"قولدان جاڭبىر جاۋعىزىپ جٷرگەن" التاي اينابەك ەسٸمدٸ قازاق عالىمى ەلەمجەلٸدە "جاڭبىر ادام", "قازاقتىڭ توني ستەركٸ" دەگەن لاقاپ اتتارىمەن تانىلىپ كەلەدٸ. التاي - كليماتتى ٶزگەرتۋ تەحنولوگييالارى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ (International Center of Climate Change Technologies) باسشىسى, “جاساندى جاڭبىر جاۋعىزۋ” تەحنولوگيياسىنىڭ اۆتورى. بٸرنەشە جىل بۇرىن ماڭعىستاۋداعى قۋاڭشىلىق مەسەلەسٸن شەشۋگە اتسالىسقان مامان قازٸرگٸ تاڭدا ارالدىڭ جاي-كٷيٸنە ەرەكشە نازار اۋدارۋدا.
مامان "ارال ٶڭٸرٸنە جاڭبىر جاۋعىزامىن" دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
سوڭعى كٷندەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸندە جاڭبىر جاۋۋ كٶرسەتكٸشٸ جيٸلەپ كەتتٸ. ال "قىرىق كٷندٸك شٸلدەنٸڭ" اپتاپ ىستىعىنا ەتٸ ٷيرەنٸپ قالعان حالىق جازدىڭ قاق ورتاسىندا نٶسەرلەپ تٶككەن جاۋىنعا اڭ-تاڭ. تابيعي قۇبىلىستىڭ توسىننان كەلگەن سىيىنا دايىن بولماعان جۇرت بۇل "قۇدايدىڭ ەمەس, التايدىڭ جاڭبىرى" دەگەن الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەردٸ العا تارتۋدا.
جەلدەي ەسٸپ جاتقان اتالمىش اقپاراتتاردى عالىم جوققا شىعارمايدى. ايتۋىنشا, ارالعا جاسالىپ جاتقان تەجٸريبە اتالعان ٶڭٸرلەرگە ەسەر ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن.
"بٸز قازاقستاندا جۇمىس جاساعان مەرزٸمدەر: 2021 جىلدىڭ قازان ايى, 2022 جىلدىڭ ناۋرىز , سەۋٸر, مامىر ايلارى جەنە 2023 جىلدىڭ تامىز ايى. سونىمەن قاتار 2024 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىنان باستاپ جۇمىستى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. وسى كەزدەردٸڭ بارلىعىنا ورتاق بٸر قۇبىلىس بار – الماتى, جامبىل, تٷركٸستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا جاۋىن-شاشىن دەڭگەيٸ كٶپ بولعان.
اتموسفەرا – ستاتيكالىق ەمەس. بارلىق نەرسە اينالىپ تۇرادى. ەكۆاتوردىڭ سولتٷستٸگٸندە اتموسفەرا قوزعالىسى باتىستان شىعىسقا جٷرەدٸ. سوندىقتان ارالعا جاسالىپ جاتقان تەجٸريبەنٸڭ الماتىعا ەسەرٸ بولۋى زاڭدىلىق. جەنە بٸز تسيكلونداردى تەحنولوگييا كٶمەگٸمەن ۇزاق ۋاقىتقا ۇستاپ تۇرۋعا ىقپال ەتٸپ جاتىرمىز. بٸراق بولاشاقتا, ٷكٸمەت قولداپ, ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازامىز كٷشەيگەندە ارالدىڭ تاريحي تابانىنىڭ ٷستٸنە جاۋىننىڭ بٸرشاما بٶلٸگٸن لوكاليزاتسييا جاسايمىز", - دەيدٸ ول.
عالىم "ارالدى سۋعا تولتىرۋدىڭ" العاشقى كەزەڭدەرٸن ەڭسەرٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل پروتسەسس بٸراز ۋاقىتتى تالاپ ەتەدٸ.
"بٸرٸنشٸ كەزەڭ – كليماتتى ٷيرەتۋ. جالپى, ارالدىڭ كليماتى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان. ونىڭ ٷستٸنە ارال تارتىلعان سوڭ مٷلدە باسقا كليمات ورنىققان. بٸز سونى ٶزگەرتۋدەمٸز. قازٸر تەمپەراتۋرا بٸرشاما تٷسٸپ, جاۋىن ەدەۋٸر ارتتى. كليمات ٷيرەنە كەلە, "وبلاكا ۆەرتيكالنوگو رازۆيتييا" جاساۋ جەڭٸلدەنە تٷسەدٸ. جوعارىدا ايتقانداي ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازا كٷشەيگەندە باستى ەتاپ "جاۋىننىڭ ارالدىڭ تاريحي تابانىنا لوكاليزاتسييا پروتسەسٸندە" سۋ تٸپتەن كٶبەيەدٸ", - دەيدٸ ول.
بۇعان دەيٸن التاي اينابەك ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا اۋقىمدى يدەياسىن جٷزەگە اسىرۋدا جوعارى لاۋازىمدى شەندٸلەر مەن بيلٸكتەن ەشبٸر قولداۋ تاپپاعانىن تٸلگە تيەك ەتكەن ەدٸ. كەزٸندە ۇسىنىسىنا مەن بەرمەگەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ قازٸرگٸ ويىنان دا بەيحابارمىن دەيدٸ ول.
"بيلٸكتٸڭ رەاكتسيياسىن بٸلمەيمٸن, بٸراق, بٸر توپ ادام جارييا كليمات ٶزگەرتٸپ جاتقانىن, ونىڭ نەتيجەلٸ بولىپ جاتقانىن بايقاماي قالۋى مٷمكٸن ەمەس شىعار", - دەپ قوستى ول.
ايتۋىنشا, بۇل جوبانى ٸسكە اسىرۋدا مەملەكەتتەن ارنايى قارجى بٶلٸنبەگەن. ال الداعى ۋاقىتتا ەل تاراپىنان بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە قولداۋ بولماسا, شەتەل اسىپ كەتەتٸنٸن جاسىرمادى.
"بٸزدە ادام بالاسىمىز, قولداۋ بولماسا, ەرينە, شەتەلگە كەتەمٸن. تٷسٸنٸكتٸ عوي, بارلىق ادام ايلىق الادى, شىعارعان ٶنٸمٸن ساتادى. ارالعا قانشاما بيلٸك ٶكٸلدەرٸ, قوعامدىق ۇيىمدار كەلٸپ جٷر. ولاردىڭ بارلىعى ايلىق الادى ەرٸ ٸس-ساپارعا كەتكەن شىعىندارىن ٶندٸرٸپ الادى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, ناقتى ەشنەرسە شەشٸلمەي كەلەدٸ. بٸزگە ەشكٸم قارجى بٶلٸپ جاتقان جوق. قازٸر تٸپتٸ اقش پەن ەو ەلدەرٸندە ٷلكەن پروبلەما بار, جەردە قالمايمىز. بٸرنەشە مەملەكەتتەرمەن كەلٸسٸمدەرٸمٸز دە بار", - دەيدٸ عالىم.
تۇتاس بٸر ەلدٸڭ جٷگٸن ارقالاۋعا شەشٸم قابىلداعان عالىم اتالمىش ٸستٸڭ قيىندىقتارىنا دا توقتالىپ ٶتتٸ.
"كليماتتىق جاعدايلار دا ادامنىڭ ساۋساق ٸزدەرٸ سەكٸلدٸ. ياعني, قايتالانبايدى. سول سەبەپتٸ اتموسفەرا قوزعالىستارىن ەردايىم باقىلاپ وتىرۋ كەرەك. "وكوشكالار" اشىلعان كەزدە, قاجەت قۋاتتى كەرەك مينۋتىمەن بەرٸپ وتىرۋ كەرەك. ياعني, بۇل – زەرگەرلٸك جۇمىس.
جاساندى جاۋىن – كليماتتىق تەحنولوگييا – ەلەم بويىنشا جاڭا باعىت. دەستٷرلٸ تەحنولوگييالار سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن تولىقتاي قامتاماسىز ەتە المايتىنى ارالدىڭ قازٸرگٸ جاعدايىنان اق كٶرٸنٸپ تۇر, جەنە جىل سايىن رەگرەسس بولا بەرەدٸ", - دەيدٸ التاي اينابەك.
عالىمنىڭ سٶزٸنشە, سۋ رەسۋرستارىن ساياسي قۇرال ويىندارى ەتٸپ وتىرعان توپتار دا جوق ەمەس.
"بٸراق بٸز ساياساتپەن اينالىسپايمىز. بٸزگە تەك عىلىمي, تەحنولوگييالىق كۆانتتىق سكاچەك جاساۋ كەرەك ەكەنٸن ۇعىندىرعىمىز كەلەدٸ. سونداي-اق تس5 ەلدەرٸنٸڭ قازٸرگٸ جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭٸندە سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, كليمات, ۇلتتىق جەنە ازىق تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ٶز ٷلەسٸمٸزدٸ قوسقىمىز كەلەدٸ", - دەدٸ عالىم.
ەسكە سالايىق, 2021 جىلى قۋانشىلىق سالدارىنان ماڭعىستاۋ وبلىسىندا شٶپ شىقپاي, شارۋالارعا قيىن سوققان ەدٸ. وسىدان كەيٸن جاساندى جاڭبىر جاۋدىرۋ تۋرالى باستاما كٶتەرٸلگەن بولاتىن.
سول ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن "گرانت قازاقستان" كورپوراتيۆتٸك قورىنىڭ "Central Asian Center of Climate Change Technologies" سەرٸكتەستٸگٸ مەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ اراسىندا 3 جاقتى كەلٸسٸم جاسالدى. وسى تۇستا جوبا جەتەكشٸسٸ التاي اينابەك ورناتقان قوندىرعىلار نەتيجەسٸندە ماڭعىستاۋعا جاساندى جاڭبىر جاۋعان ەدٸ.
ال بٸرنەشە اپتادان بەرٸ ارال ٶڭٸرٸندە جاساندى جاڭبىر جاۋعىزۋ جوباسى قولعا الىندى. قۋاڭشىلىقتان كٶز اشپاي, ەكولوگييالىق احۋالدى باستان كەشٸپ وتىرعان ارال تۇرعىندارى ٷشٸن بۇل كٷتپەگەن جاڭالىق بولدى.
