ايدوس سارتايدىڭ اقش-قا قونىس اۋدارعانىنا 4 جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. باستاپقىدا ارنايى ۆيزامەن ساپار شەككەن ول, جاقىندا Green card-قا يە بولعان. وسى تۇستا ايدوس مىرزا Dalanews.kz-كە اقش-تاعى ٶمٸر سالتى مەن جۇمىس نارىعىن, قالا بەردٸ ۆيزا مەن گرين-كارتا الۋ جولىن بٶلٸسٸپ ٶتتٸ.
كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ سٶزٸنشە, ەمٸريكاعا ساپار شەگۋٸنە پاندەمييا تٸكەلەي ەسەر ەتكەن.
"پاندەمييا تالاي ادامنىڭ قارجىلىق جاعدايىن قۇلدىراتىپ جٸبەردٸ. جۇمىس بٸردە بار, بٸردە جوق. بٸر شەتٸنەن جالاقى دا ماردىمسىز بولدى. بەرەشەگٸم دە كٶبەيە باستادى. مۇنىڭ شەشٸمٸن تابۋ كەرەك بولدى. سونىڭ بٸرٸ – ەمٸريكاعا بارۋ ەدٸ. 2020 جىلدىڭ جازىنا قاراي مەن اقش-قا اتتاندىم", - دەيدٸ ول.
ال ۆيزا الۋىنا الىس قۇرلىقتا تۇراتىن دوستارى كٶمەك قولىن سوزعان.
"دوستارىما قاراپ, مەن دە ۆيزا الۋعا شەشٸم قابىلدادىم. سٶيتٸپ, ولار ماعان وسى ٸسپەن اينالىساتىن ماماننىڭ نٶمٸرٸن بەردٸ. ۆيزا الۋ اناۋ ايتقانداي وڭاي ەمەس, ماماننىڭ اقىل-كەڭەسٸن قۇلاعىما قۇيىپ, كونسۋلدىڭ الدىنا باردىم. مۇندا ەر ادام ٶزٸنٸڭ جەكە ستراتەگيياسىن قۇرۋى كەرەك. بٸز جۇبايىم ەكەۋٸمٸز ۆيزاعا تاپسىرىستى بٸر ۋاقىتتا بەردٸك جەنە قايتىپ كەلەرٸمٸزدٸ راستايتىن ارگۋمەنتٸمٸز بولدى. ەمٸريكاعا قىدىرىپ بارارىمىزدى, ال بالالارىمىزدىڭ قازاقستاندا قالارىنا اكتسەنت بەردٸك.
ۆيزا بويىنشا كەڭەس بەرگەن مامان, ناقتى شتاتتى تاڭداۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. ال بٸز پەنسيلۆانييا شتاتى, پيتتسبۋرگ قالاسىنا بارامىز دەپ شەشٸم قابىلدادىق. ەگەر بٷكٸل ەمٸريكانى شارلايمىز دەسەڭٸز, كونسۋلدىڭ كٷدٸگٸن تۋعىزاسىز. ٷشٸنشٸسٸ, تٶلقۇجاتىڭىزدا تٷرلٸ ۆيزالاردىڭ بولۋى ەدٸ. ەسٸرەسە, ەۋروپانىڭ شەنگەن ۆيزاسى, انگلييا نەمەسە كاناداعا بارعانىڭىزدىڭ ايعاعى بولسا, ۆيزا الۋ ەجەپتەۋٸر جەڭٸلدەيدٸ.
دەي تۇرعانمەن, مۇنىڭ ٶزٸ دە سٸزدٸڭ ۆيزا الۋىڭىزعا تولىق كەپٸلدٸك بەرمەيدٸ. قاتتى قوبالجۋدىڭ دا قاجەتٸ جوق. پسيحولوگييالىق دايىندىق كەرەك. ەلشٸلٸكتەگٸ مامانداردى الداۋ مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ سٸز بەن بٸز سەكٸلدٸ ازاماتتاردىڭ مٸنەز-مۇلقىن ەبدەن تانىپ العان. سول ٷشٸن تەۋەكەل ەتٸپ بارۋ كەرەك. مەنٸڭ جاعدايىمدا باعىم جاندى دەپ ايتا الامىن", - دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
ونىڭ سٶزٸنشە, ەمەريكادا تابىس تابامىن دەگەن ادامعا مٷمكٸندٸك كٶپ. ەلبەتتە كەدەرگٸلەر دە كەزدەسەدٸ. وعان بٸرٸنٸڭ تٶزٸمٸ جەتسە, ەندٸ بٸرٸ كٷيزەلٸستٸڭ قۇزىنا قۇلايدى.
"مۇندا بارلىعى ادام ٷشٸن, ادامنىڭ قولايلى ٶمٸر سٷرۋٸ ٷشٸن جاسالعان. بٷكٸل ينفراقۇرىلىم ادامنىڭ قاجەتٸنە قىزمەت ەتەدٸ. جۇرتتىڭ جٷزٸ جىلى. قايدا بارماساڭ دا, ەردايىم كٷلٸمسٸرەپ جٷرەدٸ. يە, بٸزگە قاراعاندا كريمينال جوعارى.
بۇل ەلگە اياق باسقان ادام كينولاردان كٶرەتٸن ٶمٸردٸ كٷتەدٸ. مەنٸڭ جاعدايىمدا بەرٸ ويداعىداي بولدى ەرٸ جوسپارلارىما سەيكەس كەلدٸ. سەبەبٸ, مەن وسىنداعى قازاقتاردىڭ ورتاسىنا توپ ەتە قالدىم (جولداس-جورالارىم جەنە ٸنٸم كٷتٸپ الدى). العاشقى ۋاقىتتا باسپانا تۇرعىسىنان قينالعان جوقپىن. راس, بارلىعىنىڭ بۇلاي جولى بولا بەرمەيدٸ.
بٶتەن ەلگە, بٶتەن جەرگە تانىس-تامىرى جوق, كٶك تيىنسىز كەلەتٸن ادامدار دا بار. ارمان ەتٸپ كەلگەن ەمٸريكا قاباق شىتىپ كٷتٸپ العان كەزدە "بەرٸ قۇرىسىن" دەپ كەرٸ كەتٸپ قالاتىندار دا كەزدەسەدٸ", - دەيدٸ ايدوس مىرزا.
كەيٸپكەرٸمٸزگە اقش-تىڭ ٶمٸر سالتىنا بەيٸمدەلۋ ٷشٸن بٸراز ۋاقىت كەتكەن.
"ەلٸڭ مەن جەرٸڭدٸ تاستاپ, مٷلدە جاڭا ورتاعا تٷسكەن كەزدە ٷلكەن اداپتاتسييادان ٶتەسٸڭ. قايتقىڭ كەلەتٸن سەتتەر دە بولادى. سول كەزەڭگە شىداس بەرۋ كەرەك, ەرٸ قاراي ەمٸريكانىڭ ٶمٸر داعدىسىنا بەيٸمدەلٸپ, تولقىنعا ٸلەسٸپ كەتكەنٸڭدٸ اڭعارماي دا قالاسىڭ", - دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە تٸل مەسەلەسٸ ەمٸريكالىق ورتاعا بەيٸمدەلۋدٸڭ باستى فاكتورىنىڭ بٸرٸ.
"اقش-قا بارۋدى ارماندايتىن قازاقتار قازٸردەن باستاپ اعىلشىن تٸلٸن قولعا الۋى قاجەت, ەرٸنبەڭٸزدەر. اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ ارقىلى ٶز-ٶزٸڭٸزگە ينۆەستيتسييا قۇياسىز", - دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ ايتۋىنشا, اقش-تا ٷيدٸ جالعا الۋدىڭ جىرى كٶپ, قاعازباستىلىق بار.
"قازاقستانمەن سالىستىرعان كەزدە, بيۋروكراتييا جوعارى. سٸزدٸڭ ٶتكەن-كەتكەن تاريحىڭىزدى مۇقييات تەكسەرەدٸ. Bacground chek, ياعني بيوگرافييالىق ماعلۇماتتار تالاپ ەتٸلەدٸ. ناقتىراق ايتساق, ادامنىڭ كرەديتتٸك رەيتينگٸ, ودان بٶلەك سوتتالعان-سوتتالماعانىن راستايتىن قۇجات, بٸلٸم دەڭگەيٸ, جۇمىس تاريحىن ەلەكتەن ٶتكٸزەدٸ. سول ٷشٸن العاش تابان تٸرەگەن ۋاقىتتا قۇجاتتاردىڭ تولىق بولماۋىنان ٷي جالداۋ ٶتە قيىن بولادى.
ٷي جالداۋ قۇنى شتات پەن قالاعا بايلانىستى ٶزگەرەدٸ. مىسالى, بٸز دوستارىمىزبەن ەكٸ بٶلمەلٸ پەتەرگە 1300 دوللار تٶلەيمٸز. ال جەكە ٷي مەن كوتتەدج باعاسى 1500-2000 دوللاردان باستالادى. ال ساپاسى جاقسى كوتتەدجدەردٸڭ باعاسى 2500-3000 دوللاردى قۇرايدى. بوستون, سان-فرانتسيسكو, لوس-اندجەلەس سىندى قالالاردا بٸر بٶلمەلٸ پەتەردٸ جالداۋ قۇنى 2000-2500 دوللارعا جەتەدٸ”, - دەيدٸ.
سونىمەن قاتار ول كٶلٸك باعاسىن دا سٶز ەتتٸ.
"كٶلٸك قۇنى اسا قىمبات ەمەس. جٷرٸپ تۇرعان, ساپاسى جاقسى كٶلٸكتەردٸ 4000-5000 دوللارعا الۋعا بولادى. ەمٸريكانىڭ ۇنايتىن بٸر تۇسى – ورتاشا جالاقى 4000-4500 دوللار دەپ ەسەپتەيتٸن بولساق, ارتىق شىعىنسىز بٸر ايدا كٶلٸك تەبۋگە مٷمكٸندٸك بار".
ٸلگەرٸدە اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋ مەسەلەسٸن بەكەر سٶز ەتكەن جوقپىز. ايدوس سارتايدىڭ ايتۋىنشا, ەمٸريكادا اعىلشىنىڭ ەلسٸز بولسا, قارا جۇمىسقا جەگٸلەسٸڭ.
"جالپى كەز كەلگەن ميگرانت ەمٸريكاعا العاش كەلگەندە قۇجاتى بولمايدى. سول ٷشٸن العاشقى ۋاقىتتا استىرتىن, رۇقساتسىز جۇمىس ٸستەيدٸ. كٶپ جاعدايدا بۇعان ادامنىڭ اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرمەۋٸ سەبەپ بولادى. بۇل – ٶتە اۋىر كەزەڭ. قۇجاتىڭ بولماعاسىن قولىڭ بايلاۋلى. بانكتەردٸڭ ٶزٸندە كارتانى ەرەڭ اشاسىڭ. بۇعان دا شىداۋ كەرەك. قۇجات مەسەلەسٸ رەتتەلگەسٸن جۇمىس تابۋ دا جەڭٸلدەيدٸ", - دەيدٸ ول.
وسى تۇستا ول ٶزٸنٸڭ جۇمىسىنا توقتالىپ ٶتتٸ.
"مەن تاماق جەتكٸزۋ جەنە تاكسيلٸك قىزمەتتٸ قاتار اتقارامىن. جالپى, بۇل - اۋقىمدى تاقىرىپ. ەڭ باستىسى, ەڭبەگٸڭ اقتالادى. ماڭداي تەرٸڭدٸ سىعىپ, جۇمىس ٸستەسەڭ, تاپقان تابىسىڭ سونشالىقتى مول بولادى. ەڭبەك اقتالماسا, ادامدار باس ساۋعالاپ اقش-قا اعىلمايتىن ەدٸ. سوڭعى 4 جىلدىڭ ٸشٸندە 10 ميلليونداي ميگرانت ەمٸريكاعا كٸردٸ دەسەدٸ. ال قارا جۇمىستا جوعارى تابىس تابۋ ٶتە قيىن. كٶبٸنە ادامدار جٷك تاسىمالىنا شىعادى. تابىسى ورتاشادان جوعارى. بٸراق, بۇل جۇمىسقا كٶپشٸلٸكتٸڭ بەلٸ شىدامايدى", - دەيدٸ ايدوس سارتاي.
ايتۋىنشا, مۇنداعى ادامداردىڭ باسىم بٶلٸگٸ "نەپاقاسىن" جەتكٸزۋ قىزمەتٸنەن تاباتىن كٶرٸنەدٸ.
"باسقا قالالارداعى تىنىس-تٸرشٸلٸكتٸ بٸلمەدٸم. پيتتسبۋرگ قالاسىندا تاماق جەتكٸزۋ سەرۆيسٸنەن تەۋٸر تابىس تابۋعا بولادى. تاكسيلەتكەننٸڭ دە بەرەكەسٸ بار. نەگٸزگٸ جۇمىس – وسى. قازاقتاردىڭ قاراسى ەندٸ-ەندٸ كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ەمەريكاعا كٶشۋ ٷردٸسٸ ەلٸمٸزدە 2010 جىلدان باستاپ قارقىن الدى. مەنٸڭشە, ۋاقىت ٶتە اقش-تا قازاقتاردىڭ ٷلكەن كومميۋنيتيٸ قۇرىلادى. قازٸرگٸ تەندەنتسييانىڭ ٶزٸ وسىعان ەكەلە جاتىر", - دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
ايتۋىنشا, بۇل ەلدە كومفورت ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن 15– 20 مىڭ دوللاردىڭ تٶڭٸرەگٸندە تابىس تابۋىڭ كەرەك. الايدا تمد-دان كەلەتٸن قاۋىم تٷسٸنە بەرمەيتٸن نيۋانستار بار.
"بۇل ەلدە تابىسىڭىزدىڭ 30-35 پايىزى سالىققا كەتەدٸ. ساقتاندىرۋ مەسەلەسٸ دە مٸندەتتٸ. كٶلٸك نە ٷي الساڭىز, تٸپتٸ دەنساۋلىق مەسەلەسٸ بويىنشا ارنايى ساقتاندىرۋ ەنگٸزٸلگەن".
ايدوس سارتاي جاقىندا اقش-تىڭ تۇراقتى تۇرعىنى ەرٸ رەزيدەنتٸ ەكەنٸن راستايتىن جەكە كۋەلٸككە يە بولعان. ونى قازاقشا "كٶك كارتا" دەپ اتايدى. وسى قۇجاتى بارلار ەلدە ەش كەدەرگٸسٸز جۇمىس ٸستەپ, كٸرٸپ-شىعىپ جٷرە بەرەدٸ. اقش ازاماتتارىمەن تەڭ وقىپ, بيزنەس اشىپ, ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الا الادى. وسى تۇستا ايدوس مىرزا گرين-كارتا الۋدىڭ جولىن بٶلٸستٸ.
"گرين-كارتا الۋدىڭ جولى كٶپ. مىسالى, گرين كارتانى لوتەرەيا ۇتىپ الۋ ارقىلى, بوسقىن نەمەسە ساياسي بوسقىن ستاتۋسى ارقىلى, جۇمىسشىلارعا ارنالعان باعىت بويىنشا السا بولادى. ونىڭ تٷرٸ كٶپ.
ٶزٸم جۇمىسشىلارعا ارنالعان باعىت بويىنشا گرين-كارتا الدىم. جالپى بۇل باعىتتىڭ, مەن بٸلەتٸن, تٶرت تٷرٸ بار: EB1, EB2, EB2 NIW, EB3. تولىعىراق ەر باعىت بويىنشا قاراپ الساڭىزدار بولادى. مەن ٶز باعىتىم تۋرالى ايتىپ كەتەيٸن. ونىڭ ٸشٸندە مەنٸكٸ EB2 NIW (Employment-Based 2 National Interest waiver).
بۇل باعىتتىڭ ارتىقشىلىعى(EB2 NIW) جۇمىس بەرۋشٸنٸ جەنە بەلگٸلٸ بٸر جۇمىس ورنىن كٶرسەتۋدٸ قاجەت ەتپەيدٸ. بٸراق ٶزٸڭٸز تاپقان جۇمىسىڭىز نەمەسە اشقان ٸسٸڭٸز (بيزنەس) ەمٸريكانىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن (national interest) قورعايتىن جەنە وسى ەلگە پايدا الىپ كەلەتٸن ٸس بولۋى كەرەك. سول ٷشٸن سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ بٸلٸمدٸ جەنە تەجيربيەلٸ مامان ەكەنٸڭٸزدٸ دەلەلدەۋٸڭٸز كەرەك.
بۇل باعىت بويىنشا تاپسىرۋ ٷشٸن ەكٸ نەگٸزگٸ تالاپ بار:
1. سٸزدە ۋنيۆەرسيتەت وقىعان ديپلومىڭىز بولۋى كەرەك. مينيمۋم باكالاۆر.
2. وقىعان ماماندىعىڭىز بويىنشا ەڭ كەمٸندە 5 جىل تەجٸربيەڭٸز بولۋى كەرەك. تەجٸربيەنٸ ماگيستردٸڭ ديپلومىمەن دە جابۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار قوسىمشا سٸزدٸ جاقسى مامان رەتٸندە دەلەلدەيتٸن قۇجاتتاردى تاپسىرسا بولادى. مىسالى, ەرتٷرلٸ سەرتيفيكات, ليتسەنزييا, ماقتاۋ قاعازدارى ت.ب.
بۇدان باسقا, باسىندا ايتقانىمداي, تاپقان جۇمىسىڭىز نەمەسە اشاتىن ٸسٸڭٸز تۋرالى اقپارات تاپسىرۋىڭىز كەرەك. ونىڭ ەمٸريكانىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن (national interest) قورعايتىن جەنە اقش-قا پايدا الىپ كەلەتٸن ٸس ەكەنٸن دەلەلدەۋ كەرەك. قىسقاشا وسىلاي.
مەنٸڭ بٸلٸمٸم دە, تەجٸربيەم دە ەنەرگەتيكا سالاسىمەن بايلانىستى. سول ٷشٸن ەنەرگەتيكا بويىنشا ٸس اشامىن دەپ دوكۋمەنتتەرٸمدٸ تاپسىرىپ, گرين-كارتاعا قول جەتكٸزدٸم. بٷكٸل پروتسەسسكە 3 جىل 3 ايداي كەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا جوبانى ٸسكە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتتٸم", - دەيدٸ ول.
كەيٸپكەرٸمٸزدٸڭ ايتۋىنشا, امەريكادا ساياسي مەدەنيەت جاقسى دامىعان.
"وسى تۇستا باسىمنان ٶتكەن بٸر كەيسكە توقتالىپ ٶتەيٸن. مىسالى, مەنٸڭ گرين-كارتام ۋاقىت جاعىنان كەشٸكتٸرٸلدٸ. وسىلايشا مەن شتاتىمىزدىڭ كونگرەسس-ۆۋمەنٸنە جٷگٸنٸپ, گرين-كارتامنىڭ كەشٸكتٸرٸلٸپ جاتقانىن ايتىپ, كٶمەك سۇرادىم. بٸر قىزىعى, ول بٸردەن جاۋاپ بەردٸ. ارتىنشا شتاتتاعى ادۆوكات بايلانىسقا شىعىپ, ولارعا ٶتٸنٸش جٸبەرەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. وسى سەتتە ريزا بولعانىم سونشالىق, ەگەر بولاشاقتا اقش ازاماتى اتانىپ جاتسام, وسى باسشىعا داۋىس بەرەمٸن دەگەن نيەتٸم بولدى. سەبەبٸ ولار ماعان ۇزاق پەرسپەكتيۆادا بولاتىن مەسەلەنٸ دەمدە شەشٸپ بەردٸ", - دەيدٸ ول.
ال اقش-قا قونىس اۋدارعان قازاقتار مۇنداعى ٶزٸندٸك مەدەنيەت پەن تەرتٸپكە باعىنۋى تيٸس.
"قازاقستانداعى تٷسٸنٸكپەن ەمٸريكادا جٷرۋ ٶتە قيىن. زاڭ مٷلتٸكسٸز جۇمىس ٸستەيدٸ. ال ادامداردىڭ رەاكتسييالارى ەرتٷرلٸ بولادى. ەرەجەلەردٸ ەسكەرٸپ, ساقتىقتا جٷرۋ كەرەك", - دەيدٸ ايدوس سارتاي.
