بۇل تٷركيياداعى 1960 جىلدان بەرگٸ بەسٸنشٸ ەسكەري تٶڭكەرٸس! باستاپقىسى جەمال گۋرسەل باستاعان ەسكەريلەر تٶڭكەرٸسٸ 1960 جىلى 27-مامىردا ورىن العان ەدٸ. سول كەزدە تٷرٸك پرەزيدەنتٸ جەلەل بايار قاماۋعا العان بولاتىن. تٷرٸك جەرٸنە قونىس اۋدارعان قازاقتارعا كٶپ جاقسىلىق جاساعان ٷكٸمەت باسشىسى ادنان مەندەرەس ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلٸپ, ولاردىڭ دەموكراتييالىق پارتيياسى تاراتىلدى.
[caption id="attachment_17658" align="alignright" width="420"]
بۇدان كەيٸن 1971 جىلى 12-ناۋرىزدا مامدۋگ تاگماچ باستاعان تاعى بٸر ەسكەري تٶڭكەرٸس پرەمەر-مينيستر سٷلەيمەن دەميرەلدٸ بيلٸكتەن تايدىرعان ەدٸ. اراعا 10 جىل سالىپ, ياعني, 1980 جىلى 12-قىركٷيەكتە تٷركييا قارۋلى كٷشتەرٸ باس شتابىنىڭ باستىعى كەنان ەۆرەن باستاعان كەزەكتٸ ەسكەري تٶڭكەرٸس كەزٸندە بيلٸككە قايتىپ ورالعان سٷلەيمەن دەميرەلدٸ تاعى دا تٶڭكەرٸپ تاستاعان ەدٸ. ەسكەريلەر ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸن قۇرىپ, پارتييالار مەن كەسٸپوداقتاردىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالعانى ەسٸمٸزدە. بٸراق تٷرٸك ەلٸ بٸرتٸندەپ دەموكراتييالىق باستاۋلارعا قايتىپ ورالدى.
1997 جىلى 28-اقپاندا بەيبٸت سيپاتتا تاعى بٸر ەسكەري تٶڭكەرٸس ورىن الدى. ەسكەريلەر اتاتٷرٸك ٶسيەت ەتكەندەي مەملەكەتتٸڭ زايىرلى سيپاتىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى مەموراندۋم جارييالادى. وسى ەرەكەتتٸڭ سالدارىنان ٷكٸمەت باسشىسى نەجمەتدين ەرباكان قىزمەتٸنەن كەتتٸ. ال ونىڭ جاقىن ەرٸپتەسٸ, ىستامبۇل قالاسىنىڭ مەرٸ بولعان رەدجەپ تايىپ ەردوعان قۋعىنعا ۇشىراعان ەدٸ. بۇدان كەيٸن ەردوعان ساياسي كٷرەستٸ جالعاستىرىپ, ٶزٸنٸڭ ەدٸلەتتٸلٸك پەن دامۋ پارتيياسىن قۇرعانى ەسٸمٸزدە.
2002 جىلى قيىن جولمەن ٷكٸمەت باسىنا ەزەر كەلگەن ەردوعان ەلگە ينۆەستيتسييا تارتۋدىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن جاقسارتىپ, دەۆالۆاتسييا توقتاتقانى بەلگٸلٸ. ەكونوميكا كٷرت العا باستى. ەردوعان باسقارعان 2012 جىلعا دەيٸنگٸ ون جىلدىڭ ٸشٸندە ەلدەگٸ شىنايى جٸٶ 64 پايىزعا, جان باسىنا شاققانداعى جٸٶ 43 پايىزعا ٶسكەن. سونىمەن بٸرگە ەردوگانننىڭ بەدەلٸ دە ٶرلەپ, حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولدى.
جالپى, تٷركييادا 2000 جىلدارعا دەيٸن ەسكەريلەردٸڭ ىقپالى جوعارى بولعانى بەلگٸلٸ. ەسكەريلەر ەل دامۋىندا دٸني باعىتقا بەتبۇرۋىن توسقاۋىل قويىپ, پارتييالىق ەگەستە تاراپتاردى تەجەۋشٸ كٷش بولدى.
ەردوعان ٶزٸ بيلٸك ەتكەن جىلداردا تٷركييانىڭ ٸشٸندەگٸ ەسكەريلەردٸڭ ىقپالىن تٶمەندەتۋگە, ازاماتتىق بيلٸكتٸ كٷشەيتۋگە ۇمتىلدى. سوندىقتان ەسكەريلەرگە قارسى جازالاۋ شارالارىن قاتاڭ جٷرگٸزگەنٸن بٸلەمٸز.
ەسٸرەسە 2011 جىلى «ەرگەنەكون» ٸسٸ بويىنشا كوررۋپتسييامەن ايىپتالعان ٷش جٷزدەن استام گەنەرال مەن وفيتسەر جازاعا تارتىلدى. ونىڭ بۇل قادامىن حالىق تا تٷسٸنٸستٸكپەن قابىلداعان ەدٸ.
2014 جىلى 25-اقپاندا تٷركييادا سىبايلاس جەمقورلىق ٸسٸ بويىنشا تەرگەۋ كەزٸندە پرەمەر-مينيستر رەدجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ ۇلى بٸلالمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسكەن سٶزدەرٸ جارييا بولدى. ەڭگٸمە بارىسىندا ەكە مەن بالا ٷيلەرٸندە كوررۋپتسييالىق جولمەن ساقتالعان وراسان مول اقشانى (كەيبٸر دەرەكتەردە 1 ملرد اقش دوللارىنداي) جەدەل تٷردە جاسىرۋ سٶز بولعان ەدٸ. ەرتەسٸنە قالعان 30 ميلليونداي دوللاردى نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە سٶيلەسەدٸ. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ سايتىندا بۇل تۋرالى دەرەۋ «امورالدىق مونتاج» ياعني جالا جابۋ ەكەندٸگٸ تۋرالى جازبا پايدا بولادى. بٸراق كٶپ ادامدار بۇعان سەنە قويعان جوق.
ەردوعان بولسا «ساسقان ٷيرەك ارتىمەن جٷزەدٸ» دەگەندەي مۇنداي ەرەكەتتٸ جالاقورلىق دەپ اتاپ, ونى كٶرنەكتٸ مۇسىلمان ويشىلى, بٷگٸندە اقش-تا تۇراتىن فەتحۋللاھ گٷلەننٸڭ ٸسٸ ەتٸپ كٶرسەتكٸسٸ كەلدٸ.
قىزىق بولعاندا كەيبٸر دەرەكتەرگە قاراعاندا تٶڭكەرٸستٸڭ العاشقى ساعاتتارىندا ەردوعان اقش-تان ساياسي باسپانا سۇراعان. ولار باس تارتقان سوڭ ەردوعان سكايپ ارقىلى حالىققا ٷندەۋ تاستاعان. تٷرٸك جۇرتى قازٸر بۇرىنعى سيمپاتييالىق ينەرتسيياسىمەن ەردوعاندى قولداپ تۇر. ەرتەڭگٸ كٷن قالاي بولارىن بٸر اللا بٸلەدٸ.
كەشەگٸ ەسكەريلەردٸڭ مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸسكە ۇمتىلۋى كەزٸندە بارلىعى 265 ادام قازا بولدى. بەرٸنەن وسى ٶكٸنٸشتٸ.
مارات توقاشباەۆ
(ماقالا اۆتوردىڭ فەيسبۋكتاعى پاراقشاسىنان الىندى)
