ماڭعىستاۋ وبلىسى ەكٸمٸ نۇردەۋلەت قيلىباي بەلگٸلٸ جۋرناليست مەيٸرجان ەلٸبەكۇلىنا سۇحبات بەرٸپ, كٶكەيدە جٷرگەن وي-پايىمىن ورتاعا سالىپتى. وسى رەتتە سول سۇحباتتى Dalanews.kz اگەنتتٸگٸنٸڭ وقىرماندارىنا قاز قالىپنىدا ۇسىنعاندا جٶن سانادىق.
تٸلشٸ مەيٸرجان ەلٸبەكۇلى (ەرٸ قاراي – تٸلشٸ):
نۇردەۋلەت يگٸلٸكۇلى, سٸز مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 17 مامىر كٷنٸ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تاعايىندالدىڭىز. سودان بەرٸ 100 كٷننەن اسا ۋاقىت ٶتٸپتٸ. بۇل كەسٸبي قابٸلەتتٸ كٶرسەتۋ ٷشٸن از مەرزٸم بە?
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇردەۋلەت قيلىباي (ەرٸ قاراي – ەكٸم):
- از مەرزٸم دەپ ايتا المايمىن. جٷز كٷن ەمەس 1 كٷننٸڭ ٶزٸ از ۋاقىت ەمەس قازٸر. زامان زۋلاپ جاتىر. پرەزيدەنتٸمٸز تاپسىرما بەردٸ. حالىق كٷتٸپ وتىر نەتيجە. سوندىقتان ونداي وي مٷلدە كٸرٸپ شىققان جوق. كٶپ ەكەن ەلٸ ۋاقىت بار دەگەن تٷسٸنٸك مٷلدەم جوق.
تٸلشٸ:
بوساڭسۋعا بولمايدى دەيسٸز عوي?
ەكٸم:
جوق, ەرينە.
تٸلشٸ:
جۇمىس ۋاقىتىڭىز نەشەدە باستالادى?
ەكٸم:
مەن كٷندەلٸكتٸ كٶلٸكتٸ ساعات 7:30 شاقىرىپ قويامىن. كەيدە 7:40, كەيدە 8:00 دە ٷيدەن شىعىپ كەتەمٸن. 8-دە جۇمىستا بولامىز. رەسمي تٷردە جۇمىس 9:00-دا باستالادى. 8-دە كەلٸپ, تاڭەرتەڭ جۇمىستاستارىمىزبەن بٸر اقىلداسىپ, سولاي باستالادى جۇمىس بارىسى.
تٸلشٸ:
21 مامىر كٷنٸ توقاەۆ سٸزدٸ اقوردادا قابىلدادى. قوبالجىدىڭىز با?
ەكٸم:
مايك تايسون دەگەن بوكسشىنى بٸلەسٸز عوي. سونىڭ ەيگٸلٸ كاس د’اماتو باپكەرٸ بولدى, ترەنەرٸ. ٶمٸردەن ٶتتٸ. سول كٸسٸنٸڭ مىناداي سٶزٸ بار. «رينگكە شىققان بوكسشى, ەگەر قوبالجىمادىم دەسە نە ول ٶتٸرٸكشٸ, نە ەسالاڭ» - دەگەن. سوندىقتان, ەرينە قوبالجۋ بولادى. ول ٶمٸردەگٸ مەن ٷشٸن جاڭا باستاما. ونداي فورماتتا كەزدەسۋ العاشقى رەت بولىپ تۇر. العاشقى رەت بولماي كٷندە بولسا دا قوبالجۋ بولاتىن سيياقتى. سەبەبٸ مەن پرەزيدەنتكە كٸردٸم.
تٸلشٸ:
ارادا اقوردا دا سول كەزدە بەيرەسمي ديالوگ ورنادى ما?
ەكٸم:
بەيرەسمي ديالوگ بولعان جوق. بارلىعى جارتى ساعاتتان استام ۋاقىت پا ەلدە 40 مينۋت پا قازٸر ەسٸمدە جوق. مٷمكٸن ودان دا كٶپ تە شىعار. بٸراق بارلىعى سول ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ ٶركەندەۋٸ, دامۋى تۋرالى, ماڭعىستاۋ جەرٸنە ينۆەستيتسييا تارتۋ, تۋريزم باعىتى, ەكونوميكانىڭ قاي سالاسى بويىنشا دا توقتاپ- توقتاپ ناقتى تاپسىرمالارىن بەردٸ. باعىتىن بەردٸ. سوسىن ەرينە سەنٸم ارتقاننان كەيٸن بولۋ كەرەك باتاسىن دا بەردٸ.
تٸلشٸ:
وسى ۋاقىت ٸشٸندە كوماندا جيناپ ٷلگەردٸڭٸز بە?
ەكٸم:
ەندٸ كوماندا دەگەن نە? بٸز توپ ەتٸپ اسپاننان ەكٸم بولىپ تٷسە قالعان جوقپىز. ەرتٷرلٸ جەردە جۇمىس جاسادىق. ەر جەردە جۇمىس جاساپ جٷرگەن كەزدە ٶزٸم ٸرٸكتەلٸپ, ٸرٸكتەلٸپ قوسىلاتىن ادامدار جانىڭا قوسىلا بەرەدٸ. ال ۇياتقا قالدىرعان, جەرگە قاراتقان ازاماتتار ولار جايلاپ شەڭبەردەن شىعىپ كەتەدٸ. ول فاكت.
تٸلشٸ:
قانداي قابٸلەتٸنە قاراپ تاڭدايسىز, جالپى?
ەكٸم:
ەرينە, ٸسكەرلٸك قابٸلەتٸ.
تٸلشٸ:
نۇردەۋلەت يگٸلٸكۇلى, سٸزدٸ «اسقار ماميننٸڭ كٷيەۋبالاسى, لاۋازىمىڭىز سول كٸسٸنٸڭ ارقاسىندا ٶستٸ» دەگەن ەل اۋزىندا ەڭگٸمە جٷرٸپ جاتىر. سوعان قاتىستى بٸر نٷكتەسٸن قويساڭىز? سولاي ما شىنىمەن ەلدە قاتە ەڭگٸمە مە?
ەكٸم:
كٷيەۋبالاسى دەگەن ەڭگٸمە قايدان شىقتى? تەمٸرجولدا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن كەزدە كٶلٸك مينيسترٸ ەبٸلعازى قالياقپارۇلى دەگەن اعامىز بار قۇسايىنوۆ. سول كٸسٸنٸڭ قابىلداۋ بٶلمەسٸندە «ساعات 3-تە سٸزدٸ مينيستر كٷتٸپ وتىر» دەدٸ. بارىپ ەدٸم, جاڭا كوميتەتتٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن ۇسىندى. سودان ەرينە مەن كەلٸستٸم. سودان پروتسەدۋرالاردان ٶتەسٸڭ, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر تاپسىراتىن. تەست, ەكزامەندەردەن ٶتەسٸڭ دەگەندەي. كٸرٸسٸپ كەتتٸم. سول جاقتا جاساپ جٷر ەدٸم. ٶزٸمنٸڭ تۋعان بەينەۋٸمنەن بٸر تانىس ادام تەلەفون سوعادى. جاڭا ساداقادان شىقتىق دەيدٸ. «قابىل بولسىن دەگەنٸمدە», «ايتايىن دەگەنٸم ساداقا ەمەس, سول ساداقادا اقساقالدار سەنٸ تالقىلادى» دەيدٸ. «بۇل يگٸلٸكتٸڭ بالاسى قالاي باستىق بولىپ كەتتٸ? مٷمكٸن ەمەس. ياعني ونىڭ ارتىندا بٸر تٸرەۋٸ بار. كٸم ەكەن دەپ قازبالاپ ٸزدەپ كەتتٸ?», دەدٸ.
ول كەزدە اسقار مامين دەگەن ەڭگٸمە جوق. ول كەزدە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى اسلان مۋسين دەگەن كٸسٸ. ەرينە بٸز ول كٸسٸنٸ تانىمايمىز. تەك تەلەۆيزوردان كٶرگەنٸمٸز بولماسا. قازبالاپ, قازبالاپ كەلٸپ «مىنا يگٸلٸكتٸڭ تۋىستارىنىڭ, اينالاسىنىڭ بەرٸ اۋىلدا, ولاردى بٸلەمٸز دەيدٸ» دە. «مۇنىڭ ناعاشىسى كٸم ەدٸ?» دەپ قازبالاپ كەتەدٸ. مەنٸڭ ناعاشىلارىم اقتٶبەنٸڭ ەلٸمدەرٸ. سٶيتٸپ الىپ كەلەدٸ دە «ونىڭ ناعاشىسى مۋسين بولدى. سول كٶتەرٸپ وتىرعان دەگەن» تۇجىرىمعا كەلەدٸ اۋىل اقساقالدارى. تاعى دا ايتا كەتەيٸن بٸز ول كٸسٸنٸ تەك تەلەديداردان كٶرگەنٸمٸز بولماسا, اقتٶبە دەگەن ٶتە ٷلكەن عوي. سٶيتٸپ اقساقالدار سولاي شەشەدٸ. سٶيتكەندە مەن ۇلتتىق كوميتەتتەن ماڭعىستاۋ تەمٸرجولىنا باستىق بولىپ كەلەمٸن 2011 جىلى. 2012 جىلى باياعى كوميتەتكە قايتا شاقىرىپ, ەكٸنشٸ رەت تٶراعا بولىپ كەلەمٸن. بٸراق ول كەزدە اسلان مۋسين دەگەن ازامات جوق جۇمىستا. كەتٸپ قالعان. ەسٸمدە جوق, مەن دە بەرٸپ جٷرگەن جوقپىن. جاڭاعى اعام بٸر كٷنٸ قايتا سوقتى. كٷلٸپ وتىر. «نە بولدى?» دەسەم «قايتا سەنٸ تالقىلاپ وتىر» دەيدٸ. مەن ايتامىن «باسقا شارۋالارىڭ جوق پا سەندەردٸڭ?» دەپ. «جوق اسىلان مۋسين كەتٸپ قالدى, مىناۋ كوميتەتكە قايتادان تٶراعا بولىپ باردى. بۇل سوندا كٸم بولعانى كٶتەرٸپ وتىرعان?». ناعاشى جۇرتىم جاڭاعىداي بولدى. سودان قايىنجۇرتىمدى قازبالاپ كەتەدٸ. بٸرەۋ ايتادى «ورتا جٷزدٸڭ قىزى بولۋ كەرەك» دەيدٸ. «ورتا جٷزدەن بولسا, تەمٸرجولدىڭ باستىعى – اسقار ۇزاقبايۇلى مامين, ول دا ورتا جٷز. ياعني سول قايىناعاسى بولىپ شىقتى. سول كٶتەرگەن» دەگەن ەڭگٸمە شىعىپ كەتتٸ. سارىارقانىڭ باسىندا. مەن ول كٸسٸنٸ العاشقى رەت سول جٷزبە جٷز «قازاقستان تەمٸرجولى» عيماراتىندا كەزدەسكەنبٸز. ەرينە. جۇمىس بارىسىندا ول كٸسٸ باسشىمىز بولدى. بٸرگە جۇمىس جاسادىق. وعان ەندٸ سٶز جوق. ا بٸراق كٷيەۋبالا دەگەن…
تٸلشٸ:
قورىتىندىلاعاندا ەشقانداي تۋىستىق قارىم-قاتىناس جوق.
ەكٸم:
قازاقتا 3 قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن دەيدٸ عوي. سولاي.
تٸلشٸ:
جٷرٸڭٸزشٸ, سٸز ەندٸ تەمٸرجولشىسىز عوي. باستاعان ەڭ العاشقى قىزمەتٸڭٸزدٸ ايتىپ جاتسىز. مىناۋ ەندٸ ەل اۋماعى بويىنشا تەمٸرجول سٸزگە تانىس پا?
ەكٸم:
مەن بارلىق ستانتسييا, رازەزدەرگە باردىم دەپ ايتا المايمىن. سەبەبٸ, تەمٸرجول 20 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق ۇزىندىعى بار جول. بٸراق ەندٸ باسىم كٶپشٸلٸگٸنە تەمٸرجولدا جٷرگەن كەزدە بارىپ ٶتتٸك.
تٸلشٸ:
جولسەرٸك بولىپ ٸستەدٸڭٸز بە?
ەكٸم:
جولسەرٸك بولىپ جاساعان جوقپىن. مىنا جٷك تاسىمالداۋ جاعىنان باستادىم. بٸراق پوەزدا كٶپ جٷردٸم. كانيكۋل كەزٸندە الماتىدان ماڭعىستاۋعا دەيٸن كٶپ جٷردٸك بٸزدەر. 3 جارىم تەۋلٸك. ول كەزدە تٸكە پويىز بولعان جوق. ەستەرٸڭٸزدە شىعار اقتٶبە قالاسىنا دەيٸن بارادى. اقتٶبەدە ۆاگونداردى اعىتىپ تاستايدى دا كەلەسٸ اقتٶبە - ماڭعىشلاق دەگەن پويىز كەتەدٸ. تاڭەرتەڭ بارادى دا ول پويىز كەشكە دەيٸن اقتٶبەدە جٷرەتٸنبٸز.
تٸلشٸ:
ال ەندٸ تەمٸرجول سالاسىنا قازٸردە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
ەكٸم:
«سۋ ٸشكەن قۇدىعىڭا تٷكٸرمە», دەيدٸ قازاق. ول ازاماتتار دا قولدارىنان كەلگەنٸن جاساپ جاتقان بولۋ كەرەك. بٸراق ەندٸ كٸمنەن جاسىراسىڭ, ۆاگونداردىڭ جاعدايىن بٸلەسٸز. ەندٸ جالپى جولدىڭ جاعدايىنا كەلەتٸن بولساق, بٸزدە ماڭعىستاۋ وبلىسى 97%-عا قاناعاتتاندىرارلىقتاي. اۆتوجولدىڭ بٸزدە جاقسى جاعدايى. كەيبٸر ۋچاستوكتەر بار ەلٸ دە بٸتپەي جاتقان. بەرٸن كەرەمەت دەپ تۇرعانىم جوق. بٸراق اۆتوجولدىڭ جاعدايى جاقسى. ەندٸ تەمٸرجول ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ جٷرگەن تەمٸرجول. قاراپايىم حالىق تەمٸرجولعا جولاۋشىلار تاسىمالىنا قاراپ بەرەدٸ عوي. ۆاگونداردىڭ ەسكٸلٸگٸ بولماسا.
تٸلشٸ:
جالپى سىيلىق العاندى ۇناتاسىز با?
ەكٸم:
سىيلىق العاندى ۇناتپايمىن بٸرٸنشٸدەن, ەكٸنشٸدەن تۋعان كٷنٸممەن كەلٸپ قۇتتىقتاعاندى ۇناتپايمىن. ماقتاپ, اسىرا سٸلتەپ وندايدان مەن قاشىپ جٷرەمٸن. سوسىن مىنا قازٸر ەكٸمسٸڭ دەپ ەكٸم بولعانىڭا قاراپ ٸس-شارالاردا العاشقى قىلىپ سٶز بەرەدٸ عوي. ول پراكتيكانى مٷلدە الىپ تاستادىم. قانشا جەردەن ەكٸم بولسام دا بٸرٸنشٸ اقساقالداردى سٶيلەتەمٸن. سەبەبٸ مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە ول ساعان بەرٸپ جاتقان العىسٶز ساعان بەرٸپ جاتقان جوق, سەنٸڭ اتىڭ اتالعانمەن بٸرٸنشٸ سەنٸڭ كرەسلوڭا بەرٸپ جاتىر.
تٸلشٸ:
مىسالى اسحات شاحاروۆ, اسايىن بايحانوۆ, سەرٸك شاپكەنوۆ سٸزدٸڭ ٷزەڭگٸلەستەرٸڭٸز, قۇرداستارىڭىز دەسەك تە بولادى. كەشە جولداۋدا شاحاروۆ ەكەۋٸڭٸز قاتار وتىردىڭىزدار. جالپى بٸر-بٸرلەرٸڭٸزبەن اقىلداساسىزدار ما? اقىل سۇرايسىزدار ما?
ەكٸم:
اقىل سۇرايمىز. كەيدە تەۋلٸكتٸڭ مەرزٸمٸنە قاراماي اقىل سۇرايمىز. تٷندە سوعىپ جاتامىز بٸر-بٸرٸمٸزگە. «انا جەرٸن سەن قالاي جاسادىڭ» دەيمٸز, ودان كٸشٸرەيٸپ قالمايمىز. بولماسا ولار سوعىپ جاتادى «قالاي جاسادىڭ?» دەپ.
تٸلشٸ:
مىسالى, دەل قازٸر حابارلاسا الاسىز با ەكٸمدەردٸڭ بٸرەۋٸنە?
ەكٸم:
كٸمگە سوعايىن?
تٸلشٸ:
مەسەلەن, اسحات شاحاروۆقا?
ەكٸم:
جينالىس, بٸر نەرسەسٸ بولىپ قالماسا.
- اسەكە, اسسالاۋماعالەيكٷم.
- شٷكٸر, شٷكٸر. سول ازاماتتار كەلٸپ, مەنەن سۇحبات الىپ جاتىر. ٸشٸندە بٸر سۇراق «ەرٸپتەستەرٸڭٸزبەن ارالاسىپ تۇراسىز با?» دەگەن.
تٸلشٸ:
اسحات بەرلەشۇلى, مەن عوي مەيٸرجان ەلٸبەكۇلى. سٸزدەر قۇرداسسىزدار, جولداۋ كەزٸندە دە قاتار وتىردىڭىزدار. «بٸر-بٸرٸڭٸزبەن جالپى اقىلداساسىزدار ما? ەكٸمدەر اراسىندا باقتالاستىق بار ما?» دەگەن سۇراق قويۋىم دا.
اقتٶبە قالاسىنىڭ ەكٸمٸ شاحاروۆ اسحات بەرلەشۇلى:
ەرتٷرلٸ جاعداي بولادى. ەرينە, ەر ٶڭٸردٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بار. بٸراق دەگەنمەن ٸستەپ جاتقان جۇمىسىمىز بٸر. سوندىقتان ەرينە بٸرەۋٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸگٸمٸز بولادى. بٸرەۋٸمٸزدە كەرٸسٸنشە كەمشٸلٸگٸمٸز شىعىپ قالادى. سونى قالاي جاسايمىز. سوندىقتان بٸر- بٸرٸمٸزدٸ تولتىرىپ, اقىلداسقان جٶن عوي.
تٸلشٸ:
راقمەت شىنايى جاۋابىڭىزعا.
تٸلشٸ:
ساياساتكەردٸڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
ەكٸم:
ەلگە دەگەن ماحاببات بٸرٸنشٸ. قالاي بولعاندا دا ەلٸنە, جەرٸنە دەگەن ماحابباتى بولۋ كەرەك. قالعانى ٶزٸنەن ٶزٸ شىعا بەرەتٸن دٷنيەلەر دەپ ويلايمىن. حالىققا دەگەن ماحابباتى.
تٸلشٸ:
ٶمٸردە جالپى سٸزدٸ نە الاڭداتادى? نە تولعاندىرادى?
ەكٸم:
مىنا ەلەۋمەتتٸك جەلٸ دەگەن كەيبٸر كٸسٸلەرگە ٶتە جاقسى ينسترۋمەنت بولدى. كەيبٸر كٸسٸلەر بار جەكە باسىنىڭ شارۋاسى بولعان كەزدە جەكەمە شىعادى. «باۋىرىم, نۇرەكە» دەيدٸ. اتىمدى ايتادى جاسى ٷلكەن بولسا. ال تىرناقتىڭ استىنان سەل كٸر كٶرٸپ قالسا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن جارق ەتٸپ شىعا كەلەدٸ پوست جازىپ. ولاردىڭ كٶبٸسٸ مىنا ەر ازاماتتار.
تٸلشٸ:
ەندٸ مىنا اۋدان ەكٸمدەرٸن تاعايىندايسىز عوي. سول كەزدە ادايدىڭ اقساقالدارى ارالاسىپ, شارۋا سالا ما? مىنانى قوي, مىنانى قويما دەگەن سيياقتى.
ەكٸم:
ەل بولعاننان كەيٸن اقساقالى بولادى. اقساقال بولعاننان كەيٸن ونىڭ دا بٸر تانىسى بولادى. بولادى, ۇسىنىس جاسايدى. وسى بالانى قويىپ جٸبەرسەڭ دۇرىس بولاتىن ەدٸ دەپ. تىڭداۋ پارىزىمىز, بٸراق ول شەشٸم قابىلدانا ما, قابىلدانباي ما ول ەكٸتالاي نەرسە.
تٸلشٸ:
ەندٸ جۇمىس بولعان سوڭ كەمشٸلٸكتەر بولىپ تۇرادى. جالپى سىندى قالاي قابىلداي الاسىز?
ەكٸم:
سىن بولۋ كەرەك ەگەر ەدٸل بولسا. جاقسى قابىلدايمىن سىندى. مىسالى قازٸر مىنداي پراكتيكا ۇسىنىس جاساعانمىن جەنە سول ٸسكە اسىپ كەلە جاتىر. بٸزدە اپاراتتىق ەرتٷرلٸ جينالىستار بولادى عوي. ەرتٷرلٸ سالانىڭ مەسەلەلەرٸ بويىنشا تالقىلاۋلار بولادى. بايانداماشى بايانداماسىن جاسايدى. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي پراكتيكادا قالاي? بايانداماشى باياندامانى جاسايدى. «سۇراق بار ما?» دەيسٸڭ اۋديتوريياعا, ەرينە سۇراق كٶپ بولمايدى دا. سەبەبٸ ەرٸپتەستەر سول ۇجىم. جاقسى دەيمٸز دە حاتتاماعا قول قويامىز. سومەن جينالىس مەسەلەسٸ تالقىلاندى. شەشٸلگەن سيياقتى بولىپ, قاعاز جٷزٸندە ەدەمٸ بولىپ تۇرادى. ول دۇرىس ەمەس. قازٸرگٸ ۇسىنىسىم قاي مەسەلە تالقىلانسا قوعامدا جٷرگەن سول مەسەلەنٸڭ كريتيكتەرٸن بە, بولماسا جاناشىرلارىن با, سول اۋديتوريياعا شاقىرۋ كەرەك. سوسىن تىڭدايمىز ولاردى. مىسالى سپورت مەسەلەسٸ بويىنشا, بٸرٸنشٸ رەت سولاي ٶتتٸ. ٷلكەن تالقى بولدى. ترەنەرلەرگە ەمٸن-ەركٸن سٶيلەۋگە ٶتٸنٸش جاسادىق. ٷلكەن سىننىڭ استىندا قالدى. ٶتە دۇرىس سىننىڭ استىندا قالدى. پاراوليمپيادا دا جٷرگەن سپورتسمەندەردٸڭ ترەنەرلەرٸ سٶيلەدٸ. بىلاي سپورتسمەندەردٸڭ ترەنەرلەرٸ سٶيلەدٸ. سىن دۇرىس ەگەر ەدٸل بولسا.
تٸلشٸ:
جالپى ەندٸ پەندەمٸز عوي. ٸشكٸ شەكتەۋ بولا ما?
ەكٸم:
اعايىندارىمىز بار, تۋىستارىمىز بار, تانىستارمىز بار. توي, ساداقاعا شاقىرادى. بٸرەۋدٸڭ قۋانىشى بولىپ جاتادى. بٸراق ٶكٸنٸشكە وراي 95 پايىزعا دەگەن بارمايمىز. سەبەبٸ «مىنا جاقتا سۋىڭ شەشٸلمەي جاتسا, مىنا جاقتا جولىڭ شەشٸلمەي جاتسا تويدا جٷرگەن قالاي بولىپ كەتەدٸ?» دەگەن ويمەن شەكتەيمٸز. بولاشاقتا زەينەتكە شىعىپ جاتساق, ول قىزىقتاردى كٶرە جاتارمىز. ەزٸرگە بٸز وسى جۇمىسپەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. ٶزٸمٸزدٸڭ جەكە باسىمىزعا كەلگەندە شەكتەۋ بار. اعايىنعا, تۋىسقا, وتباسىعا كەلگەن كەزدە شەكتەۋ كٶپ. كٶڭٸل بٶلمەيمٸز. جاسىراتىنى جوق.
تٸلشٸ:
ماڭعىستاۋدىڭ مۇنايى مەن گازىنىڭ مىناۋ ەل ەكونوميكاسىنا قوسىپ جاتقان ٷلەسٸ قانشالىقتى?
ەكٸم:
بٸرنەشە مۇناي مەكەمەلەرٸ بار. بۇل «ماڭعىستاۋمۇنايگاز», «قاراجانباس», «ٶزەنمۇنايگاز». جالپى جىلىنا 17 ملن توننا مۇناي شىعارىپ وتىرمىز. ونىڭ بٸر بٶلٸگٸ ٸشكٸ نارىققا بەنزين, ديزەل دەگەن بٸر بٶلٸگٸ سىرتقى ەكسپورتقا كەتەدٸ.
تٸلشٸ:
مۇناي كەن-ورىندارى قانشاعا جەتەدٸ وسىنداي بٸر بولجام بار ما? سارقىلسا نە ٸستەيمٸز?
ەكٸم:
ونى مەيٸرجان دەل وسى كٷنٸ, وسى جىلى بٸتەدٸ دەپ ەشكٸم ايتا المايدى. دەي تۇرعانمەن راسىندا دا كەيبٸر كەن ورىندارى ەسكٸردٸ. بٸراق ول جەردە بٸر نەرسەنٸ ەسكەرۋ كەرەك. ەرتەلٸ-كەش, بٸز بۇل مۇنايدان كەتەمٸز. مىسالى قازٸر ينتەرنەتتٸ السا, ٷلكەن سىم بولاتىن ەدٸ. قازٸر ونى ايتساق جاستار تٷسٸنبەيدٸ دە. قازٸر اناۋ تالشىقتىق وپتيكالىق بايلانىس لينيياسى دەيدٸ. سونى سالامىز. بٸراق بولاشاقتا ول دا كەرەك بولماي قالادى. ٶيتكەنٸ كٶپتەگەن جاڭا تەحنولوگييالار شىعىپ جاتىر. مۇنايدان دا دەل سولاي كەتەتٸن شىعارمىز دەسەك, كەتەمٸز بۇدان دا. سەبەبٸ قازٸر ماڭعىستاۋدا باسقا دا وتىن تٷرلەرٸ شىعىپ جاتىر. گەرمانييانىڭ ينۆەستيتسييالىق كومپانيياسى جاسىل سۋتەگٸ ٶندٸرەتٸن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىنا كٸرٸسەيٸن دەپ وتىر. ول ٷلكەن ەلەمدە 9 جەردە جاسالىپ جاتقان بولۋ كەرەك. مىنا بٸزدٸڭ ماڭعىستاۋدىڭ تابيعاتى سوعان قولايلى ەكەن. جەل بار, كٷن بار. سول جوباعا كٸرسەك ەرتەڭ بولاشاقتا كەشەگٸ اەس دەپ جاتىر عوي, ونى دا بەكەردەن - بەكەر عالىمدار ايتپاعان شىعار. ەلەم سوعان كەتٸپ جاتىر. بٸز ەرينە مۇنايعا تەۋەلدٸ بولىپ وتىرا بەرە المايمىز. قازٸر ونى جاساماساق, ەرتەڭ كەلەسٸ ۇرپاق, ارعى ۇرپاق بٸزگٸ ناعٸلەت, بولماسا قارعىس ايتاتىن شىعار. سەبەبٸ كەزٸندە سونى جاساماي كەتتٸڭٸزدەر دەپ. مۇنايدىڭ بٸتەتٸنٸن بٸلە تۇرا, دايىندالمادىڭدار دەپ. سول سەبەپتەن قازٸردەن باستاپ, دايىندىق جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. ول بٸرٸنشٸ ٶزٸمٸز ەلدٸڭ بەرٸنە كٶكٸرەگٸمٸزدٸ ۇرىپ ايتامىز ماڭعىستاۋ اسپان استىنداعى مۇراجاي دەيمٸز. تەڭٸز مىناۋ. تابيعات اناۋ. سۇلۋ-سۇلۋ جەرلەر بار. بٸراق بٸزدەر سونى پايدالانباي وتىرمىز. مەنٸڭ ايتىپ تۇرعانىم تۋريزم باعىتى.
تۋريزم مٸندەتتٸ تٷردە كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋى ەمەس, باسقا دا مىسالى اراب ەلدەرٸنە بارساڭىزدار بٸزدٸڭ بوزجىرا, شەرقالا سيياقتى شاتقالدار كٶپ. بٸراق ونىڭ بەرٸن بيزنەسكە اينالدىرىپ جٸبەرگەن. تۋريستەر اعىلىپ كەلەدٸ سوعان. وسى جىلى دا ديماش قۇدايبەرگەنوۆ دەگەن بٸزدٸڭ ەيگٸلٸ باۋىرىمىز وسىندا كەلدٸ. ديماش قالاي جاسادى? بوزجىراعا باردى, بٸزدٸڭ ەدەمٸ جەرلەرگە باردى دا سول جەرلەردٸڭ سۋرەتتەرٸن ينستاگرام پاراقشاسىنا جارييالادى. ەندٸ ونىڭ كونتسەرتٸنە ەلەمدٸك فاناتتار كەلەدٸ. بٸر عانا مىسال ونىڭ كونتسەرتٸنە كانادادان كەلەيٸن دەپ جاتقان بيلەتتەرٸن ەۋەلٸ اقتاۋعا الىپ, اقتاۋدان بوزجىراعا سوعىپ, ديماشتىڭ بارىپ-جٷرگەن جەرٸنە سودان كەيٸن بارىپ استاناعا ۇشقان. تۋريست كەلدٸ دەگەن سٶز ەربٸرٸ 500 دوللاردان قالدىرىپ كەتسە, ەربٸرەۋٸ سولاي جينالادى عوي. ديماشتىڭ ماڭعىستاۋعا تيگٸزگەن پايداسى سول.
ماڭعىستاۋدا ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر تابيعي اۋىز سۋ جوق. بٸزدەر سۋعا تەۋەلدٸمٸز. اتا-بابامىز بۇرىن قۇدىق قازىپ وتىرعان. جەر استىندا تۇششى سۋلار بار. بٸراق ول زاماندا ادام سانى باسقا, قازٸر باسقا. مىنا ٶندٸرٸستٸك سۋدى تۇتىناتىن مەكەمەلەر جوق. سوندىقتان توقتىڭ سۋىمەن قاناعاتتاندىق قوي. «قازمۇنايگاز» جاڭاٶزەننٸڭ ارجاعىندا توقماق دەگەن جەر بار. سول جەردە 50 مىڭ كۋبتىق زاۋىت سالىپ جاتىر. ول قازٸر ٷلكەن قارقىنمەن جٷرۋدە, سودان كەيٸن بارىپ, مىنا ماەك-تٸڭ ٸشٸندە دە 24 مىڭ قوسىمشا قۇرىلعىلار قويۋىمىز كەرەك. ەندٸ ول ادام شوعىرلانعان قالالىق جەر, قالانىڭ اينالاسىنداعى ەلدٸمەكەندەردٸ ايتىپ جاتىرمىز. ال مىنا اقتاۋدان الىستاۋ جاتقان اۋداندار, اۋىلدار بار. ول جەردە سۋ مەسەلەسٸ ەلٸ شەشٸلمەگەن بٷگٸنگٸ تاڭعا دەيٸن. ەلٸ سول جەر استىنداعى قۇدىقتان الىپ وتىر. ول ٸشۋگە ەندٸ جالپى كەلەدٸ. بٸراق تولىق تاپ-تازا دەپ ايتا المايمىز. سەبەبٸ وندا قۇرامىندا ازداپ تۇز بار. سونى تۇشىتۋ كەرەك.
تٸلشٸ:
يە, شاھار ەدەمٸ ەكەن. ەندٸ كەلەسٸ جىلى اقتاۋ قالاسى - تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ استاناسى بولىپ بەكٸتٸلدٸ. وسىعان بايلانىستى قانداي جوسپارلارىڭىز بار?
ەكٸم:
جۇمىس جاسالىپ جاتىر, ٷلكەن قارقىنمەن. بۇل جەردە باستى مەسەلە قازاقتىڭ دەستٷرٸ پاش ەتۋ. بٸزدٸڭ باعىمىزعا وراي وسى اقتاۋ قالاسى سايلاندى, تاڭدالدى. ول جەردە جەردە ەرتٷرلٸ باعىتتا بولادى, سپورت, اقىندار ايتىسى, ەرتٷرلٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸ دەگەن سيياقتى. قاي-قاي باعىتتا دا بٸز پاش ەتۋٸمٸز كەرەك ٶزٸمٸزدٸ.
تٸلشٸ:
ەندٸ اقتاۋ قالاسى ٸرٸ مەگاپوليسكە اينالۋى ٷشٸن نە ٸستەلۋٸ كەرەك?
ەكٸم:
بٸرٸنشٸدەن, تۋريزم. ٶزٸ سۇرانىپ تۇر مٸنە, كٶرٸپ تۇرسىزدار. مىسالى باسقا مەملەكەتتەردە دامىعان مەملەكەتتەردە مىناداي بولىپ تۇرمايدى. ول جەرلەردە قايناپ جاتادى تٸرشٸلٸك. بٸزدە ٶكٸنٸشكە وراي ەندٸ-ەندٸ تەي-تەي باسىپ كەلە جاتقان سالا. تۋريزمدٸ دامىتۋ كەرەك, سوسىن ينفراقۇرىلىممەن, سۋمەن, گازبەن, توقپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. قالعان بيزنەس ٶزدەرٸ الىپ كەتەدٸ.
تٸلشٸ:
كۋرورتتى قالاعا اينالدىرۋ ٷشٸن نە جەتٸسپەيدٸ?
ەكٸم:
كۋرورتتى قالعا اينالدىرۋ ٷشٸن جوبامەن جارتى جىلدان كەيٸن كەزدەسەيٸك. مەن سٸزگە ايتىپ بەرەمٸن نە ٸستەگەندەرٸمٸزدٸ. قازٸر جوبالار جاساقتالىپ جاتىر. جاعداي جاساۋ كەرەك بولدى. بۇل جەردە مەيٸرجان بىلاي, بٸر عانا فورمۋلا ينۆەستورعا مٷمكٸندٸك جاساۋ كەرەك, كەدەرگٸ كەلتٸرمەۋ كەرەك بولدى.
تٸلشٸ:
ماڭعىستاۋدىڭ شۇباتىنا قىزىعاتىندار كٶپ. ونى قالاي تاتىمدى قىلۋعا بولادى? قالاي دامىتۋعا بولادى?
ەكٸم:
قازاقستاننىڭ ٸشٸندە كٶپ دەپ ايتا المايمىن, بٸراق شەتەلدٸكتەردەن كٶپ. ولار شۇباتتاي ٸشپەيدٸ ۆيتامين جاسايدى, باسقا باعىتتا قولدانادى. دەنساۋلىق باعىتىندا. ەندٸ بٸز قىتايمەن جۇمىس باستاپ كەتتٸك. ەكٸ جوبامىز ەزٸرلەنٸپ جاتىر شەتپە دەگەن جەردە. جٷرٸپ كەتسە ەندٸ بٸرٸنشٸسٸ, ناۋرىزعا دەيٸن بٸر جاعىنا شىعارامىز دەگەن ٷمٸتتەمٸن. شەت ەلگە شىعارۋ كەرەك ەكسپورتتان.
تٸلشٸ:
كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىندا ٸرٸ تۋريستٸك ورتالىقتار سالۋعا مٷمكٸندٸك بار ما?
ەكٸم:
بار. كٶزٸڭٸز جەتسە «ريكسوس» تۇر. مىسالى, تەك قانا قوناقٷيلەردەن بٸزگە 11 ميلليارد سالىق تٷسەدٸ. ول ەلٸ از. ودان ەسەلەپ كٶپ بولۋ كەرەك.
تٸلشٸ:
نۇردەۋلەت يگٸلٸكۇلى ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸ دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا جوعارى ەكەن يە قازٸر. حالىق سانى قانشا?
ەكٸم:
800 مىڭعا باردى.
تٸلشٸ:
«تازا قازاقستان» اكتسيياسى قالاي جٷرٸپ جاتىر?
ەكٸم:
بۇل پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ينيتسياتيۆاسى. تەك قالانىڭ ٸشٸ ەمەس, تەڭٸز جاعالاۋىن دا قامتۋعا تىرىسىپ جاتىرمىز. جاقسى. حالىقتىڭ دا قۇشتارلىعى جاقسى. ەرينە ٶز ٷيٸنٸڭ تازا بولعانىن كٸم جامان كٶرەدٸ. سوندىقتان بٸز مەزگٸل-مەزگٸلمەن قالاعا, جاعالاۋعا شىعىپ تۇرمىز. ٶتكەندە تٸپتەن ٶزٸم تاڭ قالعانىم تٸپتٸ سٷڭگۋٸرلەر دا كٸرٸسٸپ كەتتٸ سۋ استىن تازالاۋعا. سول جەرٸ ەرينە قۋانتادى. جاڭاٶزەندە جاقسى ٶتٸپ جاتىر, اقتاۋدا جاقسى ٶتٸپ جاتىر. اۋدانداردا جاقسى ٶتٸپ جاتىپ.
تٸلشٸ:
سوڭعى ساۋالىم بولاشاقتا ماڭعىستاۋدى قالاي ەلەستەتەسٸز?
ەكٸم:
ەر ەكٸمنٸڭ, ەر تۇرعىننىڭ ارمانى شىعار ماڭعىستاۋ وبلىسى قازاقستاننىڭ ەڭ بٸرٸنشٸ, جوعارعى دەڭگەيٸنە, جاستارى بەسەكەلەستٸككە ساي, تەحنولوگيياسى دامىعان ٶڭٸر رەتٸندە ەلەستەتەمٸن. بۇل مەنٸڭ ارمانىم.
