ستاتيستيكا بويىنشا, 2023 جىلى قازاقستاندا شەتەلدٸك حاكەرلەر 223 ميلليون رەت كيبەرشابۋىل جاساعان. مەملەكەتتٸك تەحنيكالىق قىزمەتتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, قازاقستانعا كيبەرشابۋىلدار نەگٸزٸنەن ۋكراينا, اقش, پولشا, رەسەي جەنە قىتايدان جاسالعان. ەڭ كٶپ شابۋىلدار مەملەكەتتٸك سەكتورعا جاسالعان – 62 پايىز. قازاقستاننىڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە (سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, اقمولا وبلىسى, قوستاناي وبلىسى)حاكەرلٸك شابۋىلدا ەرەكشە بەلسەندٸلٸك بايقالعان. كيبەرشابۋىل - بۇل كومپيۋتەرلٸك جٷيەلەردٸ پايدالانۋ مەن زاقىمداۋدىڭ, دەرەكتەردٸ ۇرلاۋدىڭ نەمەسە بيزنەس-پروتسەستەردٸ بۇزۋدىڭ زاڭسىز جولى. بۇل شابۋىلداۋشى دەرەكتەردٸڭ قۇپييالىلىعىن نەمەسە تۇتاستىعىن بۇزۋ, اقپاراتتىق جەنە كوممەرتسييالىق جٷيەلەرگە نەمەسە كومپيۋتەرلٸك جەلٸلەرگە رۇقساتسىز قول جەتكٸزۋ ٷشٸن تسيفرلىق ورتادا جاساي الاتىن دۇشپاندىق ەرەكەتتەر دەۋگە دە بولادى. بٷگٸندە تٷرلٸ باق-تا كيبەرشابۋىل نەمەسە كيبەرقىلمىسقا قاتىستى جاڭالىقتار شىعىپ جاتادى. الايدا قاراپايىم ادامدار ول قىلمىس ٶزٸنە قاتىستى جاسالماسا, ونىڭ قانشالىق قاۋٸپتٸ ەكەنٸن تٷسٸنبەي جاتادى. ەرينە, كيبەرشابۋىلداردىڭ تٷرٸ كٶپ, سونىڭ ٸشٸندە ۆيرۋستار, تروياندىق باعدارلامالار, DDoS شابۋىلدارى, فيشينگ, ينجەنەرلٸك حاكەرلٸك جەنە باسقالار. كيبەرشابۋىلدان قورعاۋ كەشەندٸ تەسٸلدٸ قاجەت ەتەدٸ. سەبەبٸ بۇل تەرميندەردٸڭ كٶبٸ IT سالاسىنان الىس, قاراپايىم ازاماتتارعا تٷسٸنٸكسٸز بولۋى مٷمكٸن.
كيبەرشابۋىلداردىڭ سەتتٸ جاسالۋى - كومپانييالاردىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ينفراقۇرىلىمىنىڭ وسالدىعىنا بايلانىستى ەكەنٸ انىق. وسى اقيقاتتى ەسكەرە وتىرىپ, كٶپتەگەن ۇيىم اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك رەسۋرستارىن نىعايتۋعا تىرىسىپ جاتادى. وسى ورايدى قازاقستاندىق IT مامان جومارت قاسىم كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك جەنە ونى ساقتاماۋدىڭ سالدارى تۋرالى تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ.
كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەگەن نە? قاراپايىم تٸلمەن تٷسٸندٸرە كەتسەڭٸز
جالپى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك – كومپيۋتەرلەردٸ, جەلٸلەردٸ, باعدارلامالىق قوسىمشالاردى, ماڭىزدى جٷيەلەردٸ جەنە دەرەكتەردٸ ىقتيمال ساندىق قاۋٸپتەردەن قورعاۋ دەگەن سٶز. كەز كەلگەن مەكەمە نەمەسە ۇيىم تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن ساقتاۋ ٷشٸن جەنە رەتتەۋشٸ تالاپتاردى ساقتاۋ ٷشٸن دەرەكتەر قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى ەرٸ مٸندەتتٸ. ولار كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن ساقتايدى جەنە قۇپييا دەرەكتەردٸ رۇقساتسىز كٸرۋدەن قورعاۋ جەنە ٸسكەرلٸك وپەراتسييالاردا قاجەتسٸز جەلٸلٸك ەرەكەتتەن تۋىنداعان ٷزٸلٸستەردٸ بولدىرماۋ ٷشٸن ارنايى قۇرالداردى پايدالانادى. ۇيىمدار ادامدار, پروتسەستەر جەنە تەحنولوگييالار ٷشٸن تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸك تەجٸريبەسٸن وڭتايلاندىرۋ ارقىلى كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. ەنەرگەتيكا, كٶلٸك, بٶلشەك ساۋدا جەنە ٶنەركەسٸپ سيياقتى سالالارداعى كومپانييالار تۇتىنۋشىلارعا تيٸمدٸ قىزمەت كٶرسەتۋ جەنە ٷنەمدٸ بيزنەس وپەراتسييالارىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تسيفرلىق جٷيەلەردٸ پايدالانادى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ فيزيكالىق اكتيۆتەرٸن قالاي قورعاسا, ولاردىڭ تسيفرلىق اكتيۆتەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, سونداي-اق ٶز جٷيەلەرٸن قاساقانا كٸرۋدەن ساقتاۋى كەرەك. كومپيۋتەرلٸك جٷيەلەرگە, جەلٸلەرگە نەمەسە قوسىلعان قۇرىلعىلارعا ەدەيٸ بۇزىپ كٸرٸ جەنە ولارعا رۇقساتسىز كٸرۋ كيبەرشابۋىل دەپ اتالادى. كيبەرشابۋىل سەتتٸ جاسالعان جاعدايدا قۇپييا دەرەكتەردٸ اشۋعا, ۇرلاۋعا, جويۋعا نەمەسە ٶزگەرتۋگە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
كيبەرشابۋىلدار جٷيەلەر مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ قاراپايىم بۇزۋدان باستاپ فيشينگتٸك شابۋىلدارعا, زيياندى باعدارلامالاردى قوسا العاندا, تٶلەمدٸك باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ, جەكە باس دەرەكتەرٸن ۇرلاۋ سەكٸلدٸ شابۋىلدارىنا دەيٸن بولۋى مٷمكٸن. بۇل جەكە باسىنا دا, قارجىلىق جاعىنان دا اۋىر. كيبەرشابۋىلدار ارقىلى ۇرلانعان اقشا كٶلەمٸ ٷنەمٸ ٶسٸپ وتىرادى جەنە 2020 جىلى شامامەن 1 تريلليون دوللارعا جەتكەن ەكەن.
بٸزدٸڭ قوعامكيبەرقاۋٸپسٸزدٸك دەگەن ۇعىمدى دۇرىس تٷسٸنٸپ جٷر دەپ ويلايسىز با?
قازٸرگٸ زاماناۋي ەلەمدە كيبەرشابۋىلدار سانىنىڭ جىلدام كٶبەيٸپ جاتقانى بايقالادى. ەلەمدٸك جەنە قازاقستاندىق باق جاڭالىقتار لەنتاسىندا كٷن سايىن كيبەرشابۋىلدار تۋرالى حابارلاپ جاتادى. كەسٸپورىندار مەن مەملەكەتتٸك ورگاندار شابۋىلدار توسقاۋىلىنا تٶتەپ بەرۋگە تىرىسىپ تا جاتىر, حاكەرلەر قاراپايىم ازاماتتاردىڭ بانكتٸك شوتتارىنا «ۇرلىققا» تٷسٸپ جاتىر, سوندىقتان تسيفرلىق ەلەمدەگٸ قاۋٸپتەردەن سەنٸمدٸ قورعاۋ - نەگٸزگٸ قاجەتتٸلٸككە اينالىپ جاتىر.
بٸزدٸڭ قوعام «كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك» جەنە «اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك» تەرميندەرٸن شاتاستىرىپ جاتادى. ولار جيٸ سينونيم رەتٸندە دە قولدانىلادى. الايدا, ٸس جٷزٸندە بۇل تەرميندەر ٶتە ەرتٷرلٸ جەنە بٸر-بٸرٸٸڭ ورنىن باسا المايدى. كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك - كيبەركەڭٸستٸكتەگٸ شابۋىلداردان قورعاۋدى بٸلدٸرەدٸ, ال اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك - انالوگتى نەمەسە تسيفرلىق بولۋىنا قاراماستان, كەز كەلگەن تٷردەگٸ قاۋٸپتەردەن دەرەكتەردٸ قورعاۋدى بٸلدٸرەدٸ.
ەلدە كيبەرقىلمىستىڭ ارتۋىنا نە سەبەپ دەپ ويلايسىز?
كيبەرقىلمىس قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان بيزنەس ٷشٸن دە, ٷكٸمەت ٷشٸن دە, قوعام ٷشٸن دە قاۋٸپتٸ. كيبەرقىلمىس كٶبەيۋ ٷستٸندە جەنە بٸز تٶرتٸنشٸ ٶنەركەسٸپتٸك رەۆوليۋتسييا دەپ اتالاتىن تسيفرلىق دەۋٸرگە قادام باسقان سايىن, كيبەرقىلمىس تا كٷردەلٸرەك جەنە اۋىر زارداپتارعا يە بولىپ بارادى. كيبەرقىلمىسكەرلەر مىقتىراق بولا تٷسكەن سايىن, ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸ بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزگە, قوعامعا قانداي دا بٸر تٷردە ەسەر ەتەدٸ.
كٶپتەگەن جەلٸ پايدالانۋشىلارى كيبەرشابۋىلداردىڭ قاۋٸپتٸ ەكەنٸن تٷسٸنە بەرمەيدٸ, سوندىقتان جەلٸ «گيگيەناسى» بويىنشا نەگٸزگٸ قاراپايىم ەرەجەلەردٸ ساقتاماي جاتادى. ستاتيستيكاعا سەيكەس, جەكە نەمەسە كومپانييانىڭ قۇپييا دەرەكتەرٸ تۋرالى اقپاراتتىڭ تاراپ كەتۋٸ پايدالانۋشىنىڭ ٶزٸنٸڭ ابايسىز ەرەكەتٸنەن نەمەسە ادام, كومپانييا پايدالاناتىن قىزمەت قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاتەلەرٸ نەمەسە زيياندى ەرەكەتتەرٸ سالدارىنان بولادى. بۇعان جول بەرمەۋ ٷشٸن كٶبٸنەسە قورعانىس شارالارىن ٷنەمٸ جاڭارتىپ وتىرۋ كەرەك, انتيۆيرۋستىق جەنە وپەراتسييالىق جٷيەنٸ جاڭارتىپ وتىرۋ كەرەك.
كيبەرشابۋىلدىڭ ارتۋىنا ەڭ باستى ەرٸ ەڭ كٶپ تاراعان سەبەبٸ – جەكە دەرەكتەردە قولداناتىن قۇپيياسٶزدٸڭ تىم وڭاي بولۋى. بۇعان مىسال رەتٸندە ەۋروپادا جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامانى ايتۋعا بولادى. ساۋالناماعا ەۋروپاداعى 10 ەلدەن 11 مىڭ قىزمەتكەر قاتىسقان. ولاردىڭ 34 پايىزى بٸرنەشە پلاتفورمادا بٸردەي قۇپيياسٶز قولداناتىنىن ايتقان. 27 پايىزى جۇمىس ۋاقىتى بٸتكەننەن كەيٸن كومپيۋتەردەگٸ دەرەكتەردٸ ٶشٸرۋدٸ ۇمىتاتىنىن ايتسا, تاعى 24 پايىزى قوعامدىق Wi-Fi-دى قولداناتىنىن جەتكٸزگەن. 18 پايىز قىزمەتكەر قۇپيياسٶزدەرٸن بٸر جەرگە جازىپ قوياتىنى ايتقان. ياعني ەگەر قيىن قۇپيياسٶز قويعان جاعدايدا كيبەرقىلمىستىڭ قۇربانى بولماۋ مٷمكٸندٸگٸ كٶپ. قۇپيياسٶز قۇراستىرۋدا بارىنشا تٷرلٸ سيمۆولداردى قولدانعان جٶن.
سونىمەن قاتار, كومپيۋتەرگە جٷكتەيتٸن تٷرلٸ باعدارلامادان دا ساق بولعان جٶن. سەبەبٸ ولار دا بٷگٸنگٸ تاڭدا قاۋٸپتٸ بولىپ سانالادى. قوسىمشالاردى ۋاقىتىندا جاڭارتىپ, انتيۆيرۋستار ورناتىپ تۇرعان دۇرىس. كيبەرشابۋىلدىڭ ارتۋ سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ دە سول.
سونىمەن قاتار, ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, جىلدان جىلعا كٷشەيٸپ كەلە جاتقان اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعىن اتاپ ٶتكەن جٶن. IT- سالاسىندا ٷنەمٸ بٸلٸكتٸ كادرلاردىڭ – ەزٸرلەۋشٸلەردٸڭ, تەستەرلەردٸڭ, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ مامانداردىڭ تاپشىلىعى بايقالادى.ەسٸرەسە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرلەرٸنە دەگەن قاجەتتٸلٸك كٶپ: زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, كومپانييالاردىڭ شامامەن 45 پايىزىندا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا ساراپشىلار جەتٸسپەيدٸ. بۇل قازٸرگٸ زامانعى ۇيىمدارعا, مەملەكەتتٸك جەنە كوممەرتسييالىق ۇيىمدارعا كيبەرشابۋىلدار مايدانىنىڭ كەڭەيۋٸ جاعدايىندا تۋىنداعان جٷيەلٸك پروبلەما.
بۇل سالاداعى كادرلاردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ مەسەلەسٸ بيزنەس ٷشٸن دە, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار ٷشٸن دە ٶزەكتٸ. كوممەرتسييالىق كومپانييالارعا كەلەتٸن بولساق, ساۋالناما نەتيجەلەرٸ بويىنشا كٶپتەگەن كەسٸپورىنداردا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا 1-5 مامان جۇمىس ٸستەيدٸ. ال مەملەكەتتٸك سەكتوردا دا جاعداي ٶتە كٷردەلٸ. جالپى, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى تەحنولوگييا ماماندارىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن ەمەس, تار بەيٸندٸ مامانداردىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن تۋىندايدى. ولاردى دايىنداۋ قيىن ەرٸ قىمباتقا تٷسەدٸ.
كيبەرقىلمىستاردىڭ ارتىندا كٸم تۇر دەپ ويلايسىز?
ەڭ الدىمەن, ەرينە, كيبەرقىلمىستىڭ ارتىندا حاكەرلەر تۇرعانىن اتاپ ٶتۋ كەرەك. كيبەرقىلمىس – كٷردەلٸ قۇبىلى دەۋگە بولار. حاكەرلەر كەك الۋ نيەتٸمەن نەمەسە زاڭسىز جولدار ارقىلى كوممەرتسييالىق نەمەسە ساياسي ارتىقشىلىقتارعا يە بولۋ نيەتٸمەن وسىنداي قىلمىستارعا بارىپ تۇرادى. حاكەرلەرگە موتيۆاتسييا بولاتىن تاعى بٸر فاكتور - قوسىمشا پايدا. وسى ورايدا حاكەرلەردٸڭ كيبەرقىلمىسقا بارۋىنا سەبەپ بولاتىن نەرسەلەردٸ اتاپ ٶتكٸم كەلٸپ وتىر, ولار:
- بٸرٸنشٸدەن, قارجىلىق پايداتابۋ - بۇل ۇيىمعا, يا بولماسا جەكە تۇلعاعا شابۋىل جاساۋدىڭ ەڭ تانىمال سەبەبٸ. شابۋىلدىڭ بۇل تٷرٸ كٶبٸنەسە تٸكەلەي شابۋىل (مىسالى, جەكە باسىنىڭ دەرەكتەرٸن ۇرلاۋ, الاياقتىق) نەمەسە جاناما شابۋىل (قىزمەت اتىن جامىلعان زيياندى باعدارلامانى نەمەسە تٶلەم باعدارلامالىق قۇرالىن ساتۋ) ارقىلى قارجىلىق پايدا الۋدى قامتيدى.
- ەكٸنشٸ سەبەپ - يدەولوگييالىق سەبەپ: سٸزدٸڭ جازىلۋشى سٸزدٸڭ بەدەلٸڭٸزگە نۇقسان كەلتٸرۋگە, تۇتىنۋشىلارىڭىزعا قىزمەت كٶرسەتۋگە توسقاۋىل قويۋعا نەمەسە ٶزٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحات مەلٸمدەمەلەرٸن تاراتۋعا نەمەسە قورشاعان ورتاعا ايقىن قاۋٸپتەردٸ جويۋ ٷشٸن جٷيەڭٸزگە ديۆەرسييا جاساۋعا تىرىسادى, مىسالى, كبەرقىلمىستى جاساعان ادام كەك ساقتاعان بۇرىنعى قىزمەتكەرلەر بولۋى مٷمكٸن.
- ٷشٸنشٸسٸ - ساياسي سەبەپتەر: حاكەرلەر جٷيەگە ساياسي نەمەسە ەلەۋمەتتٸك سەبەپتەرمەن كٸرۋٸ مٷمكٸن. سالىستىرمالى تٷردە سوڭعى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل استىرتىن ۇيىمداردىڭ اۋماعى بولدى. اقش-تاعى سايلاۋ جەنە Facebook دەرەكتەرٸنٸڭ ۇرلانۋى ٷكٸمەتتەر مەن ساياسي پارتييالاردىڭ حاكەرلٸك شابۋىلدار ارقىلى ٶز ماقساتتارىنا جەتۋدەگٸ رٶلٸن كٶرسەتتٸ.
- سوڭعى سەبەپ - اتاق پەن قىزىعۋشىلىق: شابۋىلدىڭ بۇل تٷرٸنٸڭ سەبەبٸ كٷردەلٸ قيىندىقتاردى جەڭۋگە جەنە جەلٸلەرگە كٸرۋ جولدارىن انىقتاۋعا ۇمتىلۋ بولىپ تابىلادى. ولار ۇيىمنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸندەگٸ وسالدىقتاردى ٸزدەيتٸن جەنە ۇيىم ولاردى تٷزەتە الاتىنداي ولار تۋرالى حابارلايتىن «اق قالپاق» حاكەرلەرٸ بولۋى مٷمكٸن.
بٷگٸندە عالامتورداعى تٷرلٸ شابۋىلدان قالاي قورعانۋعا بولادى?
ەرينە, كيبەرشابۋىل – ەگەر ونىڭ الدىن الىپ, ساقتانا بٸلسەڭٸز قاتتى قورقىنىشتى نەرسە ەمەس. مىسالى ٷيگە كەلگەندە نەمەسە ٷيدٸ جيناپ بولعاننان كەيٸن تاماق ٸشەر الدىندا قولىڭىزدى جۋاسىز, وسىلايشا ٶزٸڭٸزدٸ قانداي دا بٸر ينفەكتسييا جۇقتىرىپ الۋدان ساقتايسىز. نەمەسە پاندەمييا كەزٸندە بەرٸمٸز دەرٸگەرلەردٸڭ نۇسقاۋلىعىنا قۇلاق اسىپ, ماسكا تاعىپ, ەلەۋمەتتٸك قاشىقتىق تى ساقتاپ, قولىمىزدى سانيتايزەرمەن جۋىپ جٷردٸك. وسىلايشا كوروناۆيرۋستان قورعاندىق. ال بۇل ەرەجەلەردٸ ساقتاماعان ادامدار, ٶكٸنٸشكە قاراي, ينفەكتسييا جۇقتىرىپ الىپ جاتتى عوي. سول سەكٸلدٸ كيبەرشابۋىلدىڭ الدىن الماساڭىز, جەكە دەرەكتەرٸڭٸزگە ايتارلىقتاي قاۋٸپ تٶنۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان قاۋٸپتٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن بٸرنەشە كەڭەس بەرٸپ ٶتسەم دەپ ەدٸم:
- ەڭ الدىمەن قانداي سايتقا كٸرٸپ جاتقانىڭىزعا مەن بەرٸڭٸز. سايتقا كٸرگەن كەزدە «يە, كەلٸسەمٸن» دەگەن باتىرمانى نەگە كەلٸسٸپ جاتقانىڭىزدى ناقتى بٸلٸپ الماي جاتىپ باسۋعا اسىقپاڭىز. كومپيۋتەردەگٸ جەنە سەرۆەردەگٸ باعدارلامالىق قۇرالدى ٷنەمٸ جاڭارتىپ وتىرىڭىز. دەرەكتەردٸڭ ساقتىق كٶشٸرمەسٸ دۇرىس كونفيگۋراتسييالانعانىن تەكسەرٸڭٸز.
- ەگەر ەلەكتروندىق پوشتاڭىزعا كەلگەن حاتتا فايل جٷكتەلگەن بولسا ونى جٷكتەمەستەن بۇرىن تەكسەرٸپ الىڭىز. قۇجات بەيتانىس نەمەسە ەلەكتروندى پوشتاسى تٷسٸنٸكسٸز ادامنان جەنە بۇرىن حات الماسپاعان ادامنان كەلسە ول حاتتاعى قۇجاتتاردى جٷكتەمەگەنٸڭٸز دۇرىس.
- ەگەر جەكە دەرەكتەرگە قاتىستى بولسا ٶتە قيىن قۇپيياسٶز قويىپ جٷرٸڭٸز
- ەگەر زاتتاردى ونلاين ساتىپ العاندى جاقسى كٶرسەڭٸز ولاردى تٶلەۋ ٷشٸن بٶلەك بانك كارتاسىن اشىپ قويعانىڭىز دۇرىس. ول جەردە ساۋداعا جۇمسايتىن اقشادان ارتىن سومما بولماعانى ابزال
- جەلٸدە تولىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٶلەك ەلەكتروندىق پوشتا نەمەسە بايلانىس نٶمٸرٸن العان جٶن.
- كەسٸپكەرلەر ٷشٸن ماڭىزدى كەڭەس: جاعدايدىڭ قاشان ۋشىعىپ كەتەتٸنٸن كٷتپەڭٸز. سايت – كەز كەلگەن بيزنەس ٷشٸن ماڭىزدى قۇرال. ال بيزنەسكە ٶتە ساق بولعان دۇرىس. بيزنەستٸ ەندٸ قولعا العان سەتتە كيبەرقاۋٸپسٸزدٸككە ەشكٸم باس قاتىرماي جاتادى. ال 2-3 جىلدان كەيٸن حوستەر سايتىڭىزدى جايدان-جاي ٶشٸرە سالۋى مٷمكٸن. مۇنىڭ الدىن الۋ ٷشٸن سايتىڭىزدى جيٸ جاڭارتىپ تۇرىڭىز.
