2025 jyldyń qańtarynda AQSh prezidenti Donald Tramptyń ákimshiligi AQSh-tyń halyqaralyq damý agenttigi (USAID) arqyly beriletin barlyq derlik sheteldik kómekti 90 kúndik tekserý júrgizý úshin kenetten toqtatty, – dep habarlaidy Dalanews.kz finprom.kz saityna silteme jasap.
Bul tekserýdiń maqsaty – qarjylandyrýdyń "Amerikanyń múddelerine" sáikes keletinin anyqtaý boldy. Memlekettik basqarý tiimdiligi departamenti (DOGE) júrgizgen sharalar aiasynda bank shottary buǵattalyp, keńseler jabylyp, myńdaǵan gýmanitarlyq qyzmetker jumystan bosatyldy.
USAID – álemdegi eń iri qarjylyq donorlardyń biri. 2014-2024 jyldar aralyǵynda agenttiktiń jalpy tólemderi 280,9 milliard dollardy qurady. Aq úi USAID-tiń daýly shyǵyndarynyń tizimin jariialady, oǵan terroristik uiymdarmen bailanysy bar úkimettik emes uiymdarǵa aýdarylǵan júzdegen myń dollar, LGBT mádenietin ilgeriletýge bólingen milliondaǵan dollar jáne Aýǵanstanda apiyn ósirýge paidalanylǵan irrigatsiialyq júieler men aýyl sharýashylyǵy quraldaryn qarjylandyrýǵa ketken júzdegen million dollar kirdi. Bul qarajat "Talibanǵa" paida ákeldi dep aityldy.
Alaida Tramp árdaiym shynaiy aqparat taratady dep aitý qiyn. Mysaly, onyń "transgender tyshqandarǵa bólingen 8 million dollar" týraly málimdemesi shyn máninde gormondyq terapiianyń JITS, astma jáne sút bezi qaterli isigin emdeýge áserin zertteýge arnalǵan qarajat bolyp shyqty. Bul siiaqty jalǵan aqparatty Qazaqstanda da qaitalap júrgender bar. Biraq negizgi taqyrypqa oralaiyq – USAID.
2024 jylǵy USAID qarjylandyrýy
2024 jyly agenttik qarjysynyń eń úlken bóligi gýmanitarlyq kómekke (8,7 mlrd dollar) jáne densaýlyq saqtaý men áleýmettik qoldaýǵa (8,5 mlrd dollar) jumsaldy. Memlekettik basqarý men azamattyq qoǵamǵa qatysty shyǵyndar 6,5 mlrd dollardy qurady, onyń ishinde 4,8 mlrd dollar memlekettik saiasat pen ákimshilik basqarýǵa, 260 mln dollar adam quqyqtaryn qorǵaýǵa, 140 mln dollar BAQ pen aqparat taratý erkindigin qoldaýǵa baǵyttaldy.
USAID-tiń eń iri grant alýshysy Ýkraina boldy: 2024 jyly 5,4 mlrd dollar aldy. Reseimen soǵys bastalǵannan beri bul kórsetkish 30 mlrd dollardan asty, al soǵan deiin jyl saiynǵy kómektiń kólemi 224 mln dollardan aspaityn. Ýkrainadan keiingi eń kóp qarjylandyrý alǵan elder – Iordaniia, Efiopiia jáne Kongo Demokratiialyq Respýblikasy (árqaisysy 1,2 mlrd dollar).
Ortalyq Aziia jáne EAEO elderi arasynda USAID kómegi
2024 jyly Ortalyq Aziia men EAEO elderindegi eń úlken qarjylandyrý Tájikstanǵa bólindi – 60,3 mln dollar. Ekinshi orynda Armeniia (55,1 mln dollar), odan keiin Ózbekstan (40,3 mln dollar), Qyrǵyzstan (35,5 mln dollar) jáne Belarýs (30 mln dollar) tur. Eń az qarajat Túrikmenstanǵa (2,9 mln dollar) jáne Reseige (451,2 myń dollar) bólindi. Aita keterligi, Resei USAID qyzmetine 2012 jyly tyiym salǵanymen, agenttik bul elde tólemderdi jalǵastyryp keledi.
Qazaqstanǵa bólingen qarjy
Qazaqstan 2024 jyly USAID-ten bar bolǵany 9,5 mln dollar aldy. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda 28,9%-ǵa kóp. Qarajattyń jartysyna jýyǵy negizgi densaýlyq saqtaý salasyna (4,8 mln dollar) jumsaldy.
Sondai-aq memlekettik basqarý men azamattyq qoǵamdy qoldaýǵa (2 mln dollar), onyń ishinde adam quqyqtaryn qorǵaýǵa (510 myń dollar) jáne BAQ pen aqparat erkindigin damytýǵa (340 myń dollar) baǵyttaldy.
Sońǵy on jyl ishinde Qazaqstan USAID-ten jalpy 151,8 mln dollar aldy.