وسى ۋاقىتقا دەيٸن بۇل مەسەلەگە قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸر ايتىلدى. قازاقستاننىڭ ٶز ٸشٸندە تٷرلٸ توپشىلاۋ جاسالدى. الايدا, الىستا وتىرعان بٸز بۇعان قانداي باعا بەرسەك تە, ارمەنييانىڭ ٶز ٸشٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن ادامنىڭ ايتقانىنداي بولمايدى.
«قالا مەن دالا» گازەتٸنە سۇحبات بەرگەن اتالعان ەلدٸڭ تانىمال جۋرناليسٸ, ساياسي ساراپشى ايك حالاتيان ارمەنيياداعى حالىق نارازىلىعىنىڭ قايدان شىققانىن, ونىڭ قايدا الىپ باراتىنىن ايتىپ, «بۇل وقيعالاردى ۋكرايناداعى مايدانمەن سالىستىرۋعا بولمايدى» دەدٸ.
– «ارمەنييا ەلەكتر جٷيەلەرٸ» – بۇل بٸزدٸڭ ەلدەگٸ مونوپوليست كومپانييا. يەسٸ رەسەيلٸك «ينتەر راو» كومپانيياسى. ارمەنييادا بٸر ٶزٸ ەلەكتر قۋاتىن ٷلەستٸرۋمەن اينالىسادى. ەكونوميكالىق مەسەلەسٸن سىلتاۋراتقان بۇلار تاريفتى 40 پايىزعا كٶتەرۋدٸ ۇسىنعان, ەۋەلدە. بٸراق, بٸزدە قوعامدىق قىزمەتتٸ رەتتەيتٸن كوميسسييا بار. وسى كوميسسييا باعانى «بار بولعانى» 17 پايىزعا كٶتەرۋ كەرەك دەگەن شەشٸم شىعارادى.
نارازىلىق وسىدان باستالدى. نەگە? سەبەبٸ, ارميان حالقى قىمباتشىلىقتان شارشادى. ارمەنيياداعى ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى تمد-نىڭ بارلىق ەلٸنەن اسىپ تٷسەدٸ. قىمبات. ۋداي قىمبات. سوعان قاراماي ەنەرگييانى ارتىعىمەن ٶندٸرەمٸز.
حالىق سوقىر ەمەس, كومپانييانىڭ قارىزعا باتۋى ونىڭ ەكونوميكالىق مەسەلەسٸنە تٷك قاتىسى جوقتىعىن, مۇنىڭ بەرٸ تيٸمسٸز مەنەدجمەنت پەن كوررۋپتسييانىڭ كەسٸرٸ ەكەنٸن بٸلٸپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى ەلەكتر قۋاتىنىڭ باعاسى بٸرنەشە رەت ٶستٸ. «جەلٸلەر ەسكٸرگەن, جاڭا جەلٸلەرگە ينۆەستيتسييا قۇيۋ كەرەك» دەيدٸ. ٶزدەرٸ (جاڭاعى كومپانييا باسشىلارىن ايتامىن) قىمبات ليمۋزينمەن جٷرەدٸ, زەۋلٸم كوتتەدجدەردە تۇرادى. ەندەشە, نەگە ٶزدەرٸنٸڭ ەسەبٸنەن ٷنەمدەمەيدٸ? حالىقتىڭ الاڭعا شىققانداعى ماقساتى وسى ەدٸ. كومپانييانىڭ جۇمىس جٷرگٸزۋدەگٸ سالاقتىعى مەن مەنەدجمەنتتەگٸ قاتەلٸگٸ ٷشٸن ەشكٸم ٶز قالتاسىنان قارجى تٶلەگٸسٸ كەلگەن جوق.
– پوليتسييا مەن حالىق قاقتىعىسىپتى دەپ ەستٸدٸك...
– كٸنە, حالىقتا ەمەس. 17 ماۋسىمدا كوميسسييا باعانى كٶتەرۋ تۋرالى شەشٸم شىعاردى. 19 ماۋسىمدا بۇعان نارازى توپ ەرەۆانداعى «ەركٸندٸك» الاڭىنا جينالدى. باسىم بٶلٸگٸ جاستار. بۇل ساۋاتتى, ٶز ماقساتىن بٸلگەن شەرۋ بولاتىن. الاڭعا جينالعان جۇرت ٷش كٷننەن كەيٸن باگراميان داڭعىلىنداعى پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ الدىندا نارازىلىق اكتسيياسىن ۇيىمداستىراتىنىن ايتتى. بارلىعىن پوليتسييا بٷلدٸردٸ. 23 ماۋسىمدا داڭعىلدى «تازارتىپ», سول جەردە تٷنەپ قالعان 500 ادامدى تىرقىراتىپ قۋىپ شىقتى. حالىقتىڭ ىزاسىنا تيگەن وسى جايت. كەشقۇرىم باگراميان داڭعىلىنا 10 مىڭنان اسا ادام جينالدى.
ارمەنييا پرەزيدەنتٸ ەشقايدا قاشىپ كەتكەن جوق. بٸلۋٸمشە, كەيبٸر باسىلىمدار وسىلاي حابارلاپ جاتىر. حالىقپەن تٸل تابىسۋعا تىرىستى.
بٸر جاعىنان شەرۋگە شىققانداردىڭ اراسىندا توپباسشىلار بولعان جوق. يە, ۇيىمداستىرۋشىلىق كەڭەس بولدى. بٸراق, ەلدٸڭ بەرٸ سولاردىڭ شەشٸمٸنە باعىندى دەپ ايتۋعا بولمايدى.
تاعى بٸر جايت: شەرۋگە شىققاندار تەك ەلەكتر قۋاتىن كٶتەرۋ تۋرالى شەشٸمنٸڭ كٷشٸن جويۋدى تالاپ ەتتٸ. مۇنىڭ ساياساتقا ەش قاتىسى جوق.
– نەگە?
– نەگە دەسەڭٸز, ارميان قوعامى وپپوزيتسييادان قاتتى كٶڭٸلٸ قالعان. يە, مۇنى قولايىنا پايدالانعىسى كەلگەنٸ ساياسي كٷشتەر بولعان دا شىعار. ەل بۇل ٸسكە ولاردىڭ ارالاسۋىنا جول بەرگەن جوق, بٸراق.
– ارمەنيياداعى وقيعالاردى رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى ٶتە جٸتٸ باقىلادى. «بۇل كەزەكتٸ مايدان, اقش ارمەنيياعا اۋىز سالدى» دەگەن ەڭگٸمەلەر ايتىلدى. بۇعان نەگٸز بار ما?
– نەگٸزٸندە وتقا ماي قۇيعان رەسەيلٸك باق-تىڭ ٶزٸ. بۇل مايدان ەمەس. شەرۋدٸڭ انتيرەسەيلٸك سيپاتى جوق.
يە, حالىق «ارمەنييا ەلەكتر جٷيەلەرٸنە» يەلٸك ەتەتٸن رەسەيلٸك «ينتەر راو» كومپانيياسى مۇنداي جاعدايدا ٷنسٸزدٸك تانىتقانىنا نارازىلىعىن بٸلدٸردٸ. وسى تۇرعىدا رەسەيگە كٶڭٸل تولماۋشىلىق بولعان دا شىعار. دەگەنمەن, بۇل شەرۋ باتىسشىل, انتيرەسەيشٸل باعىتتا بولدى دەۋ قيسىنسىز.
قازٸر شەرۋگە شىققانداردىڭ ٶزٸ تىعىرىقتا تۇر. ەۋ باستا راديكالدى ەرەكەتتەر بولمايدى دەگەن شەرۋدٸڭ ارتى قاقتىعىسقا ۇلاستى. بٸر جاعىنان بيلٸك تە ٶز دەگەنٸندە تۇراتىنىن ايتتى. «باعا ٶسەدٸ, ٶيتپەسەك ارمەنييانىڭ ەنەرگو جٷيەسٸنە كەسٸرٸ تيەدٸ» دەيدٸ.
جەڭٸلدٸككە دە بارىپ وتىر. ەلەكتر قۋاتى قىمباتتاعان جاعدايدا, ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك جەردەماقى الاتىن 100 مىڭنان اسا وتباسىنىڭ جەردەماقىسى ٶسەتٸن بولادى.
الايدا, حالىق تا اڭقاۋ ەمەس. مۇنىڭ ارتى نەگە ۇلاسارىن بٸلٸپ وتىر.
ەلەكتر قۋاتى قىمباتتاعان سوڭ, باسقا دا قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ قۇنى ٶسەدٸ.
پرەزيدەنت مىناداي ۇسىنىس ايتتى. «ارمەنييا ەلەكتر جٷيەلەرٸن» حالىقارالىق اۋديتتەن ٶتكٸزۋ اياقتالعانشا 17 پايىزعا كٶتەرٸلگەن ەلەكتر قۋاتىن مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ تٶلەيتٸنٸن ايتتى.
– ەرينە, بۇعان حالىقتىڭ كٶڭٸلٸ تولعان جوق. «بيلٸك ٶز قالتاسىنان تٶلەمەيتٸنٸ انىق. بيۋدجەتتٸڭ ەسەبٸنەن تٶلەيدٸ. بۇل حالىقتىڭ اقشاسى» دەپ وتىر.
قازٸر شەرۋ سەل سايابىرلادى. بٸر قىزىعى, ونى «قايتا وتالدىرعىسى» كەلەتٸن ساياسي كٷشتەر پايدا بولىپ جاتىر.
رەسەيلٸك باسىلىمداردىڭ تىنار تٷرٸ جوق. حالىق بۇل جاعدايعا مايدان دەپ باعا بەرگەن رەسەيدٸڭ اقپارات قۇرالدارىنا اشۋلى.
– نەگە بۇلاي?
– رەسەيدە كەز كەلگەن نارازىلىقتى, شەرۋدٸ تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييا, تٶڭكەرٸس جاساۋدىڭ امالى دەپ قارايدى. تمد-نىڭ كەز-كەلگەن ەلٸندەگٸ نارازىلىقتىڭ انتيرەسەيلٸك سيپاتى بار دەپ ويلايدى.
نەگٸزٸندە پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸ, ونىڭ ٸشٸندە ارمەنييانىڭ ساياسي جٷيەسٸ مەن ساياسي دەستٷرٸن بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸن مامان از. بٸزدە مۇنداي اكتسييالار ٷنەمٸ ٶتٸپ تۇرادى جەنە بۇعان تٷرلٸ جايت تٷرتكٸ بولادى.
بٸزدٸڭ ساياسي جٷيە ەلدەقايدا ليبەرالدى. رەسەيمەن سالىستىرعاندا... تمد كەڭٸستٸگٸندە سٶز بوستاندىعى جاعىنان الدىڭعى ورىندامىز.
مۇنداي اكتسييانىڭ ماڭىزى نەدە? حالىق سايلاۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن بيلٸككە جەتكٸزە الماسىن باياعىدا-اق ۇعىنعان.
كيەۆتەگٸ مايدانعا دەيٸن بٸزدە جول اقىسىن 50 پايىزعا كٶتەرۋگە, زەينەتاقى جٷيەسٸن رەفورمالاۋعا نارازىلىق تانىتقان اكتسييالار ٶتتٸ.
حالىق سٶزٸن ٶتكٸزدٸ. بيلٸك جول اقىسىن 50 پايىزعا كٶتەرەم دەگەن ويىنان اينىدى. زەينەتاقى رەفورماسىنا قاتىستى شەشٸمدەرٸن قايتا قارادى.
– جالپى, ارمەنييانى ۋكراينامەن سالىستىرۋعا بولا ما?..
– ارمەنييا ۋكراينا ەمەس. تەۋەلسٸزدٸك العان 24 جىلدا نارازىلىق تانىتقانداردىڭ بيلٸكتٸ تٶڭكەرگەن كەزٸ بولعان ەمەس. سوسىن ارمەنييانىڭ بيلٸك توبىندا نەمەسە ەليتاسىندا ۋكرايناداعىداي بٶلٸنٸس بولعان جوق. ٶزگەرٸستٸ تالاپ ەتكەن, باتىسشىل, انتيرەسەيشٸل باتىس ۋكراينا سيياقتى ايماعىمىز دا جوق.
يە, ارمەنيياعا قاتىستى ٶز ساياساتىن جٷرگٸزگٸسٸ كەلەتٸن ويىنشىلار بار. ارمەنييادا باتىسشىل دا, رەسەيشٸل دە توپتار بار. بٸراق, ولار اقىماق ەمەس. نارازىلىقتى ٶز مٷددەسٸنە پايدالانام دەگەن ەرەكەتٸنەن تٷك شىقپاسىن بٸلەدٸ.
بٸر نەرسەنٸ ايتايىن. شەرۋگە شىققانداردىڭ سانى 10 مىڭنان اسقاندا دا باتىسشىل توپتار حالىقتىڭ اراسىنا كٸرٸپ, ٶز ناسيحاتىن جٷرگٸزۋگە قورىقتى. سەبەبٸ, مۇنداي جاعدايدا شەرۋگە شىققاندار ەكٸگە جارىلار ەدٸ.
ٶزٸڭٸز ويلاڭىز: ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن ارميان قاۋىمداستىعى رەسەيدە تۇرادى. رەسەيدە رەسمي تٸركەلگەن 1 ملن ارميان بار. تٸركەلمەگەننٸڭ سانىن ەسەپكە الساق 2 ملن-نان اسادى. بۇلاردىڭ بارلىعى رەسەيدەن نەپاقا تاۋىپ جٷر. تاپقان-تايانعانىن ەلدەگٸ اتا-اناسىنا, باۋىرلارىنا جٸبەرەدٸ. ەندەشە, ولاردىڭ رەسەيگە قارسى شىعاتىن قانداي جٶنٸ بار?
– سٶزٸڭٸزگە قاراعاندا, رەسەيدٸ ەرەكشە جاقسى كٶرەتٸن سيياقتىسىز?...
– مويىندايمىز, بٸز رەسەيشٸل ەلمٸز. باتىستاعى ەلەۋمەتتٸك ساۋالنامالارعا سەنسەك, ارمەنييالىقتاردىڭ 60 پايىزى ەلدٸڭ ەۋرازييالىق وداققا قوسىلۋىن قولداعان. ياعني, رەسەيمەن وداقتاسۋدى. بٸراق, بٸزدە بۇدان باسقا امال بار ما?
ٶزٸڭٸز ويلاڭىز: ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن ارميان قاۋىمداستىعى رەسەيدە تۇرادى. رەسەيدە رەسمي تٸركەلگەن 1 ملن ارميان بار. تٸركەلمەگەننٸڭ سانىن ەسەپكە الساق 2 ملن-نان اسادى. بۇلاردىڭ بارلىعى رەسەيدەن نەپاقا تاۋىپ جٷر. تاپقان-تايانعانىن ەلدەگٸ اتا-اناسىنا, باۋىرلارىنا جٸبەرەدٸ. ەندەشە, ولاردىڭ رەسەيگە قارسى شىعاتىن قانداي جٶنٸ بار?
رەسەي بٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸمٸزگە كەپٸلدٸك بەرٸپ وتىر. ارمياندار اقىلدى. سول سەبەپتٸ باتىسشىل توپتار قازٸرگٸ جاعدايدا انتيرەسەيلٸك ٷندەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ شامالى بولارىن تٷسٸنەدٸ. باتىس, اقش بٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸككە كەپٸلدٸك بەرە المايدى, ٶيتكەنٸ.
قاراباح ايماعى بار. بۇعان قوسا ەزٸربايجان جەنە تٷركييامەن قاقتىعىس قاۋپٸ سەيٸلمەي تۇرعاندا بٸزگە رەسەيمەن وداقتاسۋدان باسقا امال جوق. بٸراق, بولاشاقتا جاعداي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن.
ارمەنيياداعى گاز, ەلەكتر قۋاتىن ٷلەستٸرەتٸن ٸرٸ رەسەيلٸك مونوپوليست كومپانييالار ەلدٸڭ مٷددەسٸمەن ساناسپايدى. ايتالىق, «گازپروم ارمەنييا». باتىسشىل توپتار مۇنى پايداسىنا قولدانۋى مٷمكٸن.
رەسەيلٸك جۋرناليستەرگە ايتارىم, بۇل ەشقانداي دا مايدان نەمەسە تٷرلٸ-تٷستٸ رەۆوليۋتسييا ەمەس جەنە بۇعان اقش-تىڭ, سٸزدەرشە ايتقاندا, «گوسدەپتٸڭ» ەش قاتىسى جوق.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان دۋمان بىقاي
