Mańǵystaýda aqqýlardyń qyrylýy: Nurlan Noǵaev ekobelsendilermen kezdesti
18 qańtardaǵy jaǵdai boiynsha 1018 qustyń óleksesi tabyldy. Onyń 41 — i-Qaraqiia aýdanyndaǵy teńiz jaǵalaýynan, qalǵandary — Qarakól kólinen.
Biologiia ǵylymdarynyń kandidaty, ornitolog jáne táýelsiz sarapshy, sondai-aq Qazaqstan qustardy qorǵaý odaǵynyń jáne Menzbirlik ornitologiialyq qoǵamynyń múshesi Viktoriia Kovshardyń pikirinshe, qus tumaýyn juqtyrýdyń shegi ótkenine qaramastan, tabylatyn aqqýlardyń ólekseleriniń sany artýy múmkin.
«Qus tumaýy-búkil álemde keń taralǵan qubylys. Kaspiide bul aýrýdyń jaǵdailary únemi tirkeledi. Mysaly, eki jyl buryn, aqqýdyń qara bas kúlki men chegrava tuqymdarynyń jappai qyrylǵan jaǵdaiyn eske túsireiik. Sol kezde aqqýlardyń ólimine munai qaldyqtaryn tógý sebep boldy dep eseptelgenmen, úkimettik komissiia olardyń qus tumaýynan qyrylǵanyn anyqtady. Virýs ádette qustardyń belgili bir túrlerine baǵyttalǵan.
Máselen, 2015 jyly qus tumaýy buira birqazanda ǵana tabyldy, alaida bir jerde meken etetin, bir túr tarmaǵyna jatatyn qyzǵylt birqazanǵa áser etpedi. Demek, Qarakól kólinde aqqýlardyń ólimi erekshe jaǵdai emes. Biz munda negizinen qysqa nashar daiyndalǵan jas qustar ólgenin kórip otyrmyz.
Bul-tabiǵi protsess. Aqqýlardy qutqarý, bul salystyrmaly túrde sizdiń qar kóshkinin qolmen ustap, toqtatqyńyz keletini siiaqty múmkin emes dúnie. Sol sebepti, úirek pen qaz siiaqty úi qustaryna, qus tumaýyn juqtyrýdyń aldyn alý mańyzdy. Men virýs belsendiligin óli qustardyń denesinde, salqyn aýa raiynda, aiazda uzaq ýaqyt boiy saqtaitynyn baiqaimyn, tipti -27 S gradýsta da virýs belsendi bolady. Alaida, Mańǵystaýdyń aýa-raiyn eskere otyryp, virýs bir saǵattan az ómir súredi», - deidi ornitolog - sarapshy Viktoriia Kovshar.
Qazir Mańǵystaýda qystaityn aqqýlardyń jalpy sany 50 myńdy quraidy.
«Aqqýlardyń jalpy sanynyń eń kóp degende 2%-y óldi. Kólge tógiletin sarqyndy sýlarǵa keletin bolsaq, olar aqqýlardyń ólimine áser etpeidi. Óitkeni ol kóldiń biohimiialyq quramyna qatty ózgeris ákelmeidi. Kólge túsetin organikalyq zattar ziian tigizbeidi, kerisinshe kómektesedi; eger ol ziian keltirse, aqqýlar ǵana emes, basqa da qustar qyrylatyn edi. Elimizdiń kóptegen qalalarynda sarqyndy sýlardy tazartý nysandary bar. Olar Almaty mańyndaǵy - Sorbulaq, Atyraýdaǵy «Týhlaia balka» jáne Batys tundyrǵysh. Bul jerlerde kóptegen organikalyq zattar bar, bul qustardyń alýan túrliligine yqpal etedi. Mysaly, Atyraýda «Týhlaia balka» aimaǵynda alakóz súńgýir úirek pen aqbas úirek siiaqty kóptegen qyzyl kitap engen qus túrleri uia salady», - dedi biologiia ǵylymdarynyń kandidaty, ornitolog jáne táýelsiz sarapshy.
Biolog jáne Batys Qazaqstan «Tabiǵi orta» ÚEU óńirlik qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Ádilbek Qozybaqov Qarakól kóliniń biregeiligin atap ótti.
«Qarakól kóliniń ainalasynda aqqýlar sanynyń azaiýyna bailanysty túrli mifter bar. Mysaly, qustardy tamaqtandyrý ideiasyn týdyrǵan ashtyq týraly mif. Biraq bul - naqty qaýip bolyp tabylady, óitkeni qurǵaq taǵam qustardyń as qorytý júiesine teris áser etýi múmkin. Osylaisha, bizdiń aqkóńil nietimiz ózimizge kesirin tigizýi múmkin. Taǵy bir keń taralǵan mif – kólge sarqyndy sýlardy jiberý, aqqýlardyń óliminiń basty sebebi dep túsiný. Biolog retinde men sarqyndy sýlardy tógýge qarsylyq bildiremin, alaida biz bul jaǵdaida qus tumaýyna tap bolǵanymyzdy túsinýimiz kerek. Muny zerthanalyq zertteýlerdiń nátijeleri, sondai - aq, aqqýlardan basqa qustardyń zardap shekpeitindigi dáleldeidi», - deidi sarapshy Ádilbek Qozybaqov.
QR Aýyl sharýashylyǵy ministrligi veterinariialyq baqylaý jáne qadaǵalaý komitetiniń oblystyq aýmaqtyq inspektsiiasynyń basshysy Temirbek Nurtazin oblystyń veterinariialyq qyzmetteri kún saiyn jeke qosalqy sharýashylyqtardaǵy úi qustary arasyndaǵy epizootiialyq jaǵdaiǵa monitoring júrgizip otyrǵanyn atap ótti. Oblysta úi qustarynyń arasynda qus tumaýy tirkelgen joq.
Aimaq basshysy Nurlan Noǵaev aqqýlardyń jappai qyrylýyna alańdaýshylyq bildirdi. Sondai-aq, mundai jaǵdaida tek sarapshylardyń pikirin tyńdap, emotsionaldy reaktsiialardan aýlaq bolýǵa shaqyrdy.
«Sarapshylar Viktoriia Koshvar men Fedor Karpovqa Qarakól kólinde aqqýlardyń óliminiń naqty sebebin izdeýge belsendi qatysqany úshin alǵys aitamyn. Bul máseleniń ainalasyndaǵy jaǵdai kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Sonymen qatar men máseleni sheshýge qatysqan eko-belsendilerge alǵysymdy bildiremin. Aldaǵy ailarda osy biregei sý aidynynyń bioalýantúrliligin zertteý úshin ǵalymdar toby keledi dep kútilýde. Aqparat jinaýǵa sarapshylardyń, onyń ishinde ornitologtardyń qatysýy mańyzdy», - dep atap ótti Nurlan Noǵaev.
