ەنەرگەتيكا مامانى م.ك. ەسەكين Dalanews.kz-كە اەس تاقىرىبىنا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ. ساراپشىنىڭ سٶزٸنشە, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ قۇرىلىسى - قازاقستان ٷشٸن ٶمٸرلٸك قاجەتتٸلٸك.
ساراپشى بۇل مەسەلەدە كەسٸبي ماماندار العى شەپكە شىعۋى قاجەت دەگەن پٸكٸردە.
"ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ زامانىمىزدا اقپارات الاڭىندا ناقتى جاعداي تۋرالى مٷلدە ساۋاتسىز اقپارات تاراتاتىن, سول ارقىلى قوعامدىق پٸكٸرگە تەرٸس ەسەر ەتەتٸن تٷرلٸ بلوگەرلەر مەن پسەۆدوساراپشىلار كٶبٸرەك اينالىسادى. بٸزدٸڭ جاعدايدا, مەنٸڭشە, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى مەسەلەنٸ بۇل ماڭىزدى مەسەلەنٸ قاراۋدى پوپۋليستەرگە قالدىرماي, كەسٸبي ماماندار شەشۋٸ كەرەك", - دەدٸ ول.
ەنەرگەتيكا مامانىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قازٸرگٸ كٷردەلٸ جاعدايى تۋرالى حالىق تولىق حاباردار ەمەس.
"سوڭعى جىلدارى ەلدەگٸ ەنەرگەتيكالىق داعدارىس جەكە ەلەكتر ەنەرگيياسى ٶندٸرٸسٸنٸڭ تاپشىلىعىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنە بايلانىستى ۋشىعىپ وتىر. ٶكٸنٸشكە قاراي, تەۋەلسٸزدٸك العان 30 جىلدا بٸردە-بٸر جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى سالىنباعان. تيٸستٸ بٶلٸمنٸڭ ناقتى ۇستانىمى بار, جەتٸسپەۋشٸلٸك بار ما دەگەن سۇراققا, ەلەكتر ەنەرگيياسى اعىنى بار دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, جٷيەلٸك وپەراتوردىڭ (KEGOC) مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, 2023 جىلى ەلٸمٸزدە ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋ 115,06 ميلليارد كيلوۆاتت-ساعاتقا جەتتٸ, بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,9 پايىزعا ارتىق. جٷكتەمەنٸڭ ۇلعايۋىنا قاراماستان, ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ 2022 جىلعى دەڭگەيدە – 112,82 ملرد كيلوۆاتت-ساعات. ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى 1519 مەگاۆاتتتى قۇرادى! 2024 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاندىق ستانتسييالاردىڭ قولدا بار قۋاتى 20,4 گۆت, جۇمىس قۋاتى 15,4 گۆت قۇرادى. ماكسيمالدى تۇتىنۋ 2023 جىلدىڭ قىس ايلارىندا بولدى جەنە 16,6 گۆت قۇرادى, ناقتى گەنەراتسييا بار بولعانى 15,1 گۆت! ياعني, ەلدە 1,5 گۆت-تان استام قۋات جەتٸسپەدٸ, ال شارىقتاۋ كەزەڭٸندەگٸ يمپورت تۇتىنۋدىڭ 10%-دان استامىن قۇرادى. بيىل تاپشىلىق ودان دا ارتىپ, 10-12 پايىزدان استى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستان رەسەيدەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٸشكٸ باعادان شامامەن 1,5 ەسە جوعارى باعامەن يمپورتتاپ, جٷزدەگەن ميلليون دوللارعا ەلەكتر ەنەرگيياسىن ساتىپ الدى", - دەدٸ ول.
ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ بولجامى بويىنشا, 2030 جىلعا قاراي ەلدٸڭ ەلەكتر ەنەرگيياسىنا قاجەتتٸلٸگٸ 28,2 گۆت بولادى.
"تٸپتٸ 4 گۆت-قا ارنالعان جاڭا ستانتسييالاردى ٸسكە قوسۋدى ەسەپكە العاندا, قۋات تاپشىلىعى 6 گۆت-قا دەيٸن ارتادى - بۇل كەم دەگەندە 3-4 ٸرٸ جەس! قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جاڭا قۋاتتارعا اقتاۋ, اتىراۋ, اقتٶبە, تاراز, قىزىلوردا, شىمكەنت قالالارىنداعى جالپى قۋاتى 2,4 گۆت بولاتىن يكەمدٸ گەنەراتسييالاۋ جوبالارى كٸرەدٸ, ونىڭ ٷستٸنە بۇل جانارماي قۇيۋ ستانتسييالارى جەنە بٸز گاز ٶندٸرۋدٸ ارتتىرا المايمىز - بٸزدە كٶگٸلدٸر وتىن تاپشىلىعى. بۇل رەتتە ورتالىق ازيياعا ٷمٸت ارتۋعا بولمايدى, ٶيتكەنٸ 2030 جىلعا قاراي ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە دە 3 گۆت-قا جۋىق ەنەرگييا قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى بولجانۋدا.
سونداي-اق, كٶمٸر ٶندٸرۋ 60-80-جىلدارى سالىنعان جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارى ەكەنٸن, قازاقستاندىق جەس-تەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ورتاشا جاسى 60 جىلدان استام ەكەنٸن ەسكە تٷسٸرۋ قاجەت, ياعني, بۇل كٶمٸر گەنەراتسيياسى باسقا ەلدەردەن جەتكٸزٸلٸمدەرگە تەۋەلدٸلٸكتٸ ارتتىرا وتىرىپ, توزۋعا بايلانىستى «توزىپ» جەنە پايدالانۋدان شىعارىلادى. ونىڭ ٷستٸنە كٶمٸر بٷكٸل ەلەمدە لاس كٶز رەتٸندە تانىلدى, دەگەنمەن قازاقستاندا جاقىن بولاشاقتا كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن جەس-كە بالاما بولمايدى – بٸزدە كليمات وسىنداي, ال جىلىتۋعا ارنالعان ەلەكتر ەنەرگيياسى تيٸمسٸز جەنە ەلدەقايدا قىمبات.
جاڭارتىلاتىن ەنەرگييانى ٶندٸرۋ قىمبات جەنە تۇراقسىز, سونىمەن قاتار ول جاڭا يكەمدٸ قۋاتتاردى, سونداي-اق قىمبات ەنەرگييا ساقتاۋ قۇرىلعىلارىن سالۋدى تالاپ ەتەدٸ. جاڭعىرتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ جابدىقتارىنىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزٸمٸ دەستٷرلٸ ستانتسييالارعا قاراعاندا بٸرنەشە ەسە قىسقا ەكەنٸن قوسۋ كەرەك. مىسالى, كٷن باتارەيالارى مەن جەل گەنەراتورلارى جٷكتەمە مەن جۇمىس رەجيمٸنە بايلانىستى ماكسيمۋم 12-15 جىل قىزمەت ەتەدٸ. بۇل ورتاشا جاسى قازٸر 60 جاستان اسقان بٸزدەگٸ جۇمىس ٸستەپ تۇرعان جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ پايدالانۋ مەرزٸمٸنەن ايتارلىقتاي از.
تيٸستٸ ۆەدومستۆونىڭ «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا دەگەن قۇشتارلىعى تٷسٸنٸكتٸ: بٸز كٶمٸردە جۇمىس ٸستەيتٸن جەس سالا المايمىز, جاڭا جوبالار ٷشٸن تابيعي گاز جوق, كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعى بويىنشا ٶز مٸندەتتەمەلەرٸمٸزدٸ ورىنداۋ قاجەت", - دەدٸ مامان.
سونىمەن قاتار, ساراپشى الداعى ۋاقىتتا دا تاپشىلىق كٷشەيۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
"حالىقتىڭ سانالى بٶلٸگٸ قازاقستاننىڭ اتوم گەنەراتسييادان باسقا بولاشاعى جوق ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ دەپ سەنەمٸن. ەلەكتر جەلٸسٸنە قوسىلۋعا رۇقسات الۋدا قينالعان كەسٸپورىندار مۇنى انىق اڭعاردى. سوزىلمالى قۋات تاپشىلىعى قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقستاندا جاڭا ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى دامىتۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرۋدە.
بٸز بايقاماي جٷرگەنٸمٸزبەن, تاپشىلىق كٷشەيە تٷسەدٸ. قازٸر بٸز تۇتىنىلاتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 10 پايىزىن رەسەي مەن قىرعىزستاننان يمپورتتايمىز. ونىڭ ٷستٸنە, ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ يمپورتى مەن ەكسپورتى ٷش ەسە باعا ايىرماشىلىعى بار.
بولاشاقتا, تٸپتٸ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ وپتيميستٸك بولجامدارى بويىنشا, بٸز يمپورتتىق ەلەكتر ەنەرگيياسىنا كٶبٸرەك تەۋەلدٸ بولامىز جەنە بۇل ٷردٸس بٷكٸل ورتالىق ازييادا ارتا تٷسەدٸ.
2030 جىلعا قاراي بولجانعان 6 گۆت قۋات تاپشىلىعىن تٸپتٸ ەكٸ اتوم ەلەكتر ستانتسيياسى دا (ەرقايسىسى ەكٸ ەنەرگوبلوكتان) جابۋ مٷمكٸن ەمەس. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنا قاتىستى رەفەرەندۋم نەمەسە ازاماتتاردىڭ فوبييالارى مەن قاتە تٷسٸنٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, قۇرىلىس قاجەتتٸگٸن تالقىلاپ جاتقاندا, قىمبات ۋاقىت جوعالىپ جاتىر.
قالىپتاسقان ميفكە قاراماستان, ەلەم اتومنان باس تارتپايدى – كەرٸسٸنشە, اتوم ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ, ال قازٸر جاھاندىق ەكولوگييالىق كٷن تەرتٸبٸن بەلگٸلەپ وتىرعان باتىس ەلەمٸ يادرولىق گەنەراتسييانى كٶمٸرتەكتٸ بەيتاراپ دەپ تانيدى, ياعني, پلانەتامىزدىڭ كليماتى ٷشٸن ەڭ تازالارىنىڭ بٸرٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەمدە 31 ەلدە 415-تەن استام يادرولىق رەاكتورلار جۇمىس ٸستەيدٸ, تاعى 61-دەن استام رەاكتورلار سالىنۋدا. اتوم ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلار اقش, قىتاي, فرانتسييا, رەسەي, وڭتٷستٸك كورەيا, كانادا جەنە ت.ب. سيياقتى دامىعان ەلدەر بولىپ تابىلادى, جالپى العاندا, ەلەمدە ٶندٸرٸلەتٸن ەنەرگييانىڭ شامامەن 10% اتومدىق ٶندٸرٸس ٷلەسٸنە كەلەدٸ. زاماناۋي اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى ولاردى سىرتقى جەنە ٸشكٸ ەسەرلەرگە بارىنشا تٶزٸمدٸ ەتٸپ جاساۋ ٷشٸن جاسالعان رەاكتورلار جولاۋشىلار ۇشاعىنداعى ىقتيمال اپاتتى (مىسالى, لاڭكەستٸك ەرەكەت نەتيجەسٸندە), جەر سٸلكٸنٸسٸنە دەيٸن; 9 ۇپاي جەنە ت.ب. قازاقستاندا 20 مىڭ توننادان استام ۋران ٶندٸرٸلەدٸ, بۇل ەلەمدٸك ٶندٸرٸستٸڭ شامامەن 40% قۇرايدى, بٸراق بۇل تەك شيكٸزات. بۇل ەلٸمٸزدە ٶزٸمٸزدٸڭ مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارى بولماي-اق, بٷكٸل مۇنايدى ەكسپورتقا جٶنەلتكەنمەن بٸردەي. سٸز ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ۋران ٶندٸرۋشٸ جەنە ەكٸنشٸ ٷلكەن قورى بار كەزدە ەلەكتر ەنەرگيياسىن يمپورتتاۋ دۇرىس پا?
سوندىقتان اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ مەسەلەسٸ ەنەرگييا تاپشىلىعىن جويۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى ەمەس, سونىمەن بٸرگە ەلدەگٸ تەحنولوگييالىق تسيكلدٸ جابۋ مٷمكٸندٸگٸ بولىپ تابىلادى, ول سايىپ كەلگەندە ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق سالالارىنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپٸن بولادى", - دەدٸ ول.
