Dalanews.kz كەسٸپكەر مەلٸمدەمەسٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
ناۋرىزدىڭ 16-سىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز جارلىعىمەن ەلٸمٸزدە تٶتەنشە جاعداي ەنگٸزدٸ. تٶتەنشە جاعداي سەۋٸردٸڭ 15-ٸنە دەيٸن جالعاسادى. بۇعان بارلىعىمىز بٸلەتٸن كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ سەبەپكەر بولدى.
ونىڭ ارتىنان كٶپ ۇزاماي استانا جەنە الماتى قالالارىندا كارانتين ەنگٸزٸلدٸ. بۇل ەكٸ جاعداي بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸ قاق بٶلٸپ, بۇرىنعى ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قانشالىقتى جايباراقات جەنە بەيقام بولعانىن كٶرسەتتٸ. مۇنداي جاعدايدىڭ بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە بولاتىنىن ەشبٸرٸمٸز جامان تٷسٸمٸزدە دە كٶرمەگەنبٸز.
ٶمٸرٸمٸز ٶزگەرٸپ, ٶزٸمٸزگە ٷيرەنشٸكتٸ ەدەتٸمٸزدەن ايىرىلاتىنىمىزدى كٸم بٸلگەن. ەشكٸم كەلەشەكتٸڭ قانداي بولاتىنىن بولجاپ, بٸلە المايدى. كەشە عانا پەلەنباي شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قىتايدىڭ ۋحان قالاسىنان شىققان اۋرۋ بٸر سەتتە ٸندەتكە اينالىپ, جەر شارىن جاۋلاپ الدى. قازٸر بارلىق ادامزات ٷلكەن سىننىڭ الدىندا تۇر.
كەيٸنگٸ جىلدارى مەديتسينا سالاسىنا دەگەن نەمقۇرالى كٶزقاراستىڭ سالدارى الدىمىزدان وسىنداي تٶتەنشە جاعداي بولىپ شىعۋدا. بارلىق ادامزات مەديتسينا سالاسىنا ەكونوميكالىق تيٸمدٸلٸك كٶزقاراسىمەن قاراعاندىقتان بارلىق ەلدەردە ەمحانالار سانى, ٶكپەگە وتتەگٸن بەرۋ قۇرالدارى, دەرٸگەرلەر سانى جەتٸسپەي جاتىر.
مەديتسينا سالاسى قورعانىس مينيسترلٸگٸ سەكٸلدٸ ارتىعىمەن قارجىلاندىرىلىپ, بارلىق كەرەكتٸ زاتتار ارتىعىمەن تۇرۋى كەرەك ەدٸ. بۇل ٸندەت ادامزاتتىڭ مۇنداي جاعدايعا دايىن ەمەستٸگٸن كٶرسەتتٸ.
ەلدەردٸڭ بەرٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەلەرٸ ٶز شەگٸنە جەتٸپ, دەرٸگەرلەر كٷنٸ-تٷنٸ دەمالماي الدىڭعى قاتاردا ەڭبەك ەتۋدە. مٸنە, بٸز تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتين ەنگٸزۋدٸڭ بٸرٸنشٸ سەبەبٸنە كەلدٸك. تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتيننٸڭ ەڭ بٸرٸنشٸ جەنە تٷپكٸ سەبەبٸ ول – دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنٸڭ پەرمەنسٸزدٸگٸ.
ەگەر كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ تەز تارالىپ, كٶپ ادامعا جۇقسا, وندا بٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەمٸز بارلىق اۋىرىپ قالعان ادامداردى ەمدەي الماي قالادى. ەمحانالارىمىز تەز تولىپ كەتٸپ, دەرٸگەرلەر مەن ٶكپەگە وتتەگٸ بەرۋ قۇرالدارىنىڭ تاپشىلىعىنا ۇشىرايمىز. الاساپىراننىڭ كٶكەسٸ سوندا باستالادى...
دەرٸگەرلەر ەمدەلٸپ شىعۋعا مٷمكٸندٸگٸ از ادامداردى ەمدەمەي قويادى. ولار قاي ادامنىڭ كٶز جۇمىپ, قاي ادامنىڭ ساۋىعىپ شىعاتىنىن ٶزدەرٸ شەشەدٸ. قارتتار ەشبٸر ەم الا الماي, ەمحانا دەلٸزدەرٸندە ٶلٸپ جاتادى. بۇل بٸزدٸڭ سانامىزعا سيمايتىن سۇمدىق بولىپ ەستٸلسە دە, بۇل دەل قازٸر يتالييادا بولىپ جاتقان جاعداي.
جوعارىدا ايتىلعان نەرسەلەردٸڭ تاپشىلىعىنان ونداعى دەرٸگەرلەر جاستاردى عانا ەمدەپ, جاسى ٶتكەن قارت ادامداردى ەم-دومىز قالدىرىپ وتىر. سوندىقتان يتالييادا بۇل ٸندەتتەن ادام ٶلٸمٸ ٶتە جوعارى.
تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتين ەنگٸزۋدٸڭ ەكٸنشٸ سەبەبٸ ول – كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ تارالۋ يندەكسٸ. بۇل ەر ٸندەتتٸڭ تارالۋ جىلدامدىعىن كٶرسەتەدٸ. كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ يندەكسٸ 2,7, ٷشكە جاقىن. ال بۇل دەگەنٸمٸز كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ادام ٶز اۋرۋىن كەم دەگەندە 3 ادامعا جۇقتىرادى دەگەن سٶز. دەمەك بۇل تۇماۋدان دا تەز جۇعىپ, جىلدام تارايتىن ٸندەتكە جاتادى.
كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ اۋىز, مۇرىن, كٶز ارقىلى جۇعۋ سەبەبٸنەن بۇل ٸندەتتٸ تەك قانا قاتاڭ وقشاۋلاۋ توقتاتا الادى. ەر ادام گيگيەنالىق ەرەجەلەردٸ ساقتاپ, قولدارىن سابىنمەن جۋىپ, ەشكٸممەن ارالاسپاي ٷيٸندە وتىرسا, بۇل ٸندەتتٸڭ تارالۋ جىلدامداعى بٸرنەشە ەسە بەسەڭدەپ, بٸزدٸڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەمٸزگە اۋىرعان ادامداردى ەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال سول ارادا ادامزات بۇل ٸندەتتٸڭ دەرٸسٸن ويلاپ تاۋىپ, بارلىق اۋىرعان ادامداردىڭ جاپپاي ەمدەلٸپ شىعۋىنا مٷمكٸندٸك بەرە الادى.
مٸنە, بٸز تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتيننٸڭ ٷشٸنشٸ سەبەبٸنە كەلدٸك. بٷگٸنگٸ تاڭدا كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنە قارسى ەشقانداي دەرٸ جوق. ادامداردىڭ بويىندا قالىپتاسقان يممۋنيتەت تاعى دا جوق. ەلەمنٸڭ ٷرەيلەنۋ سەبەبٸ سوندا.
مەنٸڭ بولجامىم بويىنشا نەتيجەلٸ دەرٸ ويلاپ تابۋ ٷشٸن كەم دەگەندە 6 اي ۋاقىت كەرەك. وعان دەيٸن ەر ەل وسى ٸندەتپەن كٷرەسۋ جولدارىن ٶزدەرٸ ٸزدەستٸرۋدە.
كەيٸنگٸ مەلٸمەتتەر بويىنشا دٷنيەجٷزٸندە توعىزداي دەرٸ تٷرلەرٸ شىعۋعا دايىندالىپ, ولاردىڭ نەتيجەلٸلٸگٸن تەكسەرۋ جۇمىسى جٷرٸپ جاتىر. بۇل سالاعا اۋقىمدى قاراجات بٶلٸنٸپ, بارلىق زەرتتەۋ لابوراتورييالارى قارقىندى جۇمىس جاساۋدا. سوندىقتان مەن بۇل ٸندەتتٸڭ دەرٸسٸ تابىلاتىنىنا ەش كٷمەنٸم جوق.
بٸزدٸڭ بيلٸك نە ٸستەۋدە?
ال بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ ٸستەپ جاتقان ەرەكەتتەر, امالدارى دۇرىس پا?
مەنٸڭ ويىمشا بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتين ەنگٸزۋٸ ٶتە دۇرىس شارا. حالىقتى بارىنشا وقشاۋلاۋ ٶتە ورىندى شارا.
مۇنداي تٶتەنشە جاعدايدا بيلٸك حالىق دەنساۋلىعىن ەڭ بٸرٸنشٸ دەرەجەگە قويۋى كەرەك. ال ٶزگە مەسەلەلەردٸ ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ ورىندارعا سىرعىتىپ تاستاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان مەن بيلٸكتٸڭ بۇل ەرەكەتٸن بارىنشا قولدايمىن.
بٸراق بۇل تەك قانا بەرگٸ, جاقىن اراداعى مەسەلەنٸڭ شەشٸمدەرٸ. ال ەگەر ەرٸرەك, كەيٸنٸرەك تۋىندايتىن مەسەلەلەردٸ الار بولساق, بۇل جەردە كٶپتەگەن جاڭا قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلەمٸز.
بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدا تٶتەنشە جاعداي جەنە كارانتين سالدارىنان بولاتىن كٷيزەلٸس پەن داعدارىس. مۇنىڭ ٶز ەكٸ مەسەلەدەن تۇرادى. كارانتين بٸر اي بولا ما, ەلدە ەكٸ ايعا سوزىلا ما مۇنى ەشكٸم بٸلمەيدٸ.
قانشا ۋاقىتقا سوزىلسا دا, ەلٸمٸزدەگٸ ەكٸ ٸرٸ قالادا قامالىپ وتىرعان ميلليونداعان ادام, ونىڭ ٸشٸندە تابىسسىز وتىرعان ەر ادامدار نە ٸستەيدٸ? قاجەتتٸ زاتتاردى الۋ ٷشٸن ولار قاراجاتتى قايدان الادى?
ەگەر ٷكٸمەت وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرە الماسا, ەندەشە حالىق كارانتين مەن تٶتەنشە جاعدايعا قاراماي كٶشەگە شىعىپ, ۇرلىق پەن توناۋعا كٶشەدٸ. ال ونداي جاعدايدا پوليتسييا مەن قارۋلى كٷشتەر مۇندايدى توقتاتا المايدى.
سوندىقتان ٷكٸمەت ەرٸكسٸز تٶتەنشە جاعدايدىڭ قۇربانى بولىپ قالعان حالىقتىڭ قاراجاتىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. باسقا ەلدەردە مىسالى اقش, ۇلىبريتانييا, گەرمانييا ەلدەرٸندە ٷكٸمەت ٶزدەرٸنٸڭ تابىسسىز قالىپ قالعان ازاماتتارىنا 1000 دوللار كٶلەمٸندە كٶمەك كٶرسەتۋدە. بٸزدٸڭ ٷكٸمەتٸمٸز دە سونداي ازاماتتارعا كٶمەك كٶرسەتۋٸ كەرەك.
حالىقتى جۇمىسسىز, تابىسسىز ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ وتىرۋعا بولمايدى.
ەكٸنشٸ مەسەلە
ال ەندٸ ەكٸنشٸ ٷلكەن مەسەلەس ول وسى – تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتين قۇربانى بولعان وتاندىق بيزنەس, ونىڭ ٸشٸندە كٸشٸ جەنە شاعىن كەسٸپكەرلەرٸمٸز. مەنٸڭ ويىمشا بۇل باعىتتا ٷكٸمەتتٸڭ اتقارىپ جاتقان شارالارى جەتكٸلٸكسٸز. ٷكٸمەت بۇل مەسەلەنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ مەن تەرەڭدٸگٸن سەزٸپ وتىرعان جوق سيياقتى.
ەكونوميكا سالاسىندا تەرەڭ رەفورمالار جاساۋ كەرەك. قارجى سالاسىنىڭ ساياساتى مٷلدەم دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمٸن. ۇلتتىق بانك ەكونوميكامىزدىڭ قارجى جٷيەسٸنە قان جٷگٸرتۋدٸڭ ورنىنا قايتا قاراجات تٶلەمٸن كٶتەرۋدە (كرەديت مٶلشەرلەمەسٸن ايتادى, رەد.). بۇل دەگەنٸمٸز ونسىزدا دا اۋىرىپ, ەلسٸرەپ تۇرعان ەكونوميكامىزدان قاندى سورىپ الۋىمەن تەڭ نەرسە.
ەرينە ينفلياتسييا جىلدامداپ ٶسپەيدٸ. بٸراق مۇنى ٶلەيٸن دەپ تۇرعان ادامنىڭ قان قىسىمىن تٶمەندەتۋمەن سالىستىرۋعا بولادى.
مەنٸڭ ويىمشا قارجى سالاسىنىڭ ساياساتى مەن تەرەڭ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەدەل تٷردە ٶتكٸزبەسەك, ەكونوميكالىق اۋرۋلارىمىز اسقىنىپ, تٷبٸندە ينفلياتسييانىڭ دا, دەۆالۆاتسييانىڭ دا, دەفيتسيتتٸڭ دە كٶكەسٸن كٶرەمٸز.
ونىڭ ٷستٸنە وسى اپتانىڭ سوڭىندا مۇناي باعاسى قۇلدىراپ, باررەلٸنە 25 دوللارعا دەيٸن ارزاندادى. دوللار باعاسى بٸردەن 470 تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەكونوميكا مەن بيۋدجەتٸمٸزگە ٷلكەن سوققى بولدى.
مەنٸڭ ەسەبٸم بويىنشا ەكونوميكامىز 12-15 ملرد دوللار تابىسىن جوعالتىپ, بيۋدجەتٸمٸز 2-3 ملرد دوللارعا دەيٸن جيناي الماي قالادى. وسى جاعدايلار كوسمەتيكالىق, ۋاقىتشا شارالارمەن شەشٸلمەيدٸ.
قۇرىلتاي ٶتكٸزۋ قاجەت
ۇلتىمىزدىڭ بارلىق اقىلدى جەنە بٸلٸمدٸ ازاماتتارىن جيناپ, ەلٸمٸزدٸڭ كەلەشەگٸ جٶنٸندە قۇرىلتاي ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ الدىمىزداعى تەرەڭ جەنە كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ تەك قانا بٸرٸگٸپ شەشۋگە بولادى.
تەڭگەمٸزدٸڭ سونشالىقتى مۇناي باعاسىنا بايلانىپ تۇرعانى بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدىڭ ەبدەن «مۇنايلانىپ» كەتكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. وتىز جىلدا ەشقانداي ديۆەرسيفيكاتسييا, مۇنايدان ٶزگە ٶندٸرٸس اشىلماعانىن كٶرسەتٸپ وتىر.
بٸز تەۋەلسٸز ەل بولۋدان قالىپ بارامىز. حالىق ٶز باسى بولىپ, ٷكٸمەت ٶز باسى بولىپ بٸرلٸگٸمٸز جاراسپاسا, ٷكٸمەت قانشالىقتى كەرەمەت بولعانمەن حالىقتىڭ قولداۋىنسىز ەشبٸر ٸستٸڭ بەرەكەسٸ بولمايدى. كٶپتەگەن دۇرىس ەرەكەتتەر زايا قالادى.
ەرٸ قاراي ۋاقىتتى سوزا بەرسەك, ۇلتتىق قورىمىزدان دا, ەكونوميكامىزدان دا, تىنىشىقتىقتان دا جەنە تەۋەلسٸزدٸكتەن دە ايىرىلامىز. قاشان بٸز تاعدىرىمىز بٸر ەكەنٸن تولىق تٷسٸنەمٸز وسى?
ەگەر وسى جاعدايدا بٸز بٸر توقتامعا كەلٸپ, ەرەكەت جاساماساق, ەندەشە اللا بٸزدٸ ەرٸ قاراي دا قيىندىققا تٷسٸرٸپ, سىناي بەرەدٸ.
قازٸر بٸزدٸڭ ەل اداسقان ادامداي الاسۇرىپ, كٸمگە سەنەرٸن بٸلمەي, ٷرەيلەنٸپ, ەرتەڭٸ نە بولارىن بٸلمەي جٷر.
30 جىل بويى «بٸرٸنشٸ – ەكونوميكا, سوسىن - ساياسات» دەپ كەلگەن بيلٸك اقىرى نە كٷشتٸ ەكونوميكا قۇرا المادى, نە دۇرىس ساياسات ورناتا المادى. ەجەلگٸ گرەك ويشىلدارىنىڭ ايتقانىنداي «ەگەر سٸز ەركٸندٸگٸڭٸزدٸ نانعا ايىرباستاساڭىز, وندا ەرتەڭ نە ەركٸندٸگٸڭٸز, نە نانىڭىز بولمايدى».
جاعداي كٷننەن-كٷنگە اۋىرلاي تٷسۋدە. قازٸرگٸ احۋالدى جاسىرعاننان ەش پايدا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ٶلەدٸ» دەيدٸ قازاق. بٸر-بٸرٸمٸزگە ٶتٸرٸك ايتۋدى قويىپ, ەلگە تٶنگەن اۋرۋدىڭ ەمٸن بٸرلەسٸپ ٸزدەيٸك.
قاعازعا تٷسٸرگەن اياۋلىم شايماردان
