Euronews-تە قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ورتا دەرجاۆالاردىڭ رٶلٸ تۋرالى ماقالاسى جارييالاندى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
“قازاقستان سيياقتى ەلدەر جاڭا كٷشپەن العا شىعىپ, قاتىسۋشى رەتٸندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاھاندىق ارەناداعى جاۋاپتى ويىنشى رەتٸندەگٸ ٶز رٶلٸن كٶرسەتە بٸلۋٸ كەرەك. تٶتەنشە گەوساياسي تۋربۋلەنتتٸلٸك پەن تۇراقتى قاقتىعىستارعا تولى بٷگٸنگٸ ەلەمدە كٶپجاقتى شەشٸمدەر ٶتە ماڭىزدى. ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جەنە افريكاداعى سوعىستار جٷزدەگەن مىڭ ادامنىڭ ٶمٸرٸن قيىپ, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ ميلليونداعان ادامدى اش, جالاڭاش جەنە باسپاناسىز قالدىرىپ جاتىر. بۇل قاقتىعىستار شەشٸلمەيتٸندەي بولىپ كٶرٸنەدٸ.
وسى جاھاندىق الاۋىزدىق اياسىندا دەستٷرلٸ دەرجاۆالار – ەلەمنٸڭ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي الپاۋىتتارىنىڭ بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەۋ مٷمكٸندٸگٸ ازايىپ بارادى.
ۋكرايناداعى قاقتىعىس ديپلوماتييالىق تىعىرىققا ەكەلدٸ. گازاداعى جالعاسىپ جاتقان جاعداي ٷلكەن گۋمانيتارلىق اپاتقا اينالدى. ال ٷندٸ-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى شيەلەنٸس كونسترۋكتيۆتٸ ٶزارا ەرەكەتتەسۋ ەسەبٸنەن قاۋٸپتٸ ەرەكەتتەرگە يتەرمەلەيدٸ.
سونىمەن بٸرگە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى سيياقتى حالىقارالىق كونسەنسۋستى ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن قۇرىلعان قۇرىلىمدار دا تىعىرىققا تٸرەلٸپ جاتىر.
ورتا دەرجاۆالار, يكەمدٸ, نەگٸزگٸ ويىنشىلار
بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ تۇراقتى مٷشەلەرٸنٸڭ ۆەتو قۇقىعى ٷنەمٸ تىعىرىققا تٸرەيتٸن جاعدايلارعا ەكەلەدٸ. جاھاندىق داعدارىس بويىنشا شەشۋشٸ ەرەكەتتەر قابىلداۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرە وتىرىپ, ۋنيلاتەراليزم (بٸرجاقتى ەرەكەت) ۇجىمدىق ەرەكەت ەتۋ كەرەك كەزدە ستسەنارييلەر قايتالانا بەرەدٸ.
بۇل مۋلتيلاتەراليزم (كٶپجاقتى تەسٸل) رۋحىن ودان ەرٸ بۇزادى جەنە حالىقارالىق ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنٸمدٸ تٶمەندەتەدٸ. وسىعان وراي, قازاقستان سيياقتى ورتا دەرجاۆالار ٶز ٶڭٸرلەرٸندە جەنە ودان تىس جەرلەردە تۇراقتىلىقتى, بەيبٸتشٸلٸك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ٶسٸپ كەلە جاتقان مٷمكٸندٸكتەرگە يە نەگٸزگٸ ويىنشى رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ. الىپ دەرجاۆالار ساياساتىنىڭ كٷردەلٸلٸگٸنە قاراماستان, بٸزدٸڭ يكەمدٸلٸگٸمٸز كٷردەلٸ ديپلوماتييالىق لاندشافتتاردا سەتتٸ باعىت تاۋىپ, ىمىراعا كەلۋ مەن بٸتٸمگە كەلۋگە جول اشۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەلەمدٸك الپاۋىت دەرجاۆالار سيياقتى جاھاندىق ىقپالعا يە بولماسا دا, بٸز سيياقتى ەلدەر ازىق-تٷلٸك جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار, سونداي-اق جەتكٸزۋ تٸزبەگٸنٸڭ تۇراقتىلىعى بويىنشا جاھاندىق ارەنادا ايتارلىقتاي ەسەر ەتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ەكونوميكالىق كٷشكە, ەسكەري مٷمكٸندٸكتەرگە جەنە ساياسي ەرٸك پەن ديپلوماتييالىق شەبەرلٸككە يە بولۋى مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار ورتا دەرجاۆالار كٶپجاقتى كٶزقاراس يدەياسىنا بەرٸك. ٶزٸن وسى ينستيتۋتتارمەن شەكتەۋلٸ سەزٸنەتٸن الپاۋىت دەرجاۆالاردان ايىرماشىلىعى, بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸز داۋلاردى شەشۋدٸڭ, اۋماقتىق تۇتاستىقتى قورعاۋدىڭ جەنە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ مەن پاندەمييا سيياقتى جالپى مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ وسى ماڭىزدى جاھاندىق تەتٸكتەرٸنە تەۋەلدٸ.
قازاقستان حالىقارالىق ديالوگ پەن بٸرلەسكەن ٸس-قيمىل ٷشٸن ٷنەمٸ جاڭا پلاتفورمالار ٸزدەي وتىرىپ, كٶپجاقتىلىقتى ەرقاشان جاقتاپ كەلەدٸ. يادرولىق قارۋسىزدانۋ جەنە تاراتپاۋ سالاسىنداعى تۇراقتى جۇمىسىمىزدان باسقا, بٸز جاھاندىق اۋقىمدا جاساندى پاندەمييا مەن بيوتەرروريزمنٸڭ جويقىن سالدارىن بولدىرماۋ ماقساتىندا بيوقاۋٸپسٸزدٸككە باعىتتالعان جاڭا كٶپجاقتى ۆەدومستۆو قۇرۋدى بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەتٸپ كەلەمٸز. بٸز سونداي-اق بيىل فرانتسييامەن بٸرگە سۋ تاپشىلىعى مەن شٶلەيتتەنۋ پروبلەمالارىنا تاپ بولعان ەلەم ەلدەرٸ مەن قاۋىمداستىقتارىن بٸرٸكتٸرۋگە باعىتتالعان بٸرٸنشٸ "بٸر سۋ" سامميتٸنٸڭ تەڭ تٶراعاسى بولعانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. سونىمەن قاتار بٸز كليمات ٶزگەرۋٸنٸڭ سالدارىمەن كٷرەسۋ جٶنٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك كٷش-جٸگەردٸ ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن ورتالىق ازييا مەن اۋعانستان بويىنشا تۇراقتى دامۋ ماقساتى (تدم) بويىنشا بۇۇ-نىڭ جاڭا ٶڭٸرلٸك ورتالىعىن ٶزٸمٸزگە ورنالاستىرۋدى ۇسىندىق.
بٸز سونداي-اق ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستاردىڭ شەشٸمٸن تابۋدا ٶز كٶمەگٸمٸزدٸ ۇسىنۋدان قورىقپايمىز. مۇنى ەزەربايجان مەن ارمەنييا اراسىنداعى بەيبٸت كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ بٸزدٸڭ جاقىنداعى مٸندەتتەمەمٸز قۋاتتايدى, بۇل بٸزدٸڭ ديالوگتى ٸلگەرٸلەتۋ جەنە بەيبٸتشٸلٸكتٸ ٸلگەرٸلەتۋ ٷشٸن ورتا دەرجاۆالاردىڭ كٷشٸنە دەگەن سەنٸمٸمٸزدٸ ايعاقتايدى.
كەلەسٸ جىلى حەلسينكي قورىتىندى اكتٸسٸنە 50 جىل تولادى. ول قىرعي-قاباق سوعىستان كەيٸنگٸ ەلەمدەگٸ ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى الاۋىزدىقتاردىڭ قايتا ورالۋى مەن قايتا جاندانۋى تۋرالى ويلانۋعا قۇندى مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الايدا ودان دا ماڭىزدىسى – جاھاندىق بٸرلٸككە اپاراتىن جول جەڭٸلمەيدٸ. ولار بۇعان دەيٸن دە سەتتٸ ٶتكەن. ەلەم كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ جەڭٸپ ٷلگەردٸ جەنە ونى ديپلوماتييا مەن ديالوگ ارقىلى قايتادان جاساي الادى. بارلىعىمىز ٶز ەلەمٸمٸزگە جاڭا تىنىس الۋ ٷشٸن بٸرگە جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. دەگەنمەن ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ بۇل ٷدەرٸسكە سەنٸم ارتۋعا دايىندىعى بارعان سايىن ازايعانىن جەنە شاعىن ەلدەردٸڭ جەتكٸلٸكتٸ ىقپالىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك, بۇل قوزعالىستى باسقارۋ – ورتا دەرجاۆالاردىڭ مٸندەتٸ.
قازاقستان سيياقتى ەلدەر جاڭا كٷشپەن العا شىعىپ, ٶزٸن قاتىسۋشى رەتٸندە عانا ەمەس, جاھاندىق ارەناداعى جاۋاپتى ويىنشى رەتٸندە دە ٶز رٶلٸن كٶرسەتۋٸ كەرەك. وسى سىن ساعاتتا بٸز بارلىق حالىقارالىق سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ كٶپجاقتىلىقتى نىعايتۋعا – كٶپتەگەن جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن جاھاندىق جٷيەنٸ جانداندىرۋعا جەنە ينۆەستيتسييالاۋعا بٸزگە قوسىلۋعا شاقىرامىز.
بٸزدٸڭ ۇجىمدىق ٸس-ەرەكەتتەرٸمٸز بٷگٸنگٸ بەيبٸت كٷنگە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە گٷلدەنگەن جەنە ٷيلەسٸمدٸ بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسىمىزدى كٶرسەتسٸن. مٸندەت قيىن, بٸراق تاباندىلىق, كٶشباسشىلىق جەنە ديالوگقا دەگەن بەرٸك نيەتپەن بٸز بٷگٸنگٸ قيىندىقتاردى ەرتەڭگٸ جەتٸستٸكتەرگە اينالدىرا الامىز. كٶپجاقتى جاڭارۋ دەۋٸرٸنە جول كٶرسەتەيٸك".
