اتوم سالاسىنىڭ قازاقستانداعى دامۋى تۋرالى ايتاتىن بولساق, كەلەشەكتە ونىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنى سٶزسٸز. ٶيتكەنٸ ەلٸمٸزدەگٸ اتوم سالاسىنىڭ دامۋى ٶتە قىزىقتى جەنە كٶپ قىرلى تاريحى بار. بٷگٸندە قازاقستان ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ۋران ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى, بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ٷلكەن قۇزىرەتتٸلٸگٸ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ۋران ٶندٸرۋ جاعىنان قازاقستان ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ۋران ەكسپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بۇل ەل ەكونوميكاسى ٷشٸن ماڭىزدى رەسۋرستاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
قازاقستاندا يادرولىق عىلىمي-زەرتتەۋلەردٸ جٷرگٸزەتٸن بٸرنەشە ينستيتۋتتار بار. ولار يادرولىق فيزيكا, رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە باسقا دا بايلانىستى سالالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋمەن عىلىمي نەگٸزدە اينالىسادى. سولاردىڭ بٸر ھەم بٸرەگەيٸ الماتىدا ورنالاسقان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق.
يە, قازاقستاندا ەزٸرگە ٸرٸ اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى جوق. الايدا, اقتاۋ قالاسىنداعى ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىندا تەجٸريبەلٸك-ٶنەركەسٸپتٸك رەاكتور جۇمىس ٸستەيدٸ.
قازاقستاندا اتوم سالاسى ٷشٸن ماماندار دايارلايتىن بٸرنەشە جوعارى وقۋ ورىن بار. ولار يادرولىق فيزيكا, رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە باسقا دا بايلانىستى ماماندىقتار بويىنشا مامانداردى دايىندايدى. ولاردىڭ قاتارىندا – قازۇۋ, ەۇۋ, شقۋ, Shakarim University, Satbayev University, اۋەس سىندى وقۋ ورىندارىن اتاۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا 2010-شى جىلعا دەيٸن قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىنا 300 جۋىق فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى مەن دوكتورلارى دايارلاندى. وسى رەتتە ينستيتتىڭ 6مۆت-تىق سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورى جۇمىس ٸستەيدٸ. ودان باسقا 6 ٷدەتكٸش بار, 2010 جىلدان باستاپ باكالاۆر, ماگيستر جەنە دە PhD دوكتورلارى حالىقارالىق دەڭگەيدە قارقىندى جەنە دە ساپالى دايىندالىپ جاتىر.
بۇل كٶرسەتكٸشتەر قازاكستاننىڭ اتوم سالاسىنداعى مامانداردىڭ تاپشىلىعى جوق ەكەنٸن انىق كٶرسەتەدٸ. سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورى 57 جىل مٷلتٸكسٸز ٶز جۇمىسىن تولىق اتقارىپ كەلەدٸ. وسى تاڭعا دەيٸن بٸردە-بٸر اپاتتىق جاعداي بولعان ەمەس. سونىمەن قاتار بۇل رەاكتور حالىقارالىق ۇيىمنىڭ (ماگاتە) ٷنەمٸ باقىلاۋىندا. ايتا كەتەتٸن جايتتاردىڭ بٸرٸ ول اەس-كە جەنە دە زەرتتەۋ رەاكتورلارىنا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ تاراپىنان قاۋٸپسٸزدٸك جەنە پايدالانۋى جاعىنان قويىلاتىن تالاپتار بٸردەي بولادى.
اەس سالۋ – بۇل ٶتە كٷردەلٸ جەنە قىمبات جوبا. قازاقستاندا اەس سالۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋرالى ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر بار.
ارتىقشىلىقتارىن ايتا كەتەتٸن بولساق ول:
* ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك.
* ەكولوگييالىق تازا ەنەرگييا كٶزٸ.
* جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋى.
* عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ دامۋى.
كەمشٸلٸكتەرٸ:
* جوعارى قۇنى.
* رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ.
* راديواكتيۆتٸ قالدىقتاردى ساقتاۋ مەسەلەسٸ.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جەنە دە ەلەۋمەتتٸك جاعىنان دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوساتىن ول ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك ەكەنٸن ايدان انىق.
ال سول تەۋلەسٸزدٸكتٸ قامتي الاتىن ول تۇراقتى ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەتٸن اتوم ەلەكترستانتسييالارى. ٶيتكەنٸ ادامزات وسى تاڭعا دەيٸن باسقا تۇراقتى ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەتٸن ەدٸسٸن ويلاپ شىعارمادى.
جوعارىدا ايتىلعان اتوم سالاسىنداعى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى, كادرلاردى دايارلاۋ جەنە دە باسقا قاتىستى سۇراقتارى بويىنشا, وسىنىڭ بەرٸ قازاقستاننىڭ اەس سالۋعا تولىقتاي قاۋقارى بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاندا اتوم سالاسىنىڭ بولاشاعى زور ەكەنٸن ٶز باسىم سەنٸمدٸمٸن.
اسحات بەكباەۆ
