ەل تٸرەگٸ – ەلباسى
قازاق حالقىنىڭ تاريحي وتانى, سوناۋ تٷپ اتالارىمىزدىڭ مەڭگٸلٸك بەسٸگٸ, ۇرپاعىمىزدىڭ ۇلى ورداسى قازاقستاندى, قازاق ەلٸن ەلەم حالقى تەۋەلسٸزدٸك العاننان جان-جاقتى تاني تٷستٸ.
حالقىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحىنا نازار سالساق, كٶپتەگەن قيىندىقتار مەن اۋىرتپاشىلىقتى باسىنان ٶتكەرگەنٸن بٸلۋگە بولادى. سۇراپىل سوعىستار دا, جويقىن باسقىنشىلىقتار دا, تٸپتٸ ۇلتتى جويۋدى كٶزدەگەن قيياناتتار دا قازاقتى اينالىپ ٶتپەگەن. تاعدىر سىناعىن ەل-جۇرت ادالدىعىمەن, قايسارلىعىمەن, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن ٷكٸلٸ ٷمٸتٸمەن عانا جەڭدٸ. قازٸر ەلٸمٸز ەگەمەن, حالقىمىز مامىراجاي كٷن كەشۋدە. تٷپتەپ كەلگەندە, قازاق ەلٸنٸڭ باستامالارى مەن ۇستانىمدارىن جەر بەتٸندەگٸ بارلىق مەملەكەتتەر مويىنداپ, قۋاتتاپ, قولداۋ ٷستٸندە.
تەڭٸر, تاعدىر, تاريح – قۇدٸرەتتٸ كٷشتەر. بٷگٸنگٸ دەۋٸردە بٸز ولاردىڭ قادٸر–قاسيەتٸنە تەرەڭ كٶز جٸبەرەتٸن بولدىق. ٶيتكەنٸ تەڭٸر, تاعدىر, تاريح پەيٸلٸ تٷسٸپ, قازاقتىڭ ماڭدايىنا بەرگەن نۇرسۇلتانداي ەلباسىنىڭ كەمەل اقىل–ويى, كەرەمەت كٷش-جٸگەرٸ ارقاسىندا ەگەمەندٸ قازاق ەلٸ قايتا تٷلەپ, قارىشتاپ ٶركەندەدٸ.
ەلباسىمىز: «سودان بەرٸ زىمىراپ ۋاقىت ٶتتٸ. بۇل ۋاقىت تاريح ٷشٸن از ۋاقىت بولار مٷمكٸن, بٸراق جىلعا بەرگٸسٸز كٷندەر, عاسىرعا بەرگٸسٸز جىلدار بولادى. سوڭعى جىلدار عاسىرعا تاتيتىن وقيعالار بولدى دەسەڭ, ارتىق ايتقاندىق بولماس» دەگەن سٶزدەرٸ ەبدەن ورىندى, تالاسسىز شىندىق. ٶيتكەنٸ ەلباسىمىز قازاق ەلٸن بٸلٸمٸمەن تەجٸريبەسٸنە, اقىلى مەن پاراساتىنا, ار-وجدانىنا سٷيەنە وتىرىپ, ٶرگە سٷيرەدٸ, ەلەم تانىعان ەلدەر قاتارىنا قوستى.
«دەۋٸر الماسىپ جاتقان كەزەڭدە ٶمٸر سٷرمە» دەگەن تاعىلىمدى سٶز بار. بۇل سٶزدٸڭ مەنٸ تەرەڭ, ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ, دەۋٸردٸڭ الماسۋى ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان ازاماتتارعا زور سەنٸم جٷكتەيدٸ جەنە وراسان مٸندەت ارتادى. مٸنە, توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن سەتتە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى ەلدٸڭ سەنٸمٸ مەن ٷمٸتٸن ارقالادى. ارىپ-اشىپ, جاداپ-جٷدەپ, جادىنان, ساناسىنان ايىرىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان ەلگە شامشىراق بولدى. باقىتتى ٶمٸرگە باعىت سٸلتەپ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جول اشاتىن جٷيەلٸ جوسپارلار قۇردى.
سول كەزدەگٸ قاجىرلى ەڭبەكتٸڭ نەتيجەسٸندە قازاق حالقى بوداندىقتىڭ تاس بوداۋىنان بوساپ, جاڭا دەۋٸردٸڭ, جاڭا زاماننىڭ ەسٸگٸن ايقارا اشتى. سٶيتٸپ, كٶز الدىمىزدا جەر دە, ەل دە, ادام دا, زامان دا ٶزگەردٸ. قيراعان ٶندٸرٸس وشاقتارى قايتا تٸرٸلدٸ, تٸرلٸگٸ جاڭا ارناعا تٷستٸ. ەل ەسٸن جيدى, ەڭسەسٸن تٸك كٶتەردٸ. حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ ورنىعىپ, جاڭا زاماننىڭ كەسٸپ-تٸرشٸلٸگٸنە نىق كٶشتٸ. تٷرلٸ قيىندىقتار ۇمىت بولا باستادى. بٸرنەشە جىلدىڭ ٸشٸندە ۇلى دالادا – تەۋەلسٸز قازاقستان ەلٸ كٶش تٷزەدٸ. وسى ۇلى كٶشتٸ ەگەمەن ەلدٸڭ باسشىسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ باستادى.
ۇلت كٶشباسشىسى ەل تٸزگٸنٸن الماعايىپ, اۋمالى-تٶكپەلٸ, ەڭ قيىن كەزەڭدە قولىنا الدى. تاريحتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا سىنىنان ابىرويمەن ٶتٸپ, ەل-جۇرتتى سىناقتان, كٷردەلٸ كەزەڭنەن امان الىپ شىقتى. ازاماتتىڭ تەڭدەسٸ جوق وسى قاھارماندىعىن, دانالىعىن كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ كەلەشەككە اڭىز ەتٸپ جەتكٸزەتٸندٸگٸندە ەش كٷمەن جوق. سوندىقتان دا تاريحقا ەسەسٸ كەتكەن حالقىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ تاعدىرى تۋرالى ويلاۋ – پرەزيدەنتٸمٸز تۋرالى ويلاۋمەن ساباقتاس. باعى تايعان قازاقتىڭ قازىناسىن مولايتىپ, قابىرعالى ەل ەتٸپ, ەلەمگە تانىتقان تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كەمەڭگەرلٸگٸن قالاي ٷلگٸ ەتسەك تە, قالاي ماقتاساق تا جاراسادى.
ەلباسى تۋرالى جازىلار تاريحتىڭ تامىرى تەرەڭ, اياسى كەڭ, ماڭىزى جوعارى. قيىن كەزەڭدە ازاماتقا ەلدٸڭ تٸلەگٸن جٷزەگە اسىراتىن جٷرەك تە, بٸلەك تە قولدايتىن تٸلەك تە كەرەك ەدٸ. ەل سەنٸمٸن ارقالاعان ەلباسى حالىقتىڭ ٷمٸتٸن اقتادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى قازاقتىڭ پەشەنەسٸنە بەرگەن, حالىق ٷشٸن تۋعان ۇلى پەرزەنت دەيتٸنٸمٸز سوندىقتان.
بابالارىمىز بٸزگە ميراس ەتٸپ كەتكەن سارا جولدان ەلباسى ەشقاشان تايعان ەمەس. نەبٸر تار جول, تايعاق كەشۋدەن دە, نەشە تٷرلٸ سىننان دا بٸرلٸك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا امان ٶتتٸ. ەلباسى وسىنىڭ بەرٸنە شىدادى. «مۇراتىمىزعا جەتۋ ٷشٸن بٸز وسىنداي قيىن جولداردان دا ٶتۋٸمٸز كەرەك, تٶزٸمدٸ بولۋىمىز كەرەك»,– دەدٸ ۇلت كٶشباسشىسى. وسىلاي زايىرلى, دەموكراتييالى ەل اتاندىق. جۇرت ەركٸن جٷرەدٸ, ەركٸن سٶيلەيدٸ. بٸراق دەموكراتييا اۋزىنا كەلگەندٸ وتتاۋ, ويىنا كەلگەندٸ ٸستەۋ ەمەس ەكەندٸگٸن, دەموكراتييا دەگەنٸمٸز ينتەللەكتۋالدى اقىلدىڭ بيلٸگٸ ەكەندٸگٸن جۇرتتىڭ بەرٸ تٷسٸنە بەرمەدٸ. سول بٸر الماعايىپ كەزەڭدە پرەزيدەنتٸمٸز حالىقتىڭ ورتاسىنان شىققان ناعىز ينتەللەكتۋال ەكەندٸگٸن, ساياساتتا سالقىنقاندىلىق, تٶزٸمدٸلٸك كەرەك ەكەندٸگٸن شەبەر دەلەلدەدٸ. كەمەڭگەرلٸككە تەن مٸنەز تانىتتى. ريزا بولعان, ەبدەن سەنگەن ەل ارداقتى ازاماتتىڭ سوڭىنا ەردٸ. ەرٸ دە ەلٸن اداستىرعان جوق.
قازٸر ەگەمەن ەلٸمٸز ٶركەندەپ, دامىدى. جوسپارلار جەمٸسٸن بەرٸپ, نەتيجەلٸ ورىندالدى. شيرەك عاسىر بۇرىن بٸر قىردىڭ استىندا وتىرىپ, كەلەسٸ قىردىڭ باسىنا بارىپ كەلگەنٸن جىل بويى ەڭگٸمە قىلىپ ايتاتىن قازاق بٷگٸندە تاڭەرتەڭ ٷيٸندە شاي ٸشٸپ, ال, تٷستە باس قالادا بولىپ, كەشكە شالعايداعى شاڭىراعىنا قايتا ورالىپ جاتسا بۇعان ەشكٸم تاڭ قالمايتىن بولدى. ەل تىنىش, قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸك تولىقتاي قامتاماسىز ەتٸلگەن. ەلٸمٸزدٸڭ تالانتتى دا العىر جاستارىنا «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدە بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋگە جول اشىلدى. ەلباسىنىڭ قادٸر-قاسيەتٸن وسى تۇرعىدان دا باعالاۋىمىز كەرەك.
تاتۋلىعى مەن بٸرلٸگٸ جاراسقان كٶپ ۇلتتى قازاق ەلٸندە باقىتتى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىزعا قۋانامىز, شاتتانامىز. اقىن م.قۇرماناليننٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا:
بٸزدٸڭ ەلدە باقىتتى عوي بار ادام,
ەركٸندٸكتٸ ەشكٸمنەن مەن سۇرامان.
ەڭبەك ەتەم, بٸلٸم الام, تىنىعام,
التىن زاڭدى جازىلعان بۇل قاعيدام.
ەلٸمٸزدٸ جارقىن بولاشاققا جەتەلەيتٸن, حالىق مٷددەسٸن ٶز مٷددەسٸنەن ارتىق قوياتىن ەلباسىنىڭ ارقاسىندا بٸز, قازاق ەلٸ, مەڭگٸلٸك ەل بولىپ قالا بەرەمٸز. جالپى, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى – ەل تٸرەگٸ, ۇلت ماقتانىشى. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ەڭ تانىمال تۇلعاسى دا – ەلباسى. «قازاقستان», «استانا», «نازارباەۆ» دەگەن سٶزدەر بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸنبەيتٸن ۇعىمعا اينالدى. سوندىقتان دا ەلباسىمىزبەن ماقتانعانىمىز – ەلدٸگٸمٸزبەن ماقتانعانىمىز.
قىمبات تاعايبەك, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ قىلمىستىق ٸس,قىلمىستىق ٸس-جٷرگٸزۋ جەنە كريميناليستيكا كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى.
