نازارباەۆ دۇرىس تاڭداۋ جاسادى
ەرتٸسباەۆ نازارباەۆتىڭ تاڭداۋى نەلٸكتەن توقاەۆقا تٷسكەنٸن بىلايشا تارقاتىپ تٷسٸندٸرٸپتٸ:
«تۇڭعىش پرەزيدەنت 19 ناۋرىزدا سٶيلەگەن سٶزٸندە توقاەۆتى ەڭ لايىقتى تۇلعا دەپ اتادى. بۇل شەشۋشٸ سەت-تۇعىن.
نازارباەۆ بۇل مەسەلەگە مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قارادى. بۇل ورىنتاققا بٸر ەمەس, بٸرنەشە تٸلدٸ مەڭگەرگەن ينتەللەكتۋالدى تاڭدادى.
ونىڭ الدىندا توقاەۆتىڭ بۇۇ-عا ٸسساپارعا اتتانىپ, باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە تاعايىندالۋى دا نازارباەۆتىڭ تاراپىنان الدىن الا ويلاستىرىلعان بولۋى مٷمكٸن.
توقاەۆ تەلەگەي تەجٸريبە جيناپ قايتتى. ونى بۇۇ-داعى 192 ەل تٷگەل بٸلەدٸ. ەلباسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ الدى دا, ارتى دا تازا ادامنىڭ بٸرٸ وسى – توقاەۆ.
ونىڭ ٶتكەن ٶمٸرٸندە كوررۋپتسييامەن بايلانىستى نەمەسە باسقا بٸر كٷدٸك تۋعىزاتىن كٶلەڭكەلٸ سەتتەر بولسا, قازاقستاننىڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتٸ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە تاعايىندالماس ەدٸ.
توقاەۆتى تاڭداعان تۇستا نازارباەۆ قازاقستاننىڭ بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸن ويلاپ تاڭداۋ جاسادى».
«كٸتاپحانا» مەن اقوردا اراز ەمەس
ەرتٸسباەۆ ەلدە قوس بيلٸك ورناپ, «كٸتاپحانا» مەن اقوردا اراسىندا قىرعي-قاباق ورنادى دەگەن بولجامدى جوققا شىعارۋعا تىرىسىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلدە جۇپ بيلٸك جوق, نازارباەۆ بيلٸكتٸ جارتىلاي ەمەس, تولىقتاي تاپسىرىپ بەرگەن.
«توقاەۆ تٷنەۋگٷنٸ Deutsche Welle-گە سۇحبات بەردٸ. سۇحباتىندا بولعان ٸس بولدى دەپ, بارىمەن بازار بولۋعا شاقىردى.
بيلٸك اۋىسۋى وسىنداي جولمەن جٷردٸ. بٸراق بەزبٸرەۋ ايتىپ جٷرگەندەي, جۇپ بيلٸك جوق بٸزدە. جۇپ بيلٸك بولعان جاعدايدا ەكٸ تاراپ ۇستاسىپ, تاق ٷشٸن تالاس جٷرگٸزەر ەدٸ.
نازارباەۆ پەن توقاەۆ بيلٸك ٷشٸن جاعا جىرتىسادى دەۋ تازا اقىماقشىلىق. مۇنداي يدەيانى بٸزگە سىرتتان تاڭىپ وتىر, ەلدەبٸرەۋ جاعدايدىڭ دەل وسى باعىتتا ٶربٸگەنٸن كٶرۋگە قۇشتار. بۇل ورىندالماس ارمان. بۇلاي بولمايدى دا.
نازارباەۆ حالىقتىڭ توقاەۆتىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاسقانىنا مٷددەلٸ. ول مىنا بٸزدەردٸڭ جاڭا باسشىنى قولداۋ كەرەگٸمٸزدٸ ەلدەنەشە رەت ايتتى.
2006 جىلى اقپارات مينيسترٸ بوپ تاعايىندالعان تۇستا نازارباەۆ كابينەتٸنە شاقىرىپ, ماعان ورىنباسار ەتٸپ الۋعا ٶز كانديداتىن ۇسىندى.
مەن باس تارتتىم. سەبەبٸ مينيسترلٸكتٸڭ كادر قۇرامىن جاساقتاپ قويعانمىن. ەلباسى قولقالاعان جوق. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق نازارباەۆتىڭ كادر ساياساتىنا اسا ارالاسپايتىنىن, بەرٸن ٶز باقىلاۋىندا ۇستاۋعا تىرىسپايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
«نۇر وتاننىڭ» شوقتىعى بيٸك, ول تاعى دا توپ جارادى
ەرتٸسباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جولعى پارلامەنت سايلاۋىندا «نۇر وتان» تاعى دا وزا شابادى.
«پارلامەنتكە قانداي پارتييالار ٶتەتٸنٸن كەسٸپ-پٸشٸپ ايتا المايمىن. الايدا بۇلاردىڭ اراسىندا «نۇر وتاننىڭ» شوقتىعى بيٸك. پارتييانىڭ پوزيتسيياسى نىق, بيلٸكتٸڭ بارلىق ورگانىندا جەنە مەجٸلٸستە ٶكٸلدەرٸ وتىر.
توقاەۆ بٸرقاتار شەشٸم شىعارىپ, وپپوزيتسييانىڭ پارلامەنتكە ٶتۋٸنە جەڭٸلدٸك جاسادى. بيلٸكتەگٸلەر قوعامداعى قالىپتاسىپ جاتقان نارازى كٶڭٸل كٷيدٸڭ تامىرىن تاپ باسىپ وتىر.
بۇل كٶڭٸل كٷي بٸر ەمەس, ەكٸ مەرتە دەۆالۆاتسيياعا ۇشىراعان ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەلسٸرەۋٸ نەتيجەسٸندە قالىپتاستى.
ٶز باسىم قوعام ٶز پٸكٸرٸن الاڭعا شىعىپ ەرەۋٸل ۇيىمداستىرماي-اق, پارلامەنتتە ايتۋى تيٸس دەپ سانايمىن.
پارلامەنتتٸڭ پەرمەنٸن جوعالتپاي, بەت-ەلپەتٸن ساقتاپ قالار جالعىز جول – پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييانىڭ بولۋى. ساياسي پليۋراليزم – قالىپتى دٷنيە. ماعان مۇنداي امال-تەسٸل ۇنايدى».
ەبليازوۆتٸڭ وي-ٶرەسٸ تاياز
بىلتىرعى جىلى قۋعىنداعى بانكير, وپپوزيتسيونەر ەبليازوۆپەن ۇستاسقان ەرتٸسباەۆ «مۇحتاردى وي-ٶرەسٸ شەكتەۋلٸ, ەلدٸ تٶڭكەرۋدەن ٶزگە ويى جوق ەدەپكٸ ەكسترەميست رەتٸندە» سيپاتتاپتى.
«بۇل جايىندا بۇدان بۇرىن دا بٸرنەشە ايتقانمىن. وعان ەل نازارىن اۋدارا بەرگەندٸ قۇپتامايمىن. ونىڭ ەۋسەلەسٸ (ەبلەزوۆ رەد.) ماعان اسا قىزىق ەمەس. قازاقستانعا تامىز ايىندا كەلدٸم. قىركٷيەكتە بٸر باسىلىمعا سۇحبات بەرٸپ, اراسىندا ەبلەزوۆتى اتاپ ٶتتٸم. سول-اق ەكەن, مەنٸ عايباتتاپ, ماعان تٸل تيگٸزدٸ.
بۇعان جاۋاپ رەتٸندە مۇحتاردى دەباتقا شاقىردىم. بٸر اپتا بويى ويلانىپ تولعاندى, ارتىنشا قازاقستان مەن قىتايدىڭ اراقاتىناسىن وسى پٸكٸرتالاستىڭ ارقاۋى ەتٸپ الدى.
مەن دەباتتى مۇنىڭ شەكاراسىمەن عانا شەكتەگٸم جوق ەدٸ, بۇعان قاراعاندا اۋقىمدى مەسەلەلەردٸ قامتىعىم كەلدٸ. ول باس تارتتى.
بۇل جايىندا پرەزيدەنت توقاەۆ پەن ەلباسى نازارباەۆتى قۇلاعدار ەتتٸم. ولار مەنٸڭ دەباتقا تٷسۋٸمدٸ قولدامايتىن سىڭاي تانىتتى. قۋعىنداعى قىلمىسكەرمەن پٸكٸرتالاستىرۋ ەلگٸگە الابٶتەن ستاتۋس بەرٸپ, ٸس جٷزٸندە مويىنداۋمەن تەڭ ەدٸ.
شىنىمدى ايتسام, ونى (ەبليازوۆتى رەد.) ساياساتكەر رەتٸندە تىم اسىرا باعالاپپىن. ەسٸل-دەرتٸ ەلدە تٶڭكەرٸس ۇيىمداستىرۋدى عانا قالايتىن ەدەپكٸ ەكسترەميست ەكەن».
قىتايعا قارسىلاردىڭ سانى ساۋساقپەن سانارلىق
بۇدان ەرٸ ەرتٸسباەۆ قازاقستان مەن قىتاي قاتىناسى تۋرالى سٶز قوزعاپ, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ انتيقىتاي نارازىلىعىنىڭ ارتىندا استىرتىن كٷشتەر تۇرعانىن ايتىپتى.
«قىتايعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان اكتسييالاردىڭ ارتىندا استىرتىن كٷشتەر تۇر. قىتايمەن ارازداسۋ بٸزگە ابىروي ەپەرمەيدٸ.
بۇل ەلدٸڭ ٶز مەسەلەسٸ جەتٸپ-ارتىلادى. مۇنداعى قايتا تەربيەلەۋ ورتالىقتارىندا 750-800 جٷز مىڭعا تارتا ادام بار. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – ۇيعىرلار. اۆتونومييادا ٶمٸر سٷرەتٸن 12-16 ملن-عا جۋىق ۇيعىردىڭ اراسىنداعى ازىن-اۋلاق بٷلدٸرگٸ ۇيىمداردىڭ اپتىعىن باسۋ ٷشٸن قۇرىلعان ەلگٸندەي ورتالىقتار.
ۇيعىر حالقى قىتايمەن قىرعي-قاباق ەمەس, قىتاي قوعامىنا سٸڭٸسٸپ كەلەدٸ. الايدا بەيبٸت ەلدٸڭ ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸرٸپ, سەپاراتيزمدٸ قوزدىراتىن توپتار بار.
قىتاي ولاردىڭ دەگەنٸمەن جٷرمەيدٸ. بۇل دەرجاۆانىڭ ەكونوميكاسى ەلەمدەگٸ ەڭ ەلۋەتتٸ نارىق, ەسكەرٸنٸڭ سانى 4,5 ملن ادامنان اسىپ جىعىلادى.
قىتاي سەپاراتيزم مەن لاڭكەستٸككە قارسى ىمىراسىز كٷرەس جٷرگٸزۋدە, بٸراق بۇل ەل ەشقاشان ەتنيكالىق نەمەسە دٸني ۇستانىمى بويىنشا بٷتٸن بٸر ۇلتتى قۋعىن-سٷرگٸنگە سالعان جوق.
قازاقستانداعى سينوفوبييانىڭ اۋقىمىن تىم ەسٸرەلەپ, تىم اسىرىپ كٶرسەتەتٸن سەكٸلدٸمٸز. جۇرتتىڭ بەرٸ قىتايعا قارسى دەگەن تۇجىرىم تٷبٸرٸمەن قاتە.
بٸزگە قىتايمەن ەرٸپتەستٸكتٸ ٶز پايدامىزعا جاراتۋ كەرەك. قىتايدىڭ نەسيەلەرٸ – تالاپ-شارتى جاعىنان ەلەمدەگٸ ەڭ وڭتايلى نەسيەنٸڭ بٸرٸ. «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» جوباسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا قان جٷگٸرتٸپ, ينفراقۇرىلىمدى, جول تاسىمالىن دامىتادى.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ ەل ەۋروپاعا تاسىمالداناتىن قىتاي تاۋارى ترانزيتٸنەن 3-4 ملرد دوللار تابىس تٷسٸرۋدە. قازاقستان قالىس قالسا بۇل جوبا جٷزەگە اسپايدى.
الىستاعى امەريكا مۇنىڭ بەرٸن كٶرە الماي وتىر. قىتايعا قارسى ايعاي-شۋدىڭ ارتىندا الدىمەن وسى ەل تۇر».
ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي
Cۋرەت ازاتتىق رۋحى سايتىنان الىندى.
الايدا ەرتٸسباەۆتىڭ سٶزٸن ساياساتتانۋشى دوسىم سەتپاەۆ جوققا شىعارىپ وتىر. "بٸزدەگٸ جارىم-جارتىلاي ترانزيت توقاەۆتى تىرپ ەتكٸزەر ەمەس" دەيدٸ ول.
ماقالانى وقۋ ٷشٸن تٶمەندەگٸ سٸلتەمەنٸ باسىڭىز:
https://dalanews.kz/48940
