ەزٸمباي عالي: «رەپرەسسييا ەلٸ باستالعان جوق»
بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى, تاريحشى ەزٸمباي عالي سوڭعى كٷندەرٸ قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان جاعدايعا بايلانىستى ٶز ويىمەن بٶلٸستٸ. جەر مەسەلەسٸنە بايلانىستى 21 مامىر كٷنٸ بەيبٸت شەرۋگە شىعۋدى كٶزدەگەن رەسپۋبليكانىڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ قوعامدىق بەلسەندٸلەردٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك تۇتقىنداپ, 15 كٷننەن 2 اي مەرزٸمٸنە دەيٸن سوتتاپ جاتىر. ساياساتتانۋشى بولسا «رەپرەسسييا ەلٸ باستالعان جوق» دەيدٸ.
– «شەرۋ ۇيىمداستىرۋدى ماقسات تۇتتى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە حالىقتى زاڭسىز شەرۋگە شىعۋعا ٷگٸتتەدٸ» دەگەن سەبەپپەن 30-عا جۋىق ادام سوتتالدى. تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي بولىپ پا ەدٸ?
– تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا بٸرنەشە دٷركٸن ٸرٸ شەرۋ ٶتكەنٸمەن دەل مۇنداي وقيعا بولعان جوق. كەڭەس وداعى كەزٸندە بولدى. بۇرىنعىلارىنا بارماي-اق, كەيٸنگٸ ەكەۋٸن ايتايىن.
1979 جىلى 16 ماۋسىمدا تسەلينوگراد (قازٸرگٸ استانا قالاسى) تۇرعىندارى نەمٸس اۆتونوميياسىن قۇرۋعا قارسى لەنين الاڭىنا بەيبٸت ميتينگٸگە شىقتى. نەگٸزٸ, اۆتونومييا قۇرۋ مەسەلەسٸ جوسپارلانىپ, ناقتى شەشٸمدەر قابىلدانۋدىڭ الدىندا تۇر ەدٸ. وسى ميتينگٸدەن سوڭ ول ويلارى جٷزەگە اسپاي, پارتييانىڭ ٸ حاتشىسى (وبلىستىق) حالىق الدىنا شىعىپ, مەسكەۋمەن سٶيلەسكەنٸن, نەمٸس اۆتونوميياسى قۇرىلمايتىنىن مەلٸمدەگەن سوڭ, حالىق تاراپ كەتكەن. كەيٸن وسى ٸس بويىنشا اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸر ستۋدەنتٸ وقۋدان شىعىپ, ارتىنان سىرتتاي بٶلٸمگە اۋىسقان ەدٸ. بۇل يمپەرييانىڭ بٸر ادامعا بولسا دا ەسكەرتۋ جاساپ, ٶزگەلەرگە ساباق بولسىن دەگەنٸ.
بۇدان سوڭ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزٸندە نەشە تٷرلٸ وقيعا باسىمىزدان ٶتتٸ. ٸرٸ كٶتەرٸلٸسكە ساي جازالاۋ دا وراسان زور بولدى.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ قۋدالاۋ, جازالاۋ, قاماۋ پروتسەستەرٸ جٷرگەنٸمەن, بٷگٸنگٸدەي اۋقىمدى جەنە حالىقتىق سيپات الماعان ەدٸ.
– بايقاساڭىز, نەگٸزٸنەن ليدەرسٸز قاراپايىم جۇرتشىلىق تولقىپ وتىر. جەنە ۇستالعانداردىڭ كٶبٸ بەيمەلٸم ادامدار. بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ?
– دۇرىس بايقاعانسىز. بۋتيا جوق, جاندوسوۆ جوق, تٸپتٸ, ەبليازوۆ تا جوق. ەبليازوۆ پايدالانعىسى كەلەتٸن شىعار, بٸراق حالىقتى بۇل دەڭگەيگە جەتكٸزگەن ول ەمەس. مەنٸڭشە, حالىق ولارعا سەنبەيدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار ورىستٸلدٸ ورتانىڭ تۋمالارى. ساياسي ەليتانىڭ العاشقى توپتاعىلارى ورىسشىل بولدى. ولاردىڭ قانشاما ەرەكەتٸنەن تٷك شىقپاۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ وسى.
– سىرتقى كٷشتٸڭ ەسەرٸ بار, شەرۋگە شىققاندارعا قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتەدٸ دەگەن اقپارات تاراپ جٷر عوي. مۇنى قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?
– سىرتقى كٷشتٸڭ ەسەرٸ ەجەلدەن بار, ول بولا دا بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە قازٸر اقپاراتتىق زامان. قازاقستان بيلٸگٸنەن تەپەرٸش كٶرٸپ, شەتەلگە كەتكەن بايلاردىڭ بوس قاراپ جاتپاسى ايدان انىق.
مەنٸڭشە, بۇل جولعى تولقۋعا ولار ەمەس, حالىقتىڭ ٶزٸ, تالاي جىلدىق ٸشكٸ قىنجىلىس سەبەپ بولىپ وتىر. بٸز وسى تۇجىرىمعا سەلسوق قاراپ, مەسەلەنٸڭ نەگٸزٸن سىرتتان, باسقا تاراپتان ٸزدەپ جٷرمٸز.
– حالىقتىق سيپات العان تولقۋعا نەگٸزگٸ سەبەپ بولعان اگرارلىق مەسەلە مە, ەلدە باسقا دا سەبەپ-سالدارلار بار ما?
– كٶپ ادام مۇنىڭ سەبەبٸن اگرارلىق سالادان ٸزدەپ وتىر. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸم بويىنشا, بۇل اگرارلىق ٶزگەرٸسكە نەمەسە كوررۋپتسيياعا قارسى بۇلقىنىس ەمەس, تازا ۇلتشىلدىق رەۆوليۋتسيياسى. مەن مۇنى «قازاق كٶكتەمٸ» دەپ اتاپ وتىرمىن. قازاقتىڭ ويانۋى دەسەك تە بولادى, ەگەر ارى قارايعى ستسەناريي جاعىمدى سيپاتتا ٶربٸسە.
حالىق بۇعان دەيٸن دە بٸرنەشە تولقۋلى كەزدٸ باستان كەشتٸ. 25 جىل بويى مەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەسٸن تىنباي كٶتەرٸپ, باسپاسٶزدە ايتىپ كەلەدٸ. قازاقتىڭ تۇرمىستىق احۋالىنىڭ سالىستىرمالى تٷردە العاندا ٶزگە ەتنوستاردان تٶمەن ەكەنٸ, قالالى جەرلەردە ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيدەگٸ جۇمىستىڭ كٶبٸن قازاق اتقاراتىنى, بيلٸككە قويعان تالابىنىڭ كٶبٸ ەلەنبەيتٸنٸ, ٶز بيلٸگٸمٸز ٶز ۇلتىنا جانى اشىمايدى دەپ ويلاۋ ەتەك العانى, قىسقاسى, «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادٸرٸمنٸڭ قاشقانىنا جىلايمىن» دەيتٸن پسيحولوگييالىق ايقاي تالاي جىلدىق ٸشكٸ قارسىلىقتان كەيٸن سىرتقا شىقتى. مۇندا بٸرٸنشٸ كەزەكتە جەر مەسەلەسٸ, ياكي قىتاي ٷرەيٸ تۇرعان جوق, ۇلتتىق نامىستىڭ ويانۋى تۇر.
جاڭاٶزەن وقيعاسى كەزٸندە جەر-جەردە حالىق قارسىلىعى بولعانىمەن, بٷگٸنگٸدەي سيپات العان جوق ەدٸ. سول شاقتا ماڭعىستاۋعا كٶرشٸلەس اتىراۋ حالقى, ياكي الماتىداعى سول ٶڭٸرلەردٸڭ تۋمالارىنىڭ ٸشٸندەگٸ بەدەلدٸ كٸسٸلەر باسۋ ايتىپ, كەيبٸرٸ شەرۋگە شىققانداردى ايىپتاعان بولاتىن. بۇل جولى, كەرٸسٸنشە, گەوگرافييالىق بٶلشەكتەنۋ بولعان جوق. «فەيسبۋكتە» «مەن اتىراۋلىقپىن» دەگەن توپ پايدا بولدى. وعان بارشا ٶڭٸردٸڭ تۋمالارى اتسالىستى. اتىراۋ, سەمەي, اقتٶبە, قىزىلوردا, الماتى سەكٸلدٸ قالالاردا شەرۋلەر ٶتتٸ. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, بۇل بۇلقىنىس ۇلتتىق دەڭگەيدە جٷرٸپ جاتىر.
– مۇنداي ٸشكٸ قىستىعۋدى بيلٸك باسىنداعىلار تٷسٸنبەدٸ مە, ەلدە بٸلسە دە, «ەشتەڭە بولمايدى» دەگەن ويعا ەرٸك بەردٸ مە?
– نازارباەۆ بيلٸگٸ رەفورماشىلدىعىمەن كٶزگە تٷسكەنٸن, ەۋ باستاعى ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ سەتتٸ جٷرگەنٸن مويىنداۋعا تيٸسپٸز. بٸراق سونىڭ كٶبٸ ورتا جولدان ٷزٸلدٸ. ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار اياقسىز قالدى. ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييالاردىڭ كٶبٸ جالعان داقپىرتتاردىڭ كەسٸرٸنەن ٸسكە اسقان جوق. وسىنداي كٷردەلٸ مەسەلەلەر حالىق پەن بۇقارانىڭ, ناقتىراق ايتساق, مەملەكەتتٸ قۇراۋشى ۇلت پەن سول ۇلتتان شىققان ساياسي ەليتانىڭ اراسىن الشاقتاتىپ جٸبەردٸ. بٸرٸن-بٸرٸ تٷسٸنبەيتٸندەي دەڭگەيگە جەتتٸ دەسەك تە بولادى.
قانشاما جىل بويى مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى جيىندار ٶتٸپ, شەرۋلەرگە شىعىپ, ٷندەۋلەر جولدانعانىمەن, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٷگٸنگٸ حالٸ قۋانتارلىقتاي ەمەس. قازاق تٸلٸ زاماناۋي عىلىمي جەنە اقپاراتتىق ٷدەرٸسكە بەسەكەلەسە الماي وتىر. بيلٸك حالىقتىڭ تٸلەگٸن ورىنداپ, ۇلتتىق جاڭعىرتۋدى جٷرگٸزگٸسٸ كەلگەنٸمەن, ولارىنان جٷيەلٸ جۇمىس كٶرٸپ وتىرعان جوقپىز. نيەت بار شىعار, جٶنٸن تاپپايدى. ٶيتكەنٸ, جٷيەدەگٸ كٸلتيپان, اتقارۋشى قۇرىلىمداردىڭ ەسكٸرۋٸ, كەيبٸر زاڭنامالاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ جەتەلەۋشٸ ەمەس, كەرٸ تارتۋشى تۇتقاعا اينالۋى جۇمىستىڭ كٶبٸن جٸپسٸز بايلاپ وتىر. وسىنىڭ بەرٸ حالىقتى اشىندىرۋعا سەبەپ. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, حالىق پەن زييالى قاۋىم كەزٸندە ۇلتتىق دوكتريناعا قارسى دا تالاپ قويدى. اقىرى, حالىق ٶز ايتقان نۇسقالارى بويىنشا قابىلداتقانىمەن, بيلٸك ونى ەشكٸمگە قاجەتسٸز قۇجات قالپىندا قالدىردى. قازٸر دوكترينا تۋرالى ايتىلمايدى دا. ونى دا بۇقارا ٸشتەي تٷسٸنەدٸ. دەمەك, بٸزدٸ ەلەمەيدٸ, بٸزدٸ تٷسٸنبەيدٸ, بٸزدٸڭ بولاشاعىمىزدى ويلامايدى دەگەن ويلاردىڭ ٶزٸ بيلٸككە كەرٸ رەاكتسييا تۋدىرۋشى كٷشكە اينالدى دەۋگە بولادى.
– بيلٸك بەلسەندٸلەردٸ جاپپاي تۇتقىنداپ, ەدەل-جەدەل از مەرزٸمگە سوتتاۋى دۇرىس پا? كەرٸ رەاكتسييا ودان ارى ٷدەمەي مە?
– رەپرەسسييا ەلٸ باستالعان جوق. مەملەكەت ول ويىن كەلەسٸ جٷرٸستەرٸنە ساقتاپ وتىر. حالىق تا شەكتەن شىعا قويعان جوق. بيلٸك شەرۋدٸڭ حالىقتىق سيپات العاندىعىن اڭعارىپ, سودان تٸكسٸنٸپ وتىرعانى بايقالادى.
– ەگەر حالىق العان بەتٸنەن قايتپاسا, بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى ديالوگ تىعىرىققا تٸرەلسە, ارى قاراي نە بولۋى مٷمكٸن?
– مەن ٶتكەن ايدا ەگەر بيلٸك پەن حالىق شىنىمەن تۋپيككە تٸرەلٸپ, بٸرٸن بٸرٸ تٷسٸنبەيتٸن دەڭگەيگە جەتسە, وندا قوعامدىق ٶزگەرٸستەردٸڭ بولۋى مٷمكٸن ستسەنارييلەرٸ بويىنشا مىناداي بولجام جاساعان ەدٸم.
بٸرٸنشٸ ستسەناريي. انتيپوزيتيۆتٸك كٶزقاراس – بيلٸك قۇرىلىمى تۇتاستاي اۋىسىپ, بەيمەلٸم توپ بيلٸككە كەلەدٸ. ولار مەملەكەتتٸ قالاي ساقتاپ قالارىن ايتۋدىڭ ٶزٸ قيىن.
ەكٸنشٸ ستسەناريي. پوزيتيۆتٸك كٶزقاراس – جاڭا بيلٸك پەن حالىق ىمىراعا كەلٸپ, باياعى قالىپتى باعىتتا العا جىلجيدى.
ٷشٸنشٸ ستسەناريي. رەالدى, بولۋى مٷمكٸن ستسەناريي – كونسترۋكتيۆتٸك كوماندا جاساقتالىپ, ەلدەگٸ بەيبەرەكەتسٸزدٸكتٸ تەجەيدٸ, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييا جٷرەدٸ.
تٶرتٸنشٸسٸ – بەلگٸسٸز ستسەناريي. مۇندا ناقتى قانداي وقيعالار بولۋىن بولجاۋ قيىن. مەملەكەت حاوسقا اينالادى. بەرٸ قيرايدى, تاققا تالاس, قارجىعا تالاس, مٷددەلٸك توپتار مەن كلاندار اراسىنداعى تارتىس كٷشەيەدٸ.
بۇل ستسەنارييدٸڭ بەتٸن اۋلاق قىلسىن. ەگەر سولاي بولسا, وندا تٶمەندەگٸدەي بٸرنەشە نۇسقادا ٶتۋٸ مٷمكٸن:
ا) ەسكەري جەنە سارايلىق تٶڭكەرٸس بولادى; ە) ۇقك مەن چەكيستەردٸڭ بٸرٸگۋٸنەن سارايلىق تٶكەرٸس جٷرەدٸ; ب) ازاماتتىق ەليتا مەن وليگارحتار بٸرٸگٸپ, بيلٸككە ەشكٸم كٷتپەگەن ادامدار كەلەدٸ; ۆ) ارالاس ساراي تٶڭكەرٸسٸ جٷرەدٸ, ساراي ٸشٸندەگٸ مٷددەلەستەر مەن وليگارحتار, ازاماتتىق ەليتا اراسىندا تالاس-تارتىس قىزىپ, ىقپالدىلارى جەڭٸسكە جەتەدٸ.
ەگەر شىنىمەن دە بەلگٸسٸز ستسەناريي جٷزەگە اسار بولسا, وندا پرەزيدەنت نە ٸستەۋٸ مٷمكٸن?
جاڭاٶزەن سەكٸلدٸ قارسى كٷش قولدانىپ, قان تٶگٸلۋٸ مٷمكٸن. ەيتپەسە, كٶپ كەزەڭدٸك رەۆوليۋتسييا جٷرٸپ, رەپرەسسييا كٷشەيەدٸ نەمەسە تٶڭكەرٸس جاساعىسى كەلەتٸن توپتاردىڭ ەڭ ىقپالدىسىمەن ىمىراعا كەلەدٸ. ونىڭ سوڭى نەمەن اياقتالاتىنى ٶتە كٷڭگٸرت.
– دەل قازٸرگٸ سيتۋاتسييادان قالاي شىعۋعا بولادى?
– ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسييانى قولعا الىپ, قازاق حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە رۋحاني تٷلەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سوعان ناقتى ۋەدە ەرٸ بٸرەگەي جوسپار قۇرىپ, ەرتەرەك قولعا الۋ قاجەت. بٷگٸن بٸر شەرۋدٸ تيعانىڭىزبەن, ەرتەڭ تاعى بٸر شەرۋ شىعادى. شەرۋدٸڭ بەرٸ بەيبٸت تٷردە ٶتۋٸ نەعايبىل. وعان بيلٸك ياكي حالىق شىدامايدى, بٸر كٷنٸ ەيتەۋٸر بٸر دٷمپۋ پايدا بولادى. قازاق قازاق بولىپ قالعىسى كەلەتٸنٸن, وعان ۇلتتىق رۋح, تٸل, دٸن مەسەلەسٸ ايرىقشا قاجەت ەكەنٸن تٷسٸنۋگە تيٸسپٸز. ۇلتتىق دەڭگەيدە جاڭعىرۋ جٷرگٸزەتٸن جٷيەلٸ ساياسات قاجەت.
– جەردٸ ساتۋ دۇرىس پا?
– جەردٸ ارزان باعادا حالىققا ساتىپ بەرگەن جٶن. ەدٸلەتتٸ تٷردە. شەتەلگە جالعا بەرۋگە بولمايدى, ەسٸرەسە, قىتاي مەن رەسەيگە.
– ساتار بولسا, اقشالىلار ٸرٸ پومەششيكتەرگە اينالىپ جٷرمەي مە?
– ونسىزدا جەردٸ ۇزاق جىلعا جالعا العان لاتيفۋنديستەر بار. مىنا باستاما ارقىلى ولاردىڭ قولىنداعى جەردٸ قايتارىپ الىپ, بٶلٸپ ساتۋ كەرەك. بايلارعا عانا جەر ساتۋ پومەششيكتەردٸ زاڭداستىرۋ بولادى. وعان جول بەرٸلمەيدٸ دەپ ويلايمىن. ەگەر حالىق جەردٸ ساتىپ الۋدى ٶزٸنٸڭ كٸرٸس كٶزٸ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى دەپ ويلاپ, ساتىپ الۋعا بارىنشا ۇمتىلىس جاساسا, ودان ۇتىلمايدى. سوعان قام جاساۋ كەرەك.
– مۇنى حالىق تٷسٸنبەي وتىر ما سوندا?
– حالىق بيلٸككە سەنباي وتىر. جالعا بەرۋدٸ مٷلدەم الىپ تاستايتىن بولسا جەنە جەردٸ ەدٸلەتتٸ تٷردە ساتۋ مەحانيزمٸن قاراستىرسا, حالىققا دا, مەملەكەتكە دە پايدالى بولار ەدٸ.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن ت. ٶسكەنباي.
