنٸ بٸز الا الماي جٷرمٸز.
مەن قازٸر «ابايتانۋداعى ٷش كەدەرگٸ نەدە?» دەگەن ماقالا جازىپ جاتىرمىن. سٶيتٸپ بٸر كەدەرگٸنٸ اشتىق. ودان قۇتىلدىق. ەندٸ ارى قاراي كٸرٸپ كەتەم. ەندٸ ەكٸنشٸ كەدەرگٸ شىقتى الدىمىزدان. اباي ٶزٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸندە, ەسٸرەسە قارا سٶزٸندە يسلامياتتان كٶپتەگەن تەرميندەر ەندٸرەدٸ. بٸز ونى وقيمىز دا تٷسٸنبەيمٸز.
«اقىل مەن حاۋاس بارلىعىن, بٸلمەي دٷر جٷرەك, سەزە دٷر, مٷتەكەلليمين, مانتيكين, بەكەر بوسقا ەزە دٷر» دەيدٸ. تٷك تٷسٸنبەيسٸڭ. سودان «حاۋاس» دەگەن نە دەپ ٸزدەدٸم?
سٶيتٸپ, حاۋاسىن تاپتىم, مانتىقىن, مۋتاكالامىن تاپتىم. سودان ٸشٸنە كٸردٸم. ابايدىڭ دٷنيەتانىمى دەل وسى جەردە تۇر ەكەن. بۇنى فيلوسوفتار دٸني ٶلەڭ دەپ, اۋزىنا العان ەمەس. نەگٸزگٸ بۇرىلىس وسى جەردە جاسالىنادى. اباي نەگە مۋتاكالاميندٸ, مانتىقىندى تەرٸستەدٸ? بۇلار بٸر كەزدەرٸ يسلامنىڭ ٸشٸنەن شىققان اعىمدار. مۋتاكاليمدەر گرەكتەردٸڭ فيلوسوفيياسىن يسلاممەن بايلانىستىرىپ دەلەلدەيتٸن. مٸنە, اباي سولارعا قارسى ەكەنٸن وسى ٶلەڭدەرٸندە بٸلدٸرەدٸ. ەكٸنشٸ كەدەرگٸنٸ الدىق.
ەندٸ ٷشٸنشٸ كەدەرگٸ قالدى. بۇل – ابايدىڭ دٷنيەتانىمى. ابايدىڭ دٷنيەتانىمىن بٸزدٸڭ فيلوسوفتار اتەيست, ماتەرياليست دەپ تٷسٸندٸردٸ. ال, شىن مەنٸندە اباي اتەيست تە, ماتەرياليست تە ەمەس ەكەن.
داعدارىسقا تٷستٸك. ەندٸ قالاي شىعامىز? بۇرىنعى جولمەن بٸز ەشقايدا شىعا المايمىز. بۇدان شىعۋ ٷشٸن ۇلى ساناعا بەت بۇرامىز. كۆانتتىق فيزيكا ٶكٸلدەرٸ ماتەرييانى مەڭگٸ دەپ سەنەتٸنبٸز دەپ اعىنان جارىلدى. سٶيتسەك ماتەرييا مەڭگٸ ەمەس ەكەن, ٶزگەرەدٸ ەكەن. ول دا سانانىڭ جەمٸسٸ ەكەن. وسىعان كٶزٸمٸز جەتتٸ دەدٸ.
سٶيتٸپ ولار ٶزدەرٸنٸڭ بۇرىنعا اتەيستتٸك, ماتەرياليستتٸك جولدارىن تەرٸستەپ, ۇلى ساناعا كەلدٸ. كۆانت ٶكٸلدەرٸ بٸزدٸ ەنەرگەتيكالىق ٶرٸس قاپتاپ تۇرعاندىعىن ايتادى. بۇل ٶرٸس بٷكٸل دٷنيەنٸ اللانىڭ قۇدٸرەتٸمەن بيلەپ وتىر. بۇل ەنەرگەتيكالىق ٶرٸس بٸزگە ەسەر ەتەدٸ, وعان بٸز ەسەر ەتە الامىز.
مىسالعا, بٸز بەرٸمٸز جاقسى تٸلەكپەن, ادال جٷرەتٸن بولساق, انا جاق نۇرلانادى. ودان كەيٸن جەرگە جاقسى دٷنيەلەر كەلەدٸ. ال, ەندٸ بەرٸمٸز انانى ٶلتٸرەيٸك, انانى الدايىق دەيتٸن ارام ويدا بولاتىن بولساق, انا تٷرلەنٸپ, بٸزگە بەلگٸ بەرەدٸ.
جەر سٸلكٸنەدٸ, يا بولماسا جانارتاۋ اتىلادى. كەيدە سۋ تاسىپ كەتەدٸ. سوندا بٸز تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنبٸز. ەنەرگەتيكالىق ٶرٸستٸڭ ارعى جاعىندا اقىل يەسٸ تۇرادى. ەندٸگٸ جول سوعان قاراي كەتتٸ. مٸنە, فيلوسوفتار وسىنى مەسەلەنٸ اشىپ بەرەتٸن بولسا, ٷشٸنشٸ كەدەرگٸ الىنادى. ول بولماسا ەزٸرشە ٷشٸنشٸ كەدەرگٸ الىنبايدى. وسى ٷش كەدەرگٸنٸ مىقتاپ جويا الساق, ابايدىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ, زارىن تىڭدايمىز. اباي بىلاي دەيدٸ: «قايعى شىعار ٸلٸمنەن, ىزا شىعار بٸلٸمنەن. قايعى مەن ىزا قىسقان سوڭ, زار شىعادى تٸلٸمنەن».
قازٸرگٸ ميللياردەرلەردٸ سٷلٸككە تەڭەيمٸن
– ابايدىڭ زارى نە بولدى? نەنٸ زارلادى, نەنٸ جوقتادى?
– ابايدىڭ زارىن قالاي تٷسٸنەمٸز? ابايدى زارلاتقان جاڭاعى ساياسات. سودان كەيٸن اباي وسىدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ٸزدەدٸ. مىنا بۇزىلىپ بارا جاتقان حالىقتى قانداي ەممەن ەمدەيمٸن دەگەن. سودان قاتتى ٸزدەنٸپ وتىرىپ, تولىق ادام ٸلٸمٸ دەگەندٸ جاسادى.
تولىق ادام ٸلٸمٸنٸڭ توق ەتەرٸ – اقىل, ەدٸلەت, راحىم دەگەندٸ الادى. وسى ٷشەۋٸنە تولىق ادامنىڭ كونتسەپتسيياسى جاسالىنادى. ونداعى اقىل دەگەنٸمٸز نە? اللانىڭ سەگٸز سيپاتى بار. سونىڭ ەڭ كٷشتٸ سيپاتى عىلىم مەن قۇدٸرەت. وسى ەكەۋٸن بٸرٸكتٸرٸپ الادى دا اباي اقىل دەپ بەرەدٸ. اقىلدىڭ تاپپايتىنى جوق.
اقىل ەكٸگە بٶلٸنەدٸ: نۇرلى اقىل, سۋىق اقىل. ال, ەۋروپا بولسا سۋىق اقىلدىڭ ەلٸ. عىلىمدى يمانسىزدىق جولعا باستادى ولار. نەگە? سەبەبٸ, ولاردىڭ بار ٶنەرٸ ادامدى قىراتىن قارۋ-جاراق جاساۋ.
ال, نۇرلى اقىل وعان قارامايدى. ول حالىققا تەك قانا جاقسىلىق جاسايدى. جٷرگەن جەرٸنە جىلىلىق ەكەلەدٸ. ابايدىڭ ارماندايتىنى وسى نۇرلى اقىل. تولىق ادامدا نۇرلى اقىل بولادى, جارىم ادامدا سۋىق اقىل بولادى.
قازٸرگٸ بٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸمٸزدە سۋىق اقىل. ولاردى اقىماق دەي المايسىڭ. اقىلدى جەنە قايراتكەر. بٸراق, بٸر نەرسە جەتپەيدٸ. ونىڭ جٷرەگٸندە يمان, سەنٸم جوق. سول بٷلدٸرەدٸ ونىڭ بارلىعىن.
قازٸرگٸ ميللياردەرلەردٸ مەن سٷلٸكتەرگە تەڭەر ەدٸم. حالىقتىڭ قاراجاتىنا قادالعان سٷلٸكتەر. بۇرىنعى سٷلٸكتەر تويعاننان كەيٸن تٷسٸپ قالاتىن, قاناعاتى بار بولاتىن. مىنا سٷلٸكتەردٸڭ قاناعاتى جوق. حالىقتىڭ بايلىعىنا جابىسىپ, قۇيرىعىن كەسٸپ قويعان. ار جاقتان سورا بەرەدٸ, مىنا جاقتان اعا بەرەدٸ. حالىق ٶلسە ٶلە بەرسٸن. يمانى جوق قازٸرگٸ ميللياردەرلەر وسىنداي.
قوعامنىڭ ەربٸر سالاسى ابايدىڭ وسى ٸلٸمٸنە مەن بەرۋٸ كەرەك. قازٸر سەگٸز ۋنيۆەرسيتەتتە ابايدىڭ تولىق ادام ٸلٸمٸن ٷيرەتٸپ جاتىرمىز. جاستار سول ٸلٸمدٸ تولىق يگەرٸپ شىقسا, ارامدىق جولعا جٷرمەيدٸ. ەگەر لاي سۋ سەكٸلدٸ لاستانعان بولساق, بۇل ٸلٸم سودان تازارتادى. رۋحاني تازارتقىش دەپ ايتۋعا بولادى. بۇنى جوعارعى جاق سەزٸنٸپ جاتقان جوق. ەلٸ دە ابايدى بٸزدٸڭ ماتەرياليستتەر سالىپ بەرگەن جولمەن تٷسٸنۋدە.
سول ٷشٸن حالىقارالىق دەڭگەيدە ابايتانۋ ينستيتۋتىن اشۋىمىز كەرەك. فورمۋلالارىن دا تاۋىپ جاتىرمىز. شەت ەلدەردە ينستيتۋتتار بار. ولار مەملەكەتتەن اقشا المايدى. يمانعالي تاسماعامبەتوۆ وسى اباي ينستيتۋتىن سالۋعا جەر بٶلگەن ەدٸ. سول جەردٸ بٸز الا الماي وتىرمىز. سونى بەرسە بٸز دە ٷكٸمەتتەن بٸر تيىن الماس ەدٸك. كەسٸپكەرلەرٸمٸز دايار تۇر. بەس قاباتتى ٷيدٸ سالادى دا, ٶزدەرٸنٸڭ كەسٸبٸن جٷرگٸزەدٸ. بٸز سولاردان ازداعان پايىز الىپ وتىرامىز. ارى قاراي عىلىمدى دامىتا بەرەمٸز.
شەتەلدٸك ينستيتۋتتاردىڭ بالاماسىن بٸز قازاقستاندا جاساۋىمىز كەرەك. سونداي جاعدايدا عانا ابايتانۋ عىلىمى ارى قاراي داميدى. ٶركەندەيدٸ, ٶسەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە وسى بۋىنداردى شەشۋ كەرەك. بۇنى تٷسٸنٸپ جاتقان ادامدار از قازٸر. ابايتانۋدا كانديداتتار دا, دوكتورلار دا كٶپ. بٸراق, كٶپشٸلٸگٸ ماتەرياليستتٸك كٶزقاراستا. ال, ەندٸ مىنا تۇرعىدان قالىپتاسقان ادامدار بٸرەن-ساران عانا. بۇل جولداعىلاردى انالار تٷسٸنە المايدى. بٸزدٸ يدەاليست دەيدٸ. بٸز يدەاليستٸك ەمەس, جاڭا جولعا تٷسٸپ بارا جاتىرمىز. بٸراق انا جاقتاعى اۋىر جٷك بٸزدٸ ٶزٸنە قاراي تارتىپ تۇر. سىتىلىپ كەتە الماي جاتىرمىز. مٸنە, ابايتانۋدىڭ تاعدىرى قازٸر وسىنداي جاعدايدا تۇر.
ەلەمدەگٸ قازاق جازۋى جاعىنان ٷشكە بٶلٸندٸ
– نەگە اباي وسى تولىق ادام ٸلٸمٸن جاساۋعا كەلدٸ?
– 18 جىل بولىس بولعان اباي بەرٸن كٶزٸمەن كٶردٸ. بٸر اتانىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان بالالار 5-6 ٷي بولىپ, اۋىل بولىپ وتىرادى. بٸزدٸڭ يادرومىز وسى – قازاق وتباسى. ولاردىڭ مالى, جانى ورتاق. بٸرٸنە-بٸرٸ كٶمەك بەرەدٸ. بۇندا ەشقانداي تاپ جوق. بٸراق وسى ىستىق ۇيامىزدى رەسەي ساياساتى بۇزدى.
بۇزعاننان كەيٸن بٸز جاڭاعىداي جولعا تٷستٸك. بٸزگە قازٸر ۇلتتىق يدەولوگييا كەرەك بوپ تۇر.
قازاقتى شوقىندىرۋدىڭ كٸلتٸ مەكتەپ دەگەن. ول باياعىدا ورىس-قازاق مەكتەبٸ بولاتىن. كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە ارالاس مەكتەپ دەپ الدى. سٶيتٸپ بۇل ينتەرناتسيوناليزمنٸڭ مەكتەبٸ دەپ ارالاس مەكتەپتٸ كٶبەيتتٸ. قازاقستاندا 2097 ارالاس مەكتەپ بار. جىلىنا 300-350 مىڭ شالا قازاقتاردى دايارلاپ جاتىرمىز. ەندٸ ونى قايتادان وقىتۋ كەرەك قوي. وعان مەملەكەتتەن قارجى كەرەك. قازاعىن قازاعىنا جٸبەر, ورىسىن ورىسىنا جٸبەر. بٸتتٸ, شارۋا شەشٸلەدٸ.
بٸراق سونى شالا قازاقتار مەن ادا قازاقتار ۇستاپ وتىر. بيلٸك سولاردىڭ قولىندا. زاڭ جاسايدى, سٶيتٸپ ٷكٸمەتكە ەسەر ەتەدٸ. مەن ونى ەشكەرەلەپ ماقالا دا جازدىم. مينيسترگە حات تا جازدىم. بارلىعىن دەلەلدەپ بەردٸم. بٸرەۋٸ قىڭق ەتپەيدٸ. كٶرمەيدٸ, بٸلمەيدٸ. مەنٸ جاقتاپ جاتقان ادامدار دا بار. بٸراق, بۇعان باتىلى جەتپەي وتىر. بٸزدٸڭ مينيسترلٸكتەگٸ ٷلكەن قاتەلٸك وسىندا جاتىر. وسىلاردىڭ بەرٸن تالاسسىز شەشۋگە بولادى. تەك قانا كٶزقاراس ٶزگەرۋٸ كەرەك. ول كٶزقاراستىڭ ٶزگەرۋٸ ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى. سەبەبٸ, 500 جىل قۇدايسىز ٶمٸر سٷرگەن ەۋروپا بۇعان كەلە المايدى. ماركستٸك كٶزقاراسپەن قالىپتاسقان رەسەي بۇعان كەلە المايدى.
بٸراق, بٸز دە وسىلاردىڭ ٸشٸندەمٸز عوي. بٸز ابايدىڭ ٸلٸمٸ ارقىلى وسىدان شىعىپ كەتە الامىز. مەن وسى ابايدىڭ 170 جىلدىعىندا ٶسكەمەندە, سەمەيدە بايانداما جاسادىم. وندا وسى يدەيانى كٶتەردٸم. انا جول تەرٸس, تەزٸرەك مىنا جولعا تٷسۋٸمٸز كەرەك.
سەبەبٸ, اباي بٸزگە جولدى اشىپ بەرٸپ وتىر عوي. ابايدىڭ مىقتىلىعى مىنادا بٸلٸنەدٸ. ەۋروپا دٷنيەنٸڭ كٶرٸنگەن جەنە كٶرٸنبەگەن ەكٸ جاعىن دا بٸلگەن. بٸراق, مىنا جول قيىن دەپ ماتەرياليستٸك جولعا تٷسٸپ كەتكەن. اباي وسىنى بٸرلٸكتە, ٷيلەسٸمدە الۋ كەرەك دەيدٸ. اباي انالاردان وسى ارقىلى بيٸك تۇر.
بٸزدە فيلوسوفتار بار, اتىن اتاماي-اق قويايىن, سول ايتادى: «اباي قازاقتىڭ اراسىندا ٷلكەن بٸر فيگۋرا. ال, دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلە المايدى» دەيدٸ. كەرٸسٸنشە دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە اباي ٷلكەن فيگۋرا, عالىمدار بۇعان كەلە المايدى. سوندا ابايمەن بٸز ماقتانا الامىز با? ماقتانا الامىز. وسى مەسەلەنٸ دٸني فيلوسوفتار, تاريحشىلار دەر كەزٸندە شەشٸپ, مەسەلەنٸ قويا الماي وتىر. مەن جالعىز ٶزٸم شىرىلداپ, ايتىپ جٷرمٸن. بٸرەۋ تٷسٸنەدٸ, بٸرەۋ تٷسٸنبەيدٸ. بٸراق بەرٸبٸر وسى جولعا كەلەدٸ. وعان جاڭاعىداي جاعداي ەسەر ەتەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت, اعا!
سۇحباتتاسقان نۇرقانات بايزاق
دەرەككٶزٸ: islam.kz
