Elimizdegi bilim berý júiesi birneshe deńgeiden turady: mektepke deiingi tárbie, bastaýysh, negizgi orta, orta (jalpy orta ne tehnikalyq-kásiptik), orta bilimnen keiingi (kolledj) jáne joǵary, sondai-aq joǵary oqý ornynan keiingi bilim. QR «Bilim týraly» zańynyń 8-babyna sáikes, orta bilim alý – mindetti, al tegin orta bilim alý – ár azamattyń quqyǵy.
Orta bilimdi aiaqtaǵan soń túlek ne kolledjde kásibi bilim alyp, mamandyq igeredi, ne Ulttyq biryńǵai testileý (UBT) arqyly joǵary oqý ornyna qujat tapsyrady. Bilim berý júiesiniń kópsatyly qurylymy – Qazaqstannyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan Bilim berý damý tujyrymdamasynda bekitilgen.
Memlekettik grant bólý tártibi jáne talaptary qandai?
«Elimizde 800-den astam kolledj bar, olardyń 500-den astamy – memlekettik. 2024 jyly 125 myńnan astam stýdent tehnikalyq jáne kásiptik bilimdi tegin negizde alyp jatyr», dep habarlady Oqý-aǵartý ministrligi.
Memleket tehnikalyq jáne jumysshy mamandyqtaryna basymdyq berip otyr – bul týraly Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbek birneshe ret atap ótken.
Joǵary oqý ornyna túsý úshin talapkerler UBT tapsyrady. UBT ótkizý jáne grant berý rásimderin Ulttyq testileý ortalyǵy (UTO) úilestiredi. UTO deregi boiynsha, 2023 jylǵy negizgi UBT-da 166 myńnan astam talapker qatysyp, 305 myń test tapsyrdy.
«Memlekettik granttar UBT baldary negizinde konkýrs arqyly bólinedi. 2023 jyly 88 203 grant bólinse, 2024 jyly bul kórsetkish 73 061 grantty qurady», dep málimdedi Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi. Grant konkýrsyna tek shekti balldan joǵary jinaǵan talapkerler qatysa alady. Shekti balldar ministrlik buiryǵymen jyl saiyn anyqtalady.
UBT men konkýrs nátijeleriniń róli
UBT –Úkimet pen Oqý-aǵartý ministrligi bekitken biryńǵai format. Bul testileýdiń nátijeleri – joǵary oqý ornyna túsý men grant alý múmkindigine tikelei áser etedi. UTO direktory Rýslan Emelbaevtyń málimetinshe, sońǵy jyldary ádildikti saqtaý úshin ár talapkerge UBT-ny eki ret tapsyrý múmkindigi berilgen, al konkýrsta eń joǵary ball esepke alynady.
R. Emelbaevtyń aitýynsha, «Testileý kezindegi baqylaý kúsheitilgen: proktoring, videoaýdit, bet-álpet taný tehnologiialary engizilgen. Bul UBT-nyń ashyq ári ádil ótýine jaǵdai jasaidy».
Grantqa talas nemese bilim synaǵy ádil me?
Ǵylym jáne joǵary bilim ministrliginiń habarlaýynsha, granttardyń 35-40 paiyzyn ǵana talapkerler utyp alady, qalǵandary aqyly oqýǵa túsedi. Sondyqtan báseke joǵary.
Saiasat Nurbektiń aitýynsha, «grant bólý protsesi tolyǵymen tsifrlandyrylǵan, adami faktor aralaspaidy. Barlyq sheshim avtomattandyrylǵan júie arqyly UBT bally negizinde qabyldanady». Sonymen qatar, grant bólýde aýyl jastaryna arnalǵan arnaiy kvotalar bar, bul ministrlik buiryǵymen belgilengen. 2023 jyly pedagogikalyq, aýyl sharýashylyǵy jáne tehnikalyq mamandyqtarǵa granttardyń 35 paiyzy aýyl jastaryna berildi.
Tártip buzýshylarǵa qatysty da naqty sharalar qoldanylýda. 2023 jyly UTO deregi boiynsha 100-den astam talapker test tapsyrý múmkindiginen aiyrylyp qaldy, sebebi emtihan kezinde ruqsat etilmegen quraldardy paidalanǵan.
Bilim berý sapasy men eńbek naryǵynyń bailanysy kóńil kónshite me?
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi málimetinshe, joǵary oqý ornyn bitirgenderdiń 30 paiyzy mamandyǵy boiynsha jumys istemeidi. «Jastar praktikasy» jobasy aiasynda 2023 jyly 26 myńnan astam túlek eńbekpen qamtylǵan, bul – kásibi beiimsizdik problemasynyń bar ekenin kórsetedi.
Pedagogikalyq baǵytta oqyǵan 35 myńnan astam túlek mektepke jumysqa ornalaspaǵan. Bul týraly 2023 jyly Saiasat Nurbek Parlamentte – depýtattar aldynda esep berý kezinde arnaiy aityp ótti.
Ministrdiń sózine qaraǵanda, «2022 jyldan bastap memlekettik tapsyrys eńbek naryǵynyń suranys boljamyna qarai bólinip keledi». 2025 jyly 77 myń granttyń 15 myńy – pedagogikaǵa, al 20 myńǵa jýyǵy tehnikalyq, IT jáne meditsina mamandyqtaryna bólingen.
Memlekettik qoldaý men áleýmettik osal toptarǵa qandai múmkindikter berilgen?
Áleýmettik osal sanattaǵy talapkerlerge arnalǵan kvota júiesi QR Úkimetiniń 2012 jylǵy №1119 qaýlysymen bekitilgen. 2023 jyly:
- aýyl jastaryna – 35%,
- kópbalaly otbasylardan shyqqan balalarǵa – 5%,
- ataýly áleýmettik kómek alýshy otbasylardan shyqqandarǵa – 5%,
- múgedektigi barlarǵa – 10%,
- jetim balalarǵa – 1%,
- qandastarǵa – 4% grant kvotasy bólindi.
Sondai-aq grant iegerlerine memlekettik stipendiia beriledi: memlekettik shákirtaqy mólsheri 2024 jyly 40 400 teńge bolsa, áleýmettik sanattarǵa 66 000 teńgege deiin kóterildi.
«Serpin» baǵdarlamasy – ońtústik óńir jastaryn eńbek kúshi tapshy aimaqtarǵa tartýdyń tetigi. QR Úkimetiniń 2014 jylǵy qaýlysymen bekitilgen bul joba aiasynda jyl saiyn 5 myńǵa jýyq grant bólinedi. Baǵdarlama jaily tolyq málimetti serpin.kz portalynan alýǵa bolady.
Ǵylym jáne joǵary bilim ministrligi, Ulttyq testileý ortalyǵy, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi, Ulttyq statistika biýrosy siiaqty resmi organdardyń málimetterine súiensek, memlekettik bilim berý jáne grant saiasaty jyl saiyn damyp, jastarǵa teń múmkindik berýge baǵyttalǵan. Joǵary bilim berý men grant alý úderisteri barynsha ádil jáne ashyq bolýyna kúsh salynýda. Degenmen, jastardy jumyspen qamtý, mamandyqtardyń ózektiligi jáne oqý sapasy máseleleri kún tártibinen túspeýi tiis.
