- ەكەدەن ەرتە ايىرىلۋ, تاعدىر توسقان تاۋقىمەت وسىنداي تەۋەكەلدٸ ماماندىقتى تاڭداۋدا قيىن بولعان شىعار...
[caption id="attachment_17037" align="alignright" width="225"]
- جەتi ايعا تولار-تولماس شاعىمدا جاناشىرىمنان ەرتە كٶز جازىپ قالسام دا, ەشقاشان كٶڭٸلٸم قۇلازىعان ەمەس. كٶزدەگەن ماقساتقا قالاي جەتۋ كەرەكتٸگٸن انام ٷيرەتتٸ. «قاسىڭداعىلارعا جاقسىلىق جاساي بەر, تٷبٸ ٶزٸڭە قايتادى. ساعان قايتپاسا دا, سەنٸڭ ۇرپاقتارىڭا باق بولىپ قونادى. جاقسىلىق ٸزسٸز كەتپەۋٸ كەرەك» دەپ ٷنەمٸ ايتىپ وتىراتىن. بۇيىعىلاۋ, وڭاشا-وقشاۋ بولمىسپەن ٶسٸپپٸن. انام ٷش بالانى ٶزٸ باعىپ-قاقتى. كەيٸن ٷلكەن ەپكەم تۇرمىسقا شىعىپ, بٸزدٸ ٶز قولىنا الدى. قالاعا كەلگەن سوڭ, شەشەم بٸراز اۋىرىپ قالدى. امال جوق, اۋىلعا قايتۋعا تۋرا كەلدٸ. كٶپ قازاقتىڭ باسىندا بولعان جاعداي بٸزدٸڭ وتباسىنى اينالىپ ٶتكەن جوق. ٷيدە نان مەن ماي, قارا سۋدان باسقا ەشتەڭە بولمايتىن. 10 جاسىمنان اۋىر جۇمىسقا جەگٸلدٸم. ۆاگونداردا جٷك تاسۋمەن نەپاقا تاپتىق قوي. كەشكە ەبدەن شارشايسىڭ. ٷيگە قايتار جولدا بٸر قولىنا سۋىن, ەكٸنشٸ قولىنا ورامالىن ۇستاپ اناڭ تۇرادى. كەشكە وقۋعا بارامىن. وقۋ مەن جۇمىستى بٸرگە الىپ جٷردٸم. شىن ايتقاندا, ساباقتى بەسكە وقىماسقا شارا بولمادى. جاستىق قوي, اۋىرلىقتى سەزٸنە بەرمەيسٸڭ.
باسقا بالالار ەكەسٸ تۋرالى ايتىپ جاتاتىن. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, «سەن جەتٸمسٸڭ, ارى جٷر» دەگەن اعالارىمىز بولدى. سوندا دا, ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ قاسىنان قالماي, ەر تٷرلٸ جۇمىستاردى ٸستەي بەردٸم. بەرٸ دە جانباعىستىڭ قامى. جاستىعىما قاراماي, ٷيدەگٸ ورىندىقتارعا دەيٸن ٶزٸم قۇراستىراتىنمىن. انامنىڭ الدىندا ٶزiمنiڭ ەر جiگiت ەكەنiمدi كٶرسەتكiم كەلدi. بۇل – ەر قازاقتىڭ بويىنداعى نامىس. تٸپتٸ, قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٷيگە ەلەكتر, سانيتارلىق مامانداردى شاقىرعىم كەلمەيدٸ. بۇل جەردە ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەۋٸنە توقتالامىز.
كٸشكەنە كەزٸمدە اۋىلعا سانيتارلىق ۇشاقتار جيٸ قوناتىن. ٷش-تٶرت بالا كٷتٸپ تۇرىپ, ٸشٸنە وتىرىپ الاتىنبىز. اۋىل بالاسىنا بۇدان اسقان ارمان جوق-تىن سول كەزدە. ۇشقىش بولۋعا دەگەن اڭسارىم اۋا باستادى. سوعىس كەزٸندە اسقان ەرلٸك كٶرسەتكەن نۇركەن ەبدٸروۆ, تالعات بيگەلدينوۆ سىندى قازاقتىڭ باتىرلارىن جاقىن تانىعان سايىن مەنٸڭ ارمانىم ماقساتقا ۇلاسا باستادى. نە كەرەك, 1965-1969 جىلدارى ارماۆيرگە وقۋعا تٷستٸم.
- «قاراكٶزدەرٸمٸزدٸڭ بويىنان ۇلتتىق رۋحتى كٶرە الماي جٷرمٸن» دەپسٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا. بۇل جوعارىدا سٶز ەتكەن ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەي بٸلۋٸمەن ۇشتاساتىن سەكٸلدٸ.
- تەربيە – تال بەسٸكتەن. ۇلتتىق رۋح قايدان شىعادى? وتباسىنان. تەربيەدەن. قازاقتىڭ دەستٷرٸن بويعا سٸڭدٸرۋ ارقىلى ۇلتتىق سانا ساقتالادى. مەسەلەن, مەن ۇلتتىق بولمىس تٷگٸلٸ, سول كەزدەگٸ كەساپات ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن قازاقتىڭ سٶزiن از ەستiپ, ونىڭ ٶزٸنە تەن مiنەزiن كەم كٶرiپ ٶستiم. بٸراق, قايتسەم دە تەربيە بەرەم دەپ, جاني-جاني جاسىتىپ المايىق. ەر نەرسەنٸڭ بايىبىنا بارۋ قاجەت. ٷيدەگٸ تەربيە مەكتەپكە, ول جوعارعى وقۋ ورنى قابىرعاسىنداعى ٸلٸم الۋعا جالعاسقانى جٶن. وزىق ويلى بالانىڭ پايىمى قاشاندا ٶركەنيەتكە يەك ارتىپ تۇرادى. مۇنىمەن كەلٸسپەسكە لاج جوق. ەلبەتتە, ٶركەنيەتتٸ اۋىلدا دا جاسايمىز. مويىنداۋ كەرەك, بٸز ٶندٸرٸستٸك الپاۋىت ەل ەمەسپٸز. «شارۋانىڭ جانىن مال عانا ساقتاپ قالادى» دەگەن بار. وسى رەتتە ٷلكەن مٸنبەرلەردە وتىرعان شەنەۋنٸكتەر ويلانعانى دۇرىس. ساۋاتتى يدەولوگييا جاساۋ – كٷن تەرتٸبٸنٸڭ نٶمٸرٸ بٸرٸنشٸ مەسەلەسٸ. سودان بارىپ جاس ۇرپاققا تٷزۋ باعىت-باعدار بەرە الامىز. بۇل – بارلىعىمىزعا ورتاق.
- ەۋەلٸ, وتاننىڭ ەمەس, وتباسىنىڭ ٶزٸندٸك دەستٷرٸن قالىپتاستىرۋ كەرەك دەيسٸز عوي. پەلەن جىل ورىس ورتاسىندا ٶستٸڭٸز. دەگەنمەن, نەمەرەلەرٸڭٸزگە قازاقى تەربيەنٸ قالاي بەرٸپ جاتىرسىز?
- تەۋبا, حالقىما مىڭ راحمەت! قاي جەرگە بارسام دا, حالقىم قۇراق ۇشىپ قارسى الادى. «بiر اۋىلعا بارسام, بارلىق ٷيگە كiرiپ شىعۋىم كەرەك» دەپ جانىمداعىلاردى اسىقتىرىپ جٷرەمiن. راس, دەل مەنٸكٸ سەكٸلدٸ قۇرمەتكە جەتكەندەر از. بٸراق, مەنٸڭ كٶكٸرەك-كەۋدەمدٸ كەرنەگەن بٸر نەرسە بولدى. ول – ۇلتتىق سانا. باسىندا مەن دە, تالعات تا (تالعات مۇساباەۆ – اۆت.) قازاقشا دۇرىس سٶيلەي المايتىنبىز. امانداسىپ, ارى قاراي ٶزگە تٸلدە شٷلدٸرلەي كەتەتٸن ەدٸك. كەيٸن ٷلكەن اعا-اپالارىم سىن ايتتى. وسىدان سوڭ ساناما نىقتادىم. «مەن نەگە ٶز تٸلٸمدە سايراپ تۇرمايمىن وسى» دەدٸم ٶزٸمە-ٶزٸم قامشى باسىپ. ەڭ باستىسى نيەت قوي. ٶز تٸلٸمدٸ ٷيرەندٸم دەپ ماقتانباي-اق قويايىن. ۇلدارىم رەسەيدە ٶمٸرگە كەلدٸ. ولاردىڭ قازاقى تەلٸم الۋى ٷشٸن ەرقيلى ەدٸستەرگە باردىم. ەۋەلٸ, ولارعا قازاقشا ەن-كٷيلەردٸ تىڭداتام. ەسٸرەسە, كٸشٸ ۇلىمنىڭ قازاقشا ەن تىڭداعاندا كٶزٸ جايناپ كەتەتٸن. العاشىندا ولاردى قازاقشا تەربيەلەۋ قيىنعا سوقتى. سەبەبٸ ٶزٸم ورىسشا ويلايتىن ەدٸم. اتا تەربيەسٸ – قازاقىلىقتىڭ قازىعى. مەن مۇنى ەش ويلانباستان ايتامىن. تٸپتٸ, كەرەك دەسەڭٸز, اتالارىمىز ۇرپاق تەربيەسٸن جوعارى ورىنعا قويىپ, ٶز پەرزەنتتەرٸن اعايىن-تۋىس, بٸر قاۋىم ەل بولىپ تەربيەلەگەن ەمەس پە? اتا-ەجەنٸڭ تەربيەسٸن العان بالانىڭ بويىنان ٷلكەن-كٸشٸگە دەگەن قۇرمەت, مەيٸرٸم, يماندىلىق, رۋحاني تەربيەنٸ اشىق كٶرۋگە بولادى. قالا بەردٸ, قازاقتىڭ ەجەلگٸ دەستٷرٸ بويىنشا تۇڭعىش نەمەرەسٸن اتاسى مەن ەجەسٸ باۋىرىنا باسىپ تەربيەلەگەن. كەيدە ول كەنجە ۇلىنىڭ ورنىنا اتاسىنىڭ قاراشاڭىراعىنا يە بولىپ تا جاتادى. كەرەمەت قوي بۇل!
- قازٸرگٸ تەحنيكانىڭ دامىعان ۋاقىتىندا ۇلتتىق بولمىستى قالاي ساقتاپ قالماق كەرەك?
- شىنىندا, قازاق ەر كەزەڭدە دە باسىنان ٶتكٸزگەن تاريحي جاعدايلارعا قاراماستان سالت-دەستٷرلەرٸمٸزدٸ مۇرا رەتٸندە قاستەرلەپ, ۇرپاعىنا ۇلاعاتتى تەربيە بەرە بٸلدٸ. ال بٷگٸندە وسى اسىل قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تامىرى اجىراپ بارادى. سوندىقتان دا, مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق رۋحىمىزدى, مەدەنيەت جەنە ۇلتتىق تەربيەمٸزدٸ ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. بٸراق, قالاي?
بٸر نەرسەنٸڭ باسىن اشىپ الايىق. قوي باعىپ, مال كٷتكەن, ەگٸن سالىپ, جان باققان دا اسا ابىرويلى ەڭبەك دەپ ەسەپتەيمٸن. جان-جٷرەگٸمٸز – اۋىل. قازاق مال سوڭىندا جٷرە بەرسە, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەن كەنجەلەپ قالاتىنى انىق ەدٸ. ال بٸر جاعىنان, زامان تالابىنا تٷپكٸلٸكتٸ ەرٸپ كەتۋگە بولمايدى. تاعى دا ايتامىن, بايىپقا سالۋ قاجەت. شىنايى تالانت, شىن تۇلعا ۋاقىت تا تاڭدامايدى, ساياسي ورتانىڭ شەڭبەرٸنە دە سىيمايدى. مٸنە, ۇلتتىق بولمىستى ساقتاپ قالاتىن – سولار, بٸلٸمدٸلەر. زاماناۋي ۇعىمدارعا ساي وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ دا جاڭاشا قاعيدالارى قالىپتاسىپ كەلەدٸ. بٸر مىسال, حالقىمىز جاقسى كەلٸندٸ قىزىنان كەم كٶرمەگەن. ٷلكەننٸڭ اتىن اتاماي, وتباسى مٷشەلەرٸن قۇرمەتتەۋٸ كەلٸننٸڭ ەدەپتٸلٸگٸ مەن تەربيەلٸگٸن كٶرسەتەدٸ. يبالى انا بالاسىنا دەل سونداي تەربيە بەرۋگە مٸندەتتٸ. تٸرشٸلٸك قامىمەن جٷرٸپ بالاعا مٷلدەم كٶڭٸل بٶلمەيتٸن دە, بالاعا تىم قاتال قارايتىن دا, قازٸرگٸ بالاعا قاتتى ايتۋعا بولمايدى دەپ بالانىڭ ىڭعايىمەن جٷرەتٸن دە, جيعان-تەرگەنٸم بالاما جەتەدٸ دەپ قالتاعا سەنەتٸن دە, مەنٸڭ بالام ەڭ تەۋٸرٸ دەپ بالاسىن جاقتاپ وتىراتىن اتا-انا دا جوق ەمەس. اق سٷتپەن ەنگەن قاسيەت ەش ۋاقىتتا دا ادام بويىنان كەتپەيدٸ. «مىنانى ٸستەۋگە بولمايدى» نەمەسە «بۇل ساعان كەرەك» دەپ ٷيرەتٸپ قويساڭ, جاستىڭ جادى ونى ۇمىتپايدى.
قازاقتى اشتان ٶلتٸرمەيتٸن, كٶشتەن قالدىرمايتىن تەتٸك – نامىس. ەگەر مەندە نامىس بولماسا ٶز انا تٸلٸمدٸ ٷيرەنبەس ەدiم. قۇپييامدى ايتايىن: مەن تiلدٸ قازاقي ەن-جىر ارقىلى ٷيرەندiم. كەيiنگi جاستارعا ايتارىم, ورىسشا دا, اعىلشىن تiلiن دە ٷيرەنسiن, بiراق, ەڭ بiرiنشi قازاق تiلiن – ٶز انا تiلiڭدi بiل. قازاقشا ٷيرەنگiسi كەلمەيتiن قازاقتاردى ٶزدەرiنە-ٶزٸ قارسى ادامدار دەپ سانايمىن. «ماعان قازاق تiلiنٸڭ كەرەگٸ جوق, ورىسشا سٶيلەي بەرەمiن» دەگەن جۇرتتى كٶپ كەزدەستiردiم. جارايدى, ٶزدەرi سولاي-اق iستەسiن. بiراق, ولار اتا-بابالارىن, تٷپقازىعىن ٶزگەرتە المايدى عوي. بويداعى نامىس – ۇلتتىق بولمىستىڭ ساقتاۋشىسى. ال ونىڭ استارىندا قانشاما نەرسە جاتىر.
- سٸزدٸڭ «سپورت شەبەرٸ» دەگەن اتاعىڭىز تاعى بار. ارقانىڭ التى اي قىسىندا شاڭعى تەۋٸپ, كونكي بايلادىڭىز. بوكس پەن ۆولەيبول دا وينادىڭىز. بٷگٸنگٸ تاڭدا, ەسٸرەسە, اۋىلدىق جەرلەردە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ٷشٸن نە جەتپەي جاتىر دەپ ويلايسىز?
- بٸرٸنشٸدەن, جاستاردىڭ سپورتقا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. اۋىلدىق جەرلەردە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ٷشٸن ٸرٸ-ٸرٸ ۇلتتىق جەنە شەتەلدٸك كومپانييالارعا تالاپ قويىپ, دەمەۋشٸلٸك مەسەلەسٸن رەتتەپ العانىمىز جٶن. بٸزدە قازٸر وسى مەسەلە اقساپ تۇر. مەكتەپتەردەگٸ دەنە شىنىقتىرۋ پەنٸنە دە ەرەكشە مەن بەرگەن دۇرىس. كەيبٸر جەرلەردە ەڭبەك, بەينەلەۋ, دەنە شىنىقتىرۋ سيياقتى پەندەرگە ەكٸنشٸ كەزەكتەگٸ پەن رەتٸندە قارايدى. بۇل دۇرىس ەمەس.
نەتٸ سپورتپەن اينالىسپاعان اۋىل بالاسى بولماعان شىعار, بولماۋى دا كەرەك. كەرەك دەسەڭٸز, ەرتەلٸ-كەش ات ٷستٸندە جٷرۋ مەن بۇزاۋ قۋىپ, قوي توعىتقاننىڭ ٶزٸن سپورت دەر ەدٸم. شٸركٸن, بالا كەزٸمدە اتقا مٸنۋگە قاتتى ەۋەس ەدٸم. مەن ارقانىڭ قازاعىمىن. بۇل جاقتىڭ قىسى سەگٸز ايعا دەيٸن سوزىلادى. سونىڭ بەس ايىندا قار جاتادى. مۇنداي اۋا-رايىندا ەڭ قولايلىسى شاڭعى مەن كونكي سپورتى. مەن دە بالا كٷنٸمنەن اياعىما شاڭعى بايلاپ, وسى سپورتپەن شۇعىلداندىم. قارقارالىدا ٶتكەن اۋداندىق جارىستاردا جٷلدە العان كەزدەرٸم دە بولدى. جالپى شاڭعى سپورتىنان بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيگە جەتتٸم دەپ ايتا الامىن. ۆولەيبولمەن دە بٸر ادامداي اينالىستىم. تٸپتٸ بٸرٸنشٸ رازريادتى ۆولەيبولشىمىن. قيىر شىعىستا ەسكەري قىزمەتتە جٷرگەن كەزٸمدە جەڭٸل كيٸممەن ۆولەيبول وينايتىنبىز.
سونداي-اق, مەكتەپتە جٷرگەن كەزٸمدە بوكس ٷيٸرمەسٸنە باردىم. ٸرٸ جارىستارعا قاتىسپاسام دا, اۋىل اراسىنداعى سايىستاردا ٶنەر كٶرسەتٸپ جٷردٸم. بٸراق ەرٸ قاراي قۋعان جوقپىن. ٶيتكەنٸ بوكستا اۋىر سوققىلار الىپ, دەنساۋلىعىڭا زاقىم كەلەدٸ. ال, مەن بالا كٷنٸمنەن ۇشقىش بولۋدى ارمانداعان اداممىن. ول ٷشٸن ەڭ باستى تالاپ – مىقتى دەنساۋلىق. سوندىقتان ارمانىما قول جەتكٸزۋ ٷشٸن بوكستان ەرتە كەتتٸم. عارىشكەر بولعىسى كەلەتٸن جاستارعا ايتارىم دا وسى, سپورتپەن شۇعىلدانۋ ارقىلى ماقساتتارىڭىز ورىندالادى. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ سالاعا ەكٸنٸڭ بٸرٸ كەلە بەرمەيدٸ.
- جىلقىنى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز...
- جانى دا, جالى دا سۇلۋ جىلقى جانۋار و باستان كيەلٸ قازاقتىڭ سەنٸمدٸ سەرٸگٸ, قۋاتتى قاناتى بولعان. ەتتەڭ, مەنٸڭ جاس كٷنiمدە ٷيدە جىلقى بولمادى. بٸراق, كٶرشi-قولاڭنىڭ ٷيٸرٸنە بارىپ, ودان قۇلىنىن ۇستايتىنبىز. «ٶسكەندە مەنٸڭ ٷيٸمدە مiندەتتi تٷردە جىلقى بولادى» دەپ ماقسات قويدىم. مٸنە, ول دا ورىندالدى... مەن سەيگٷلٸكتەردٸ اتا-بابامىزدىڭ دەستٷرٸنە ساي ٶتە جاقسى كٶرەمٸن, كەربەز جانۋارلارعا قاراپ سٷيسٸنەمٸن, مەنٸڭ قازٸرگٸ ەرمەگٸم دە سول. جىلقىلاردىڭ قۇيرىق-جالدارىن تٶگٸلتٸپ, شاۋىپ جٷرگەنٸن تاماشالاۋدى مەن عانا ەمەس, بالالارىم دا ۇناتادى, بۇل دەگەنٸڭٸز – تٸلمەن ايتىپ جەتكٸزە المايتىن سۇلۋلىق قوي.
- بٸر جەردەن «ٶزٸن-ٶزٸ دەرٸپتەۋشٸلٸك – ٶز كٷشٸ مەن قابٸلەتٸن تىم اسىرا باعالاۋشىلىق» دەگەندٸ وقىپ ەدٸم. ناعىز حالىقتىڭ قالاۋلىسى, ۇلتتىڭ قۇندىلىقتاردىڭ ۇيتقىسى دەرلٸك كەيبٸر كٶكەلەرٸمٸزدەن سول قاسيەتتٸ كٶرٸپ قالىپ جاتىرمىز. بۇعان نە دەيسٸز?
- بۇل پەندەشٸلٸك, ودان باسقا ەشتەڭە ەمەس. ٷنەمٸ اتتىڭ جالىندا, تٷيەنٸڭ قومىندا جٷرگەن سوڭ ونداي-وندايلار بولا بەرەدٸ. بۇل جوعارىدا ايتقان تەربيەگە بايلانىستى نەرسە. تٸپتٸ, بٷگٸندەرٸ قاراپايىم قازاقي تەربيەنٸڭ دە «قابىرعاسى» سٶگٸلٸپ, قادٸرٸ تايا باستاعانىنا قىنجىلاسىڭ. ەركٸم ٶزٸنە-ٶزٸ ەسەپ بەرگەنٸ دۇرىس. مىنانى ايتايىن, ەرتەدە مالشى بولسا دا, باسىڭ بايدىڭ الدىندا يمەگەن. بيگە جٷگٸنگەن. بۇل – قازاقي تەلٸم-تەربيەنٸڭ كٷرەتامىرى.
موينىڭا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ الۋ – ٷلكەن كٸسٸلٸك. ٶز باسىم جاسىمنان ەڭبەكپەن ٶستٸم. ال, اۆياتسييادا ەدەتتەگٸ بٸر جىل ەكٸ جىلعا ەسەپتەلەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە عارىش سالاسىنىڭ ٶلشەمٸ مٷلدەم بٶلەك. ەرقاشاندا شەشٸمدٸ ٶزٸڭ جەكە قابىلداۋىڭ كەرەك جەنە ول مەملەكەتٸڭنٸڭ يگٸلٸگٸنە جاراسا عانا. ەل دەگەندە ەمٸرەنٸپ, جۇرت دەگەندە جٷگٸنٸپ قىزمەت ەتە المايتىن ادام ٶز وتانىنا قارسى جۇمىس ٸستەپ جاتىر دەگەن سٶز. قوعامداعى تٷرلٸ پەلەنٸڭ شىعىپ جاتقانى وسىندايدان باستالادى.
قالىبى قىران تەكتەس قازاق
- كەشەگٸ بالا توقتاردىڭ بالداۋرەن شاعى ٶتكەن ٶلكەنٸ كٶك جٷزٸنەن كٶرگەندە قانداي سەزٸم بولدى? زەرتتەۋ بارىسىندا ەرەكشە بٸر جايتتارعا كەزٸكتٸڭٸز بە?
- ونى سٶزبەن جەتكٸزە المايسىڭ. كەشەگٸ اسىر سالىپ ويناعان جەر جانارىڭا سىيىپ كەتەدٸ. قاراي بەرگٸڭ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ بايتاق اتامەكەنٸمٸزدٸڭ سۇلۋلىعىنا شەك كەلتٸرمەيمٸن. وعان عارىشتا تاعى بٸر كۋە بولدىم.
العاش رەت تەمٸرتاۋدىڭ تٷتٸنٸن مەن تاپتىم. مەنٸڭ باياندامامنان سوڭ تەمٸرتاۋ زاۋىتتارىنداعى مۇرجالارعا ارنايى سەبەتتەر ورناتىلدى. سودان سوڭ قازاقستاننىڭ جەر قويناۋىن ٶزٸم اپارعان ٷش پلەنكاعا تولتىرىپ تٷسٸرٸپ ەكەلدٸم. العاش رەت ارالدىڭ تابانىنان ۇشقان تۇز سوناۋ قيىر شىعىستاعى مۇزارتتارعا تٷسەتٸنٸن انىقتادىق. تەمٸرتاۋدىڭ تٷتٸنٸ تىنىق مۇحيتقا دەيٸن شۇباتىلىپ جەتەتٸنٸن بٸلدٸك.
اتالعان باعدارلامانىڭ اياسىندا ٶزگە عارىشكەرلەرمەن بٸرگە بيوتەحنولوگييا, مەتاللۋرگييا, مەديتسينا سالالارى جەنە ارال تەڭٸزٸ ايماعى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە ارال ٷستٸندەگٸ تۇزدى شاڭ بوراماسىنىڭ پايدا بولۋ پروتسەسٸ, سول زيياندى اەروزولداردىڭ قازاقستان مەن رەسەي اۋماقتارىنا تارالۋىنىڭ عارىشتىق سۋرەتتەرٸ الىندى. قازاقستان اۋماعىنداعى اتموسفەرانىڭ قالاي تارالاتىن كٶردٸك.
شٷكٸر دەيمٸز, قازاقستان عارىشتىق مەملەكەتتەر ساناتىنا كiردi. وسى ارقىلى بiزدiڭ ەلدi حالىقارالىق قاۋىمداستىق تەحنولوگيياسى دامىعان ەل رەتiندە قابىلدادى. اتىشۋلى امەريكا مەن ەۋروپانىڭ قازاقستانعا دەگەن ەسكi, تۇرپايى كٶزقاراسى ٶزگەردi. ەكiنشiدەن, ٶزiمiز ٶز بەتiمiزبەن عارىشتى زەرتتەي باستادىق. اسا ماڭىزدى بٸر جەيتتٸ مىقتاپ ەسٸمٸزدە ۇستاۋىمىز كەرەك. عارىش – جاڭا تەحنولوگييا. قازٸر ٸت-اقپاراتتىق تەحنولوگييالار زامانى. ول كٷن سايىن ٶسٸپ, ٶزگەرٸپ تۇرادى. بٸر ورىندا توقتاپ قالمايدى. سوندىقتان بٸزدٸڭ جاستارىمىز ەرٸنبەي وقىپ, ساپالى بٸلٸم الۋى كەرەك.
- 7 كٷن 22 ساعات 13 مينۋت عارىشتى مەكەن ەتتٸڭٸز. ا.ي.ميكويان اتىنداعى اۆياكونسترۋكتورلار بيۋروسىنىڭ 26 سىناقشى-ۇشقىشىنىڭ اراسىندا جالعىز سٸز ٸلٸگٸپسٸز. سولاردىڭ 9-ى سىناق كەزٸندە اپاتقا ۇشىراپ, قازا تاپقان. مۇنى ەردٸڭ ٸسٸ – نار تەۋەكەل دەپ قابىلداۋ كەرەك شىعار?
- مەن عارىش سالاسىنا كەلٸپ-اق تەۋەكەلگە بەل بۋدىم دەر ەدٸم. بالالىق قييالىما قانات بٸتٸرٸپ, تٷرلٸ كەدەرگٸلەرگە تايساقتاماي, ارمانىما قول جەتكٸزدٸم. ەسكەري ۋچيليششەنٸ تەمامداپ, قيىر شىعىستا, امۋرداعى كومسومولسك قالاسىندا ەسكەري قىزمەتٸمدٸ ٶتەدٸم. تٶرت جىلدا سۋ-15 ۇشاعىندا قابٸلەتٸمدٸ كٶرسەتٸپ, قيىر شىعىستىڭ «ەڭ ٷزدٸك ۇشقىشى» اتاعىن يەلەندٸم. يە, قازاق بالاسىنىڭ قولىنان دا مۇنداي كەلەدٸ! مەن قورىققام جوق. 1988 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت جەرگە قونباي, ەۋە كەڭٸستٸگٸندە ۇشاققا ەكٸ مەرتە جانارماي قۇيدىرۋ ارقىلى سولتٷستٸك پوليۋسكە ۇشۋ ساپارىن ٸسكە اسىردىم. رەاكتيۆتٸ ۇشاقتاردىڭ 50-دەن اسا جاڭا تٷرلەرٸن سىناقتان سٷرٸنبەي ٶتكٸزدٸك. بۇل جەردە دە بويداعى نامىسىم ارقىلى قادام جاسادىم. جٷز سەكسەن ميلليون حالىقتىڭ ٸشٸنەن جالعىز قازاقتىڭ بالاسى تاڭدالدى. كٷللٸ قازاق مەنٸڭ موينىما جٷك ارتتى. راس, «نار تەۋەكەل – ەردٸڭ ٸسٸ».
- عارىشكەرلەردٸڭ اراسىندا جازىلماعان گاگاريننٸڭ «زاڭى» – «پوەحاليدٸ» بۇزىپ: «حالقىم, سەن ٷشٸن وتقا دا, سۋعا دا تٷسۋگە دايىنمىن!» دەدٸڭٸز. عارىش كەمەسٸ كٶتەرٸلەر سەتتەگٸ دەستٷرلٸ سٶزدٸ انا تٸلٸڭٸزدە ايتقانىڭىزدىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى!
- بۇل وقيعانى ەشقاشان ۇمىتا المايمىن. پرەزيدەنتٸمٸزگە قازاق تٸلٸندە: «ساپارعا دايىنمىن!» دەپ راپورت جاسادىم. بٸر ۋاقىتتا ساناۋ باستالدى. ۇشۋعا بٸر مينۋت قالدى. زىمىرانعا بارىپ وتىردىم, ليۋكتاردىڭ بەرٸن تاستاي بەكٸتٸپ, جاۋىپ تاستادى. كوماندير: «كەتتٸك!» دەگەندە, مەنٸڭ ايتقانىم: «ال قازاعىم, سەن ٷشٸن جانۋعا دا, ۇشۋعا دا دايىنمىن!». بۇنىڭ بەرٸ تاسپادا جازىلعان.
كٷللٸ قازاق عارىشقا ۇشتى. قازاقتىڭ رۋحى ۇشتى. مەنٸڭ بۇل ساپارىمنىڭ باستى كٶمەكشٸسٸ – قازاق حالقىنىڭ ماعان دەگەن كٸرشٸكسٸز قۇرمەتٸ مەن سەلكەۋسٸز سەنٸمٸ. مەن حالقىم ٷشٸن ۇشتىم جەنە سول ٷشٸن دە ٷلكەن قۇرمەتكە بٶلەندٸم. مەن تٷسكەن كەزدە «توقتار! توقتار!» دەپ ايقايلاپ جاتقان اعا-اپالارىمىزدى كٶرگەندە ٶزٸم ابدىراپ قالدىم. ٶزٸڭٸز ويلاڭىزشى, بٷكٸل قازاق بالاسى سەنٸڭ اتىڭدى قايتالاپ ايتىپ جاتسا, سەنەن اسقان باقىتتى ادام بولار ما ەدٸ? قاي جەرگە بارسام دا «باتىرىمىز كەلدٸ», «تۇڭعىش عارىشكەرٸمٸز كەلدٸ» دەپ قارسى الادى. سول جۇرتتىڭ ريياسىز كٶڭٸلٸنە دەن ريزامىن.
قاسقىرباي قويشىمانوۆ
دەرەككٶز: Abai.kz
