راقىم ايىپۇلى: "قىتايعا قاتىستى كٷدٸك-كٷمەننٸڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە بيلٸكتٸڭ ٶزٸ كٸنەلٸ"
– راس ايتاسىز. قازٸر كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىن ازاماتتار كٶبەيدٸ. ولار ماعان «قازاقستانعا قىتايدان قانداي قاۋٸپ بار?» دەگەن قارابايىر سۇراقتى جيٸ قويادى. مۇنداي سۇراقتاردىڭ ٶڭٸن اينالدىرىپ «رەسەيدەن قانداي قاۋٸپ بار?» «اقش-تان قانداي قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر?» دەپ قويا بەرۋگە بولادى. بٸر نەرسەنٸڭ باسى اشىق. قازاقستان تەۋەلسٸز, ۇلتتىق مەملەكەت, سوندىقتان ونىڭ مەڭگٸلٸك دوسى دا, مەڭگٸلٸك جاۋى دا جوق. قىتاي دا سولاي. ول بٸزگە جاۋ دا, دوس تا ەمەس. تەك جاز جايلاۋى, قىس قىستاۋى توعىسىپ جاتقان ەجەلگٸ كٶرشٸ. بٷگٸنگٸ ەكونوميكالىق ەرٸپتەس, ديپلوماتييالىق تۇرعىدان تاتۋ كٶرشٸ. بۇل تۇرعىدان مەن جاقىندا عانا «جاس الاش» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن ايدوس سارىمنىڭ پٸكٸرٸمەن تولىقتاي كەلٸسەمٸن. قىتايعا بايلانىستى كٷدٸك-كٷمەننٸڭ شامادان تىس قويۋلاپ كەتۋٸنە ەڭ الدىمەن بيلٸكتٸڭ ٶزٸ كٸنەلٸ. سەبەبٸ, ەكونوميكالىق بايلانىستا اشىقتىق جەتٸسپەيدٸ. وسىنى پايدالانىپ وتقا ماي قۇيىپ وتىرعاندار ٶز ٸشٸمٸزدە عانا ەمەس, سىرتقى جاقتا دا جەتەرلٸك. سوندىقتان, ەلٸمٸزگە قاۋٸپ قاي جاقتان تٶنسە دە ودان بٸزدٸ ەكٸنشٸ بٸر جارىلقاۋشى قۇتقارىپ الادى ەكەن دەپ ٷمٸتتەنۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. بٸز ٷشٸن مەڭگٸلٸك ەل بولۋدىڭ جالعىز جولى ەشكٸممەن جاۋلاسپاي-اق, ەدٸلەت سالتانات قۇرعان, دەموكراتييالى ۇلتتىق مەملەكەتتٸ جاساقتاۋ. قۇداي بەتٸن ارى قىلسىن دەپ تٸلەيٸك. ەگەر ەل باسىنا كٷن تۋىپ, قازاق ەلٸ ٸشتەن ٸريتٸن بولسا, قازاق جەرٸن قانتالاپايعا سالۋعا ەش بٸر كٶرشٸ ايانىپ قالايىن دەپ تۇرعان جوق.
– قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى بايلانىس قانداي بولۋ كەرەك?
– بٸر اۋىز سٶزبەن ايتقاندا جاقسى بولۋ كەرەك. مۇنداي الىپ كٶرشٸنٸ سىيلاعان اللاعا بٸز العىس ايتۋعا تيٸسپٸز. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا ەلەمنٸڭ تٶرتتەن بٸرٸنە جۋىق حالىقتى اسىراپ وتىرعان, ەكونوميكاسى اقش-تان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ ورىن الاتىن الىپ ەلمەن كٶرشٸ بولۋ دۇرىس پايدالانا بٸلسەك بٸزدٸڭ باقىتىمىز. ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا قىتاي ەلەم الپاۋىتتارىنىڭ سٸلەكەيٸن شۇبىرتىپ وتىرعان تەڭدەسسٸز نارىق. سوعان قاراماستان بٸزدەگٸ بار تەڭٸر سىيلاعان ۇشان تەڭٸز تابيعي بايلىق ولاردا تاپشى. اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ تۇتىنۋ ەلۋەتٸ تٸپتٸ عاجاپ. ەگەر بٸز ٶزٸمٸزدە باردى ۇقساتىپ, سول ٸرگەدە تۇرعان عالامات نارىققا سەتتٸ ساۋدالاي الساق, بٸزدەن ەسەبٸ تٷگەل ەشكٸم بولمايدى. بۇل جەردە ەل-جۇرتتى الاڭداتىپ, ۇيقىسىن قاشىرىپ وتىرعان تٷيتكٸل – قىتايعا بٸر جاقتىلى باسىمدىق بەرۋ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2017 جىلعى حالىققا جولداۋىندا: «قازاقستاندا ٶندٸرٸستەر اشۋ جٶنٸندەگٸ قىتايمەن بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالىق باعدارلامانى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. قىتاي تاراپىمەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزٸلدٸ. نىساندار بەلگٸلەندٸ. ناقتى جۇمىس ٸستەۋ قاجەت. بۇل قازاقستاندىقتار ٷشٸن 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشاتىن زاماناۋي ٶندٸرٸس بولماق. قازٸر 6 جوبا جٷزەگە اسىرىلا باستادى, ال 2 جوبا ٸسكە قوسىلدى» - دەپ مەلٸمدەگەن بولاتىن. وعان جاقىنداعى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپين مەن قر پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ قول قويعان 7 ميلليارد دوللاردىڭ ينۆەستيتسييالىق كەلٸسٸم-شارتىن قوسىڭىز. بۇل جەردە ەلەمنٸڭ قايسىبٸر ەلٸمەن بايلانىس ورناتپايىق كٸرٸپتارلىق پەن بورىشقورلىق بٸز ٷشٸن ەڭ ٷلكەن قاتەر. قازٸرگٸ جاعدايدا تەۋەلسٸز بٸر ەلگە دٶرەكٸلٸكپەن, قارۋدىڭ كٷشٸنە سٷيەنٸپ باسا كٶكتەپ كٸرۋگە ورتا عاسىرلىق سانامەن ويلايتىن رەسەي سيياقتى ەلدەردٸڭ بيلەۋشٸلەرٸ بولماسا, ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ كٶبٸ بارا قويمايدى. بٸراق, ەلٸڭدٸ ەكونوميكالىق كٸرٸپتار ەتٸپ, دەموگرافييالىق جاقتان جاۋلاپ الۋ, سول ارقىلى تەۋەلسٸز بٸر ۇلتتىق مەملەكەتتٸ قۋىرشاققا اينالدىرۋ بٷگٸنگٸ كٷندە كەڭٸنەن قولدانىلاتىن, ەڭ ەككٸ, جان-جاقتى جەتٸلگەن يمپەرييالىق تەسٸلگە اينالدى. بٸز وسىدان ساق بولۋعا تيٸسپٸز.
– ايتپاقشى قازاقستانعا كٶشٸرٸلەتٸن قىتايدىڭ سول 51 ٶندٸرٸس ورنى ەلگە نە بەرەدٸ, نەدەن ۇتىلامىز?
– بۇل قازاقستاندىقتار ٷشٸن 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشاتىن زاماناۋي ٶندٸرٸس بولاتىندىعىن ەلباسى شەگەلەپ ايتتى عوي. بٸزگە كەلەتٸن سول 51 ٶندٸرٸس الىبىنىڭ كٸمدەر ەكەنٸن بٸلە الماي وتىرعانىمىز عانا كٷدٸگٸمٸزدٸ قويۋلاتا تٷسەدٸ. بٸزدەگٸ اقپارات قۇرالدارى قايداعى بٸرەۋلەردٸڭ اجىراسۋى مەن قايتا ٷيلەنۋٸ تۋرالى كٷن قۇرعاتپاي حابار بەرۋدەن جالىقپايدى. كەرٸسٸنشە ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن بولاشاعىنا قاتىستى وسىنداي اقپارلار بەرۋگە تىم ساراڭ. سوندا قىتايدىڭ وسى 51 كەسٸپورنىنىڭ قازاقستانعا كٶشٸرٸلۋٸ مەملەكەتتٸك قۇپييا ساناتىنا جاتا ما? مەن اتالعان ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ ناقتى تٸزبەسٸن بٸلگەندە عانا ول تۋرالى تولىق قاندى پٸكٸر ايتا الامىن. بۇل جەردە پرەزدەنت ن.نازارباەۆتىڭ: «تۇتاستاي العاندا, قازاقستاننىڭ ٶز ينۆەستيتسييالىق ستراتەگيياسى بولۋعا تيٸس» دەگەن پٸكٸرٸمەن تولىقتاي كەلٸسۋگە بولادى. بٸر ٶكٸنەرلٸگٸ, بٸز ٶتكەن 25 جىلدا مۇنداي ستراتەگييانىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ويلانباعان ەكەنبٸز. ٷكٸمەت ونى بيىلعى 1 قىركٷيەككە دەيٸن ەزٸرلەۋٸ كەرەك ەكەن. ٶز باسىم تولىق قاندى ينۆەستيتسييالىق ستراتەگييا جوق جاعدايدا جاسالعان ۋاعدالاستىقتاردىڭ مٸنسٸز پايدالى بولارىنا كٷمەنمەن قارايمىن.
– راقىم اعا, وسى جەردە قىتايداعى قانداستاردىڭ جايىنا توقتالا كەتسەك. قىتايداعى قازاق ۇلتىنىڭ بٷگٸنگٸ جاعدايى قالاي? قازٸر ول جاقتا قىسىم بولىپ جاتقانى ايتىلا باستادى.
– قاراپايىم پەندەلٸك سانامەن باعامداساق, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ جىلدان جىلعا جاقسارىپ كەلەدٸ. بۇرىن باسىم كٶپشٸلٸگٸ دەستٷرلٸ ەگٸنشٸلٸك جەنە مالشارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلسە, بٷگٸندە ٶنەر-بٸلٸم مەن تٸرشٸلٸكتٸڭ سان سالاسىن مەڭگەرگەن تٷرلٸ كەسٸپ يەلەرٸنٸڭ قاتارى قاۋلاپ ٶسٸپ كەلەدٸ. ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸ قىتايداعى 56 ۇلتتىڭ ٸشٸندە 5-ورىندا. داۋ جوق, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ۇلت رەتٸندە قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. مۇنداعى ەڭ وسال تۇسى جاس ۇرپاق ۇلتتىق تٸل, ۇلتتىق سانا مەن سالت-دەستٷردەن قول ٷزٸپ, مەڭگٷرتتەنٸپ بارادى. ول جاقتاعى اعايىننىڭ كٶشٸ-قونىن مىقتاپ قولعا الماساق, ايدىڭ كٷننٸڭ امانىندا ميليونداعان قانداس باۋىرلارىمىزدان تٸرٸدەي ايرىلامىز با دەپ قورقامىن.
– قىتايداعى قازاقتىڭ اۋىر حەلٸ جايلى «ۋاتساپ» ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە بەلگٸسٸز ادامنىڭ مەلٸمدەمەسٸ تاراعانىن ەستٸگەن بولارسىز. سول مەلٸمدەمەگە كٶزقاراسىڭىز قالاي?
– سٸزدٸڭ مەڭزەپ وتىرعانىڭىز ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستالعان قىتايدىڭ شۇار ٶڭٸرٸندەگٸ تٶلقۇجات جيناۋ دٷربەلەڭٸنە بايلانىستى اتا-جٶنٸ بەلگٸسٸز بٸرەۋدٸڭ مەلٸمدەمەسٸ بولسا كەرەك. ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىنان بەرٸ «قىتايدان وسى جاققا كٶشٸپ نەمەسە تۋىسشىلاپ كەلگەن قازاقتاردى قىتايعا قايتا شاقىرتىپ جاتىر ەكەن, ولاردىڭ الاتىن زەيناتاقىسىن توقتاتىپ تاستاپتى, ىقتييارحات العانداردىڭ پاسپورتىن جيناپ الىپتى» دەگەن ەڭگٸمە ەل اراسىن كەزٸپ كەتتٸ. بٸز بۇل مەسەلەنٸ مۇقييات زەرتتەدٸك. شىنىمەن دە, قازاقستانعا كەلٸپ ازاماتتىق العان زەينەتكەرلەردٸڭ زەينەتاقىسىن توقتاتىپ تاستاعان مىسالدار بار ەكەن. سونداي-اق, وسى جاققا كەلٸپ-كەتٸپ, ىقتييارحاتپەن جٷرگەن كٶپ ساندى ازاماتتى قىتايعا شاقىرىپ, «ىقتييارحاتتارىڭدى تاپسىراسىڭدار, ەگەر ولاي ەتپەسەڭدەر زەينەت اكىلارىندى توكتاتامىز» دەگەن تالاپ قويىپ, پاسپورتتارىن جيناپ العان جاعدايلار دا كٶپ بولىپ شىقتى. ەسٸرەسە بۇل جاعداي ٸلە قازاق اۆتونومييالى وبلىسىندا جيٸ قايتالانىپ جاتقانىن بٸلدٸك. بٸزدٸڭ زەرتتەۋٸمٸزشە ورتالىق قىتايدىڭ ساياساتى مەن شىنجاڭداعى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ۇستانىمى ەكٸ باسقا بولىپ شىقتى. جەرگٸلٸكتٸ اتقامٸنەرلەر ۋاقىتشا تەكسەرۋدٸ «اسىرا ورىنداپ» جٸبەرگەن. تٸپتٸ ٸلە وبلىسىنىڭ كەيبٸر اۋداندارىندا قازاقستان ازاماتتىعىن العان زەينەتكەرلەرگە ازاماتتىقتان باس تارتۋىن, ٶيتپەسە زەينەتاقىسىنان ايىرىلاتىنىن ەسكەرتكەن. ىقتييارحات العاندارعا دا سونداي شارت قويىپ, پاسپورتتارى مەن ىقتييارحاتتارىن جيناپ العان. كەيبٸر ازاماتتاردى «سەن قىتايداعى تٸركەۋٸڭدٸ ۋاقىتىندا ٶشٸرتپەي, زاڭ بۇزدىڭ» دەپ, تٷرلٸ قىسىم كٶرسەتكەنٸن دە ەستٸدٸك. بٸز بۇل مەسەلەنٸ «جەبەۋ» رقب اتىنان قىتايدىڭ قازاقستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ جاڭ حانحۋي مىرزانىڭ اتىنا جەنە ورتالىق پەن شۇار-داعى قۇزٸرەتتٸ بيلٸكتٸڭ الدىنا رەسمي قويا بٸلدٸك. قازٸر قازاقستانعا رەسمي قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق قازاقتارعا بايلانىستى مەسەلە بٸرتٸندەپ شەشٸلٸپ كەلەدٸ. بٸراق سول جەردەگٸ سانى از جەرگٸلٸك ۇلتتارعا بايلانىستى دٸني جەنە رۋحاني قىسىم ەزٸرگە تيىلار ەمەس. بۇل جاعدايدى قىتايدىڭ ورتالىق بيلٸگٸ دە كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعان بولۋعا تيٸس. مۇنداي ەلٸمجەتتٸك پەن ناۋقانشىلدىقتىڭ سوڭى ٷنەمٸ قايعىلى سالدارلار تۋدىراتىنىنا قىتايدىڭ ورتالىق بيلٸگٸ كٶپ كەشٸكپەي-اق كٶز جەتكٸزەدٸ جەنە وڭدى شەشەدٸ دەپ ويلايمىن. ال, ۋاتساپتاعى بەلگٸسٸز بٸرەۋدٸڭ مەلٸمدەمەسٸ ايعاي-اتتانعا ٷيٸر, ارانداتۋشىلىق سيپاتى باسىم سارىندا. وسىنداي ساياسي مەلٸمدەمە جاساعان ادام ەڭ الدىمەن ٶز سٶزٸنە جاۋاپ بەرۋ ٷشٸن بٷركەنشٸك ات قولدانباي ٶزٸنٸڭ اتى-جٶنٸن تولىق مەلٸمدەۋگە تيٸس. جەنە مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ قامىن شىن ويلاعان ادام ٸشتەگٸ قىجىلدى شىعارۋدى (ول شىنىمەن بار بولسا) باستى ماقسات ەتٸپ قويماي, ەڭ الدىمەن وسى مەلٸمدەمەنٸڭ ساياسي سالدارىن ويلاۋى كەرەك ەدٸ. سٸز ويلاپ كٶرٸڭٸز, وسىنداي مەلٸمدەمەنٸ قىتايدىڭ ورتالىق بيلٸگٸنٸڭ الدىنا كٶلدەنەڭ تارتقان ەپەرباقان شۇار بيلٸگٸ ول جاقتاعى جەنە قازاقستانعا قونىس اۋدارعان ەتنيكالىق قازاقتارعا قىسىمدى بۇرىنعىدان بەتەر كٷشەيتە باستايدى. ال, ونىڭ قىتاي قازاقستانعا سوعىس اشقان كٷنٸ قىتاي ەسكەرٸنٸڭ الدىنان قىزىل تۋ الىپ شىعادى دەيتٸن قيسىنسىماعىن قازاق كٶشٸنە قارسى شىعۋعا ونسىز دا سىلتاۋ تاپپاي وتىرعان بيلٸكتەگٸ ورىسشىلدار جەردەن جەتٸ قويان تاپقانداي قۋانا قابىلدايدى. ەندٸ وسىدان كٸمنٸڭ ۇتىپ كٸمنٸڭ ۇتىلارىن ٶزٸڭٸز ويلاي بەرٸڭٸز.
كەشە سٸزدەردٸڭ سايتتان جوعارىداعى مەلٸمدەمەدەن دە سوراقى بٸر پٸكٸردٸ تىڭدادىم. ول بٸلگٸشبەكتٸڭ پايىمىنشا قىتايدان كەلگەن ورالماندار شەتٸنەن سيريياعا جيھادقا اتتانىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. ونى كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعان قىتاي بيلٸگٸ ونداي جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ جاتقان جات نيەتتٸ قازاقتاردىڭ قازاقستانعا كٶشۋٸنە نەگە شەك قويماۋى كەرەك. قاراپ تۇرساڭ جوعارىداعى ەكٸ مەلٸمدەمە بٸر بٸرٸنە مٷلدەم كەرەعار. بٸراق ۇلتتىق تۇتاستىق ٷشٸن ايرىقشا زالالدى. ەكەۋٸ دە جاۋدى ٶز ٸشٸمٸزدەن تاۋىپ السام دەيدٸ. قازاقتىڭ بٸر بٸرٸنە جاۋلىعىن, جاتتىعىن تٸلەپ جٷرگەندەردٸڭ نەنٸ كٶزدەپ, نە ويلايتىندىعى تەك ٶزدەرٸنە عانا ايان.
سۇحباتتى دايىنداعان قانات بٸرلٸكۇلى
دەرەككٶز: Abai.kz
