بيىلعى جىلى ديحاندار قاۋىمى بٸرقاتار سىناقتاردى باستان ٶتكەردٸ. جازدا قۋاڭشىلىق بولسا, جيىن-تەرٸم بولاتىن كٷز كەزٸندە تولاستاماي جاۋعان جاڭبىرلار ٶنٸمدٸ دەر كەزٸندە جيناۋعا كەدەرگٸ جاسادى. دەن ماساقتا تۇرىپ ٶنٸپ, استىقتىڭ ساپاسىن كٷرت تٶمەندەپ كەتتٸ. دەگەنمەن, ديحاندار دالاداعى استىقتىڭ بەرٸن جيناپ الدى, حالىقتى ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتەتٸن استىق قورىن قامداۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ. سونىمەن قاتار, كٶكٶنٸس, باقشا جەنە جەمٸس داقىلدارىنىڭ دا كەرەكتٸ قورى جاساقتالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – ٸشكٸ نارىقتى ەرتٷرلٸ ٶنٸممەن بارىنشا تولىق قامتاماسىز ەتۋ جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ ەكسپورتىنىڭ ٷلەسٸن بٸرتٸندەپ ارتتىرا وتىرىپ, ەلەمدٸك رىنوكتا ٶنٸمنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸنە قول جەتكٸزۋ بولىپ تابىلادى. ول تۋرالى جاقىندا ٶتكەن قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ XIX ٶڭٸرارالىق "اۋىل شارۋاشىلىعى – قۋاتتى ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸ" ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا ەل پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتىلاپ ايتتى جەنە باسىم باعىتتارىن بەلگٸلەدٸ.
سوڭعى جىلدارى, اۋىلدى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيٸن كٶتەرۋ سيياقتى ماڭىزدى مٸندەت جٷزەگە اسىرىلۋدا.
مىسالى, ەگٸس دالاسىندا ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى يمپورتتىق تەحنيكالار جۇمىس ٸستەسە, فەرمالاردا اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ سانى ەسەلەپ ارتىپ كەلەدٸ, ەلەۆاتورلاردا, ەت كومبيناتتارىندا جەنە سٷت زاۋىتتارىندا زاماناۋي وزىق قوندىرعىلار جۇمىس ٸستەۋدە. الايدا, بۇل جەتٸستٸكتەردٸ زاماننىڭ ٶسكەلەڭ تالاپتارىنا ساي دەرەجەگە كٶتەرۋ باستى مٸندەت.
قازٸرگٸ كەزدە مالدىڭ باسىم بٶلٸگٸ, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 80 پايىزى ورتا جەنە شاعىن جەكە شارۋاشىلىقتارىندا. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ مەملەكەتتٸك دەمەۋ قارجىلارىنا قولدارى جەتە بەرمەيدٸ. سول سەبەپتٸ ۆەتەرينارييا, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ جەنە جەمشٶپ ٶندٸرۋ ٸستەرٸ كەنجەلەپ قالعانى مەلٸم. بۇل جاعداي مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەن مال ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸن كٶتەرۋگە كەرٸ ەسەر ەتٸپ وتىر. بۇل مەسەلە ورتا جەنە شاعىن فەرمەرلەردٸڭ مال ٶنٸمدەرٸ ەكسپورتىمەن تابىستى شۇعىلدانىپ جٷرگەن ٸرٸ اگروقۇرىلىمداردىڭ مال ٶسٸرۋ, ٶنٸم ٶندٸرۋ جەنە ونى ساتۋ تٸزبەكتەرٸمەن جٷيەلٸ بايلانىس ورناتۋ ارقىلى شەشٸلۋٸ تيٸس.
شارۋالار ەكسپورتقا باعدارلانعان ٸرٸ اگروقۇرىلىمداردىڭ ٶندٸرٸستٸك جەنە ٶنٸمدٸ ٶتكٸزۋ تٸزبەگٸنە قاتىسۋدان ٶنەگە الا وتىرىپ, شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋ تەجٸريبەسٸن جاقسارتا الادى, شارۋاشىلىقتى باسقارۋدىڭ, مال باعۋدىڭ نەعۇرلىم جەتٸلدٸرٸلگەن ەدٸستەرٸن جەنە مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ تيٸمدٸ تۇستارىن يگەرەدٸ. وسىنداي ۇجىمداسقان ٶندٸرٸس جٷيەسٸندە ٶنٸمنٸڭ قوسىمشا قۇنى ارتاتىنى ەكونوميكالىق اقيقات.
مال شارۋاشىلىڭىن سەرپٸندٸ دامىتۋ مال ازىعىنىڭ مول قورىن جاساقتاۋمەن تٸكەلەي بايلانىستى.
ٶكٸنٸشكە وراي, مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاجەت جەمشٶپ قورىن جاساقتاۋ جٷيەسٸ ەلٸمٸزدە ەلٸ قالىپتاسپاعان. بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى سۋارمالى جەنە تەلٸمٸ ەگٸس تاناپتارىندا كٶپجىلدىق شٶپتەردٸڭ ٷلەسٸن 30 % جەتكٸزٸپ, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىق كٷشٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ارقىلى عىلىمي نەگٸزدەلگەن ەگٸنشٸلٸكتٸڭ ورنىقتى جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ بولىپ سانالادى. وسى مەجە اۋىسپالى ەگٸستٸك نەگٸزٸندە ساپالى جەنە جوعارى ٶنٸم ٶندٸرۋگە جاعداي جاسايدى جەنە مال ازىعىنىڭ كاجەتتٸ قورىن جاساقتاۋمەن قاتار ونىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن كٶرشٸ ەلدەرگە ساتۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.
وعان «مال شارۋاشىلىعى جەنە جەمشٶپ ٶندٸرٸسٸ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ» عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن كاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانىندا ٸسكە اسىرىلعان بٷكٸلەلەمدٸك بانكٸنٸڭ «قۋاڭ جەرلەردٸ باسقارۋ» جەنە الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانىندا ٸسكە اسىرىلعان بٸرٸككەن ۇلتتتار ۇيىمى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ «جايىلىمداردى ورنىقتى باسقارۋ» جوبالارىنىڭ نەتيجەلەرٸ ٷلگٸ بولا الادى. بۇل جوبالاردىڭ وزىق نەتيجەلەرٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جەر, سۋ جەنە تابيعات جاعدايىمەن ٷندەستٸكتە جٷرگٸزگەن ٸس تەجٸريبەسٸنٸڭ قازٸرگٸ زامان تالاپتارىنا بەيٸمدەلگەن جالعاسى رەتٸندە كەڭٸنەن قولدانىس تاباتىنىنا سەنٸمدٸمٸز.
بٸرنەشە جىلدان بەرٸ ەلٸمٸزدە «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» جوباسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اۋىلدىق جەرگە بارا قالساڭىز جٶندەلگەن نەمەسە جٶندەلٸپ جاتقان جول, جاڭارتىلىپ جاتقان بٸلٸم, مەدەنيەت جەنە سپورت وشاقتارى كٶزگە تٷسەدٸ. ٸلكٸمدٸ ازاماتتاردىڭ حالىقتىڭ كٷندەلٸكتٸ قاجەتٸن ٶتەيتٸن دٷكەن, كافە جەنە ەرتٷرلٸ شاعىن ٶنٸم ٶڭدەۋ تسەحتارى سيياقتى بيزنەس ورىندارىن اشىپ, تابىستى جۇمىس ٸستەپ جٷرگەندەرٸ دە قۋانتادى. كەسٸپ ەتسەڭ نەسٸپ بولاتىندىعىنا كٶزٸ جەتٸپ, ەرەكەت جاساپ جٷرگەندەردٸڭ سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدٸ. الداعى كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسيياسىن دامىتۋ ارقىلى ٶندٸرٸستٸ, ەسٸرەسە, ٶنٸمدەردٸ قايتا ٶڭدەۋ مەن تاماق ٶنەركەسٸبٸنە قاتىستى كەسٸپورىنداردى كٶپتەپ قۇرۋدى كٶزدەگەن ەل ٷكٸمەتٸ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلدىق اۋماقتارىن دامىتۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن» بەكٸتتٸ. وسى تۇجىرىمداما اياسىندا جاڭادان جاساقتالعان «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» جوباسى بۇل ٸسكە جاڭا سەرپٸن بەرەرٸ جەنە اۋىل ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەرٸ قاراي جاقسارۋىنا كٷمەن تۋدىرمايدى.
اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ ساياساتى ادامداردىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن قالىپتاستىرىلادى. بۇل قازٸرگٸ زامانعى ستاندارتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىسپەن قامتۋدى قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ, اۋىلدىق جەرلەردە ادامنىڭ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىن ۇزارتۋ قاجەتتٸلٸگٸن دە قامتيدى.
جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋ جەنە اۋىلدىق قوعامداستىقتاردىڭ باستامالارىن قولداۋ جەنە شاعىن جەنە ورتا بيزنەس قۇرىلىمدارىنىڭ تابىستى جۇمىس جاساۋىنا جەردەم ەتۋ دە قولعا الىنىپ جاتىر.
اۋىلدىق اۋماقتاردىڭ ٶركەندەۋٸ ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, ونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن ٶنٸمدٸلٸگٸن ۇدايى ارتتىرۋ ارقىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بۇل قاعيداتتى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ مەن ونى ٶتكٸزۋدٸڭ تيٸمدٸ تٸزبەكتەرٸن جولعا قويۋ, سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى ەمەس قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ جەنە تاعى باسقا دا ٸس ەرەكەتتەر كٶزدەلگەن.
دامىعان ينفراقۇرىلىمى بار دامۋ ەلەۋەتٸ جوعارى اۋىلداردىڭ كٶبەيۋٸ مەن تابيعي شوعىرلانۋىنا پەرمەن بەرۋ ارقىلى اۋىل حالقىنىڭ قالالارعا كٶشۋ ٷردٸسٸنە شەكتەۋ قويۋعا بولادى.
ول ٷشٸن اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, ەلەۋمەتتٸك-مەدەني ماقساتتاعى وبەكتٸلەردٸڭ, ينجەنەرلٸك جەنە تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ, قازٸرگٸ زامانعى بايلانىس قۇرالدارى قىزمەتتەرٸنە (ينتەرنەت جەلٸسٸنە كجد, موبيلدٸ, ۇيالى بايلانىس, تسيفرلىق تەلەديدار جەنە ت.ب.) قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ باسىمدىقپەن دامۋى مەن ساپالى جۇمىس ٸستەۋٸن قامتاماسىز ەتۋ كٶزدەلگەن.
قورىتا ايتقاندا «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» جوباسىن ٸسكە اسىرۋ ارقىلى 2027 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلٸمٸزدە دامۋ ەلەۋەتٸ بار 3,5 مىڭ اۋىلدىق ەلدٸ مەكەننٸڭ ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرادى, اۋىلدىق جەرلەردە 655 دەنساۋلىق ساقتاۋ وبەكتٸسٸ, 183 مەكتەپ پەن 100 سپورت قۇرىلىسى ٸسكە قوسىلادى جەنە 650 مەدەنيەت وبەكتٸسٸ سالىنىپ, جٶندەلەتٸن بولادى, ياعني ەلٸمٸزدەگٸ 90% اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىسى جاقسارادى.
وسى يگٸلٸكتٸ ٸس-شارالاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا «اۋىل» حالىقتىق دەموكراتييالىق پاتريوتتىق پارتيياسى باستاما كٶتەرٸپ, پارلامەنت تٶرٸنەن ورىن العان دەپۋتاتتار ىقپالىمەن زاڭنامالارعا تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋگە پەرمەن بەرٸلٸپ كەلەدٸ.
«اۋىل» حالىقتىق دەموكراتييالىق پاتريوتتىق پارتيياسى اتىنان التىن بەسٸك – اۋىلدىڭ مەرەكەسٸ قۇتتى بولسىن, قۇت بەرەكەسٸ مول بولسىن دەگەن تٸلەك ايتامىز!
ايبىن تٶرەحانوۆ, «اۋىل» حالىقتىق دەموكراتييالىق پاتريوتتىق پارتيياسىنىڭ الماتى قالالىق فيليالىنىڭ تٶراعاسى
