«قىرعىزستانداعى قازان بٷلٸگٸ قازاقستاندا قايتالانبايدى» دەگەن ساياساتتانۋشى نۇرلان ەدٸلحانۇلى مۇنىڭ 5 سەبەبٸن العا تارتتى دەپ حابارلايدى Dalanews.kz. ال, وقيىق...
№1 سەبەپ
ەڭ الدىمەن قازاق پەن قىرعىز بيلٸگٸنٸڭ تاريحي ەرەكشەلٸگٸ بارىن نازارعا الۋ كەرەك. قازاقتار ەۋەل باستان حان بيلٸگٸنە باعىنعان. حاننىڭ ايتقانى زاڭ. حان بيلٸگٸنە قارسى كەلۋ قالىپتاسقان قاعيداعا قايشى بولدى. حاننان اسىپ كەتە المادى. وسى سەبەپتٸ دە قازاقتار بيلٸكتٸڭ يەرارحييالىق فورماسىن قالىپتى دٷنيە رەتٸندە قابىلداپ, مويىنسۇندى.
ال ەندٸ قىرعىز اعايىنعا كەلەيٸك. قىرعىز حالقى مۇنداي بيلٸكتٸ قاتىپ-قالعان قاساڭ دٷنيە دەپ قابىلداعان جوق. ٶزدەرٸ سايلاعان حانمەن اۆتونومدى دەڭگەيدە بايلانىس قۇردى. الىستان ارالاستى.
قىرعىزدا ەرتە زاماننان «ماناپتار» ينستيتۋتىنىڭ ٸرگەتاسى مىقتى بولدى. بىلايشا ايتقاندا فەودال-ماناپتاردىڭ قوعامداعى ىقپالى كٷشتٸ ەدٸ. ولار ەمٸرشٸدەن ىقپايتىن. مٷددەسٸنە قايشى مەسەلە تۋىنداسا حانعا قارسى كەلۋدەن تايىنبايتىن ەدٸ.
ەرتە دەۋٸردەگٸ ەنەسايدىڭ كٶشپەلٸ قىرعىزدارى دا ۇزاق ۋاقىت بٸر باسشىنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەن جوق. ەسكەردەگٸ قولباسشى, ەكٸمدٸكتەگٸ ەمٸرشٸ جيٸ-جيٸ اۋىسىپ وتىردى.
ەسكەرباسىلار مەن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸم-قارالار قىسقا مەرزٸمگە عانا سايلاناتىن. ولاردى سول مەرزٸمگە سايلاۋدىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار-تىن. سوعىس جاعدايى مەن ساياسي احۋالعا قاراي جيٸ-جيٸ اۋىس-تٷيٸس بولىپ تۇرار ەدٸ.
كٶپشٸلٸكتٸڭ حانعا باعىنباۋى, كەرٸسٸنشە حاندى قىسىمعا الۋى قىرعىز قوعامى ٷشٸن قۇبىلىس بولعان جوق. حاننان ٸرگەسٸن اۋلاق سالعان «ٶز بيلٸگٸم ٶزٸمدە» دەيتٸن ورتالىقتار ونداپ, جٷزدەپ سانالدى. مىڭداعان جىلدار بويىنا ٶزەكتٸلٸگٸ ٶلمەي كەلە جاتقان بۇل ٷردٸس اقىر سوڭى قازٸرگٸ قىرعىز قوعامىن قالىپتاستىردى.
№2 سەبەپ
گەوساياسي جاعىنان قىرعىزداردىڭ ورنالاسۋى ايماعى ەلگٸندەي تەجٸريبە جٷرگٸزۋگە (وسى كٷنگە دەيٸنگٸ تٶڭكەرٸستەردٸ ايتادى, رەد.) ٶتە قولايلى. قازاقستاننىڭ قالقاسىندا تۇر. قيت ەتسە رەسەي ەسكەر جٸبەرەدٸ, تەرٸسكەي ٶڭٸرلەردٸ تارتىپ الادى دەپ الاڭدامايدى. ەليتاسى دا كٸم-كٶرٸنگەننٸڭ كٶڭٸلٸنە قارامايدى. تٶڭكەرٸس جاساسا دا شەكاراسى امان, ٸرگەسٸ سٶگٸلگەن دەنەڭەسٸ جوق.
ال قازاقستاننىڭ جاعدايى مٷلدە بٶلەك. بٸز كٶپۆەكتورلى ساياساتتى امالدىڭ جوقتىعىنان تاڭداپ الدىق. گەوساياسي احۋال, تٷرۋلٸ ٸرگەدەن تاس وتىرعان وداقتاسىمىز بار, اقىر سوڭى تۇراقتىلىقتى باستى ورىنعا قويدىق.
بيلٸك تە بۇل تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ەڭ بٸر راديكالدى امالعا بارۋعا ەزٸر ەكەنٸن ٸسٸمەن دە, سٶزٸمەن دە دەلەلدەگەن. كٸشٸگٸرٸم كيكٸلجٸڭنٸڭ سوڭى ەرتەڭ كٷللٸ حالىقتىڭ ساياسي كٶڭٸل-كٷيٸنە ەسەر ەتٸپ, ۇلى دٷربەلەڭگە ۇلاسسا شەتەلدٸك ينۆەستورلار ەلدەن بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە تايىپ تۇرادى.
№3 سەبەپ
ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر, قىرعىزستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ الاڭعا شىققان حالىقتىڭ الدىندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بوپ تٸزە بٷكتٸ. قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنا جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ تٸلەرسەگٸ وسال, بەلٸ بەكەم بولماي شىقتى.
مۇنى قىرعىز قوعامىنىڭ ٶزٸ كٷتكەن جوق. قىرعىزدار ەلدەگٸ قۇقىققورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ قانشالىقتى قاۋقارسىز, ەلجۋاز ەكەنٸنە كٶزٸ جەتتٸ.
قازاقستانداعى باسقارۋ قۇرىلىمى قىرعىزعا قاراعاندا ەلدەقايدا قۋاتتى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ ٸرگەتاسى بەرٸك. بيلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ارقاسٷيەر كٷشٸ – پوليتسەيلەر. سوندىقتان بۇل سالا ماماندارىنا قۇمبىل كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. پوليتسەيلەر بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ لەگيتيمدٸگٸن ساقتاپ وتىر.
سوڭعى ايداعى وقيعالار, ونىڭ ٸشٸندە بەلارۋستەگٸ جاعداي كەسٸبي دايىندىقتان ٶتكەن كٷشتٸك قۇرىلىمدار بيلەۋشٸنٸڭ نەگٸزگٸ قالقانىن ەكەنٸن دەلەلدەدٸ. پوليتسەيلەرگە يىق تٸرەگەن بيلٸك تٸزگٸندٸ بەرە قويمايدى, كەرٸسٸنشە سولاردىڭ كٶمەگٸمەن جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا تىرىسادى.
№4 سەبەپ
ٸندەت اسقىندى. جەر-جەردە كارانتين جارييالانىپ, شەكارا جابىلدى. وسى كٷنگە دەيٸن ورىسقا جالدانىپ, جان ساقتاپ كەلگەن جٷزدەگەن, مىڭداعان قىرعىز جۇمىسسىز قالدى. قازانداعى بٷلٸككە ميگراتسييا فاكتورى ايتارلىقتاي ەسەر ەتتٸ.
رەسەي مەن قازاقستانعا كٸرە الماي, ٶز ەلٸندە كٸبٸرتٸكتەپ قالعان قىرعىز ميگرانتتارى ەكٸ قولعا, بٸر كٷرەك تاپپاي ەبدەن قينالدى. كەشە دٷر كٶتەرٸلگەن حالىقتىڭ ٸشٸندە بۇلاردىڭ ٷلەسٸ ٷلكەن.
قازاقستان كٶرشٸسٸندەي ەمەس, ٶز ازاماتتارىن جۇمىسمەن قامتۋعا كٶڭٸل بٶلەدٸ. الىس-جاقىن شەتەلدەن جۇمىس ٸزدەپ كەتكەن كٶرشٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارى سەكٸلدٸ بىتىراپ جٷرگەن جوق. يە, ميگراتسييا بٸزدە دە بار. بٸراق دەل قىرعىزداعىداي دەڭگەيدە ەمەس.
№5 سەبەپ
قىرعىزستانمەن سالىستارعاندا قازاقستاندا ورتا تاپ بار. ورتا تاپ دەگەنٸمٸز ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى, تٶڭكەرٸس تۋعىزاتىن كٶڭٸل-كٷيدەن ادا اۋديتورييا.
يە, قازاقستانداعى ورتا تاپتىڭ ٶمٸر سالتىن دامىعان ەلدەردٸڭ دەڭگەيٸمەن سالىستىرعان جٶن ەمەس. ٸندەتپەن ٸلەسە كەلگەن ەكونوميكالىق قيىندىق بۇل ورتانىڭ قالتاسىن قاقتى.
كارانتيننەن بٸرٸنشٸ كەزەكتە شاعىن جەنە ورتا بيزنەس زارداپ شەكتٸ. وسى كٷنگە دەيٸن جٷيەنٸڭ كٶپتەگەن كەمشٸلٸكتەرٸنە كٶز جۇما قاراپ, كٶنٸپ كەلگەن ورتا تاپ الاڭعا شىقسا, ەلدەگٸ ساياسي احۋال اسقىنىپ كەتەر ەدٸ. وسىنى ەسكەرگەن بيلٸك بٸردەن ەس جيىپ, جالپى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان جوبا-جوسپار ەزٸرلەپ, شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە سالىق جەڭٸلدٸگٸن جاسادى.
ال قىرعىزستانداعى ورتا تاپ بٸزدەگٸدەي ەمەس, الا-قۇلا. اۋقىمدى ەمەس. الىستاعى دۋباي, ٸرگەدەگٸ رەسەي كەتٸپ جاتقان ميگرانتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قىرعىز قوعامىنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ اتانار ەلۋەتكە يە ەدٸ. الايدا بيلٸك ولاردى قولداعىسى كەلگەن جوق. ايتقان سٶزٸنە قۇلاق اسپادى, ەسكەرتۋٸن ەلەمەدٸ. ولار دا بيلٸككە جالىنىپ, جالبارىنىپ جاتقان جوق, قولىنان ٸس كەلەتٸن, اقشا تابا الاتىن اۋديتورييا شەتەل اسىپ كەتتٸ.
قىرعىزستان ەكونوميكاسىنىڭ دەل قازٸر وڭالا قويۋى ەكٸتالاي. الدىمەن زاڭدى بيلٸك ورنىعىپ, ەلدەگٸ ساياسي احۋالدى ساباسىنا تٷسٸرگەنٸ جٶن.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
