ماعان جابىلعان جالا ٷشٸن اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ تا, جالعان ات جامىلعان اۆتورسىماق «ەدٸلەت ەلەۋسٸزۇلى» دا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, مەنٸڭ بۇل التى اكادەميكتٸڭ حاتىنا مٷلدەم قاتىسىم جوق, بۇل حات تۋرالى ولاردىڭ بٸرٸمەن دە سٶيلەسكەن جوقپىن, ەشكٸمگە قول قويدىرعان جوقپىن.
«قامشى.كز» پورتالىنىڭ الاشتىڭ 100 جىلدىعىنا ارناپ, بەرٸپ جاتقان اسىنان اسپانداپ قايتقان كٶڭٸلگە اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ باستاعان جالا جابۋشىلار كٸربٸڭ سالدى.
365ينفو.كز سايتىندا «الاڭداماڭىز, ايگٷل حانىم. اكادەميكتەردٸ ارانداتىپ وتىرعان كٸم?»- اتتى ناعىز ارانداتۋشى ماقالا كەشە تٷن جامىلىپ جارييالانىپتى. وندا ٶزٸمە قاتىستى, جالا جابىلعان جەرلەرٸن كەلتٸرە كەتەيٸن.
«… قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميكتەرٸ – ە. حايدار, ر. سىزدىقوۆا, س. قيراباەۆ, ٶ. ايتباەۆ, ش. سارىباەۆ جەنە م. قويگەلدٸ باستاعان عالىمدار دا وسى مەسەلەگە قاتىستى ٷكٸمەت باسشىسى ب .ە. ساعىنتاەۆقا, مەملەكەتتٸك حاتشى گ.ەبدٸحالىقوۆاعا, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى م. تەجينگە حات جازىپ, ول باسپاسٶزدەردە جارييالانعان ەدٸ.
الايدا, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, «قازاق ٷنٸ» پورتالىنىڭ پرەزيدەنتٸ, «اق جول» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قازىبەك يسا جەنە ەلييا ەسٸمدٸ كەلٸنشەك س. قيراباەۆ, ٶ. ايتباەۆ جەنە ت.ب. عالىمدارعا ٶزدەرٸ دايىنداپ جاتقان حاتتىڭ مازمۇنىن باسقاشا تٷسٸندٸرٸپ, جالعان تٸزٸم كٶرسەتٸپ, ەدەيٸ ۇيىمداستىرعان كٶرٸنەدٸ.»-دەپ سوعادى. ودان سوڭ مەنٸڭ اتىما «ارانداتۋشى» دەگەن «اتاقتى» تٸركەپ قويىپ, باسى جەتكەنشە اۋزىنا كەلگەنٸن ايتىپتى «اۆتور» «ەدٸلەت ەلەۋسٸزۇلى» دەگەن جالعان ات جامىلعان بٸرەۋ.
دەل وسى سٶزدەرٸ ٷشٸن «365ينفو.كز» سايتى دا, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ تا, جالعان ات جامىلعان اۆتورسىماق «ەدٸلەت ەلەۋسٸزۇلى» دا زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, مەنٸڭ بۇل التى اكادەميكتٸڭ حاتىنا مٷلدەم قاتىسىم جوق, بۇل حات تۋرالى ولاردىڭ بٸرٸمەن دە سٶيلەسكەن جوقپىن, ەشكٸمگە قول قويدىرعان جوقپىن.
بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆ ەندٸ ماڭدىتا الماعان بٸلٸم-عىلىم مەسەلەسٸن جيىپ قويىپ, وسىنداي لاس ەرەكەتكە كٸرٸسٸپ كەتكەن بە, ەلدە مينيسترگە جاعىنىپ قالايىق دەگەن مينيسترلٸكتٸڭ كەڭسەسٸن جاعالاپ جٷرگەندەردٸڭ «كەڭەسٸ» مەن «تٸرلٸگٸ» مە, ول جاعىن بٸلە المادىق. بٸردەن «دەل سولاي» دەپ جازساق, ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن جٷگٸرٸپ جٷرگەن بٸز پاقىردى «ارانداتۋشى» ەتٸپ, كەرٸسٸنشە ٶزٸ ارانداتىپ وتىرعان «اتاعىنان ات ٷركەتٸن» اكادەميكتەن ايىرمامىز شامالى بولىپ قالار…
بٸردەن اكادەميك ٶمٸرزاق ايتبايۇلى اعاما حابارلاستىم.
– اعا, مەن سٸزگە جوو-دان قازاق تٸلٸ, ەدەبيەتٸ پەندەرٸنٸڭ الىنىپ قالۋىنا بايلانىستى اشىق حات جازعان التى اكادەميكتٸڭ حاتى تۋرالى سٶيلەستٸم بە? مۇرات جۇرىنوۆ اعامىز «قازىبەك يسا جەنە ەلييا ەسٸمدٸ كەلٸنشەك س. قيراباەۆ, ٶ. ايتباەۆ جەنە ت.ب. عالىمدارعا ٶزدەرٸ دايىنداپ جاتقان حاتتىڭ مازمۇنىن باسقاشا تٷسٸندٸرٸپ, جالعان تٸزٸم كٶرسەتٸپ, ەدەيٸ ۇيىمداستىرعان كٶرٸنەدٸ.»-دەپ ايتىپتى.
– جوق, مەن مۇرات جۇرىنوۆقا مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ رٶلٸن ارتىرۋ تۋرالى زييالىلاردىڭ كونستيتۋتسييالىق رەفورما جٶنٸندەگٸ كوميسسيياعا جوداعان اشىق حاتى بويىنشا سەنٸڭ حابارلاسقانىڭدى ايتتىم. سونى سۇراپ وتىر ەكەن دەپ ويلادىم. ول التى اكادەميكتٸڭ حاتى بويىنشا ماعان بەلگٸلٸ عالىم (اتىن اتادى ق.ي.) حابارلاسىپ, مەن ول مەسەلەنٸ قولداپ, قولىمدى قويىپ بەردٸم عوي.
«365 ينفو» سايتىندا «اكادەمييا پرەزيدەنتٸ ەسٸمدەرٸ اتالعان اكادەميكتەر ٷشٸن كەلەڭسٸز, تٸپتٸ, زاڭ بۇزۋشىلىق ەرەكەت بولدى دەپ ەسەپتەيدٸ.»-دەيدٸ ەدٸلەت ەلەۋسٸزۇلى دەگەن بٸرەۋ. ال ەيگٸلٸ عالىم, ۇعا اكادەميگٸ, حالىقارالىق «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتٸ ٶمٸرزاق ايتبايۇلى ٶزٸنە مەن ەمەس, باسقا ادامنىڭ حابارلاسقانىن جەنە «يە, مەن ٶز قولىمدى قويدىم» دەپ وتىر… ەرينە, مەنٸڭ بۇل حاتقا قاتىسىم جوق بولعاندىقتان ەرٸ قاراي تارقاتپاي-اق قويايىن. ەرتەڭ-اق اقيقات ايتىلادى. ۇلت مٷددەسٸن ۇمىتىپ, مەسەلەگە قاتىسى بولماسا دا, جانامالاي شاۋىپ, تٷگەل بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ ادۆوكاتتارىنا اينالىپ كەتكەن «عالىمداردىڭ» دا بەت پەردەسٸ اشىلادى…
اكادەميك-عالىم سەرٸك قيراباەۆ اعامىز ٶمٸرٸ تەلەفون سوعىپ, سٶيلەسٸپ كٶرمەگەن ادامىم بولعاندىقتان, تەلەفونىن تاۋىپ الىپ, قوڭىراۋ سوقتىم. بٸراق حابارلاسا المادىم.
دەلەل-دەيەكسٸز سٶزٸ ارقىلى بەرٸنە كٸنەلٸ بولىپ وتىرعان مۇرات جۇرىنوۆ اعاما دا تەلەفون شالىپ, الا المادىم.
سوندىقتان, مەن قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىن باسقارىپ وتىرعان اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ اعامىزعا مىناداي ساۋالدار قويعىم كەلەدٸ. :
– سٸزدٸ اكادەميك باسىڭىزبەن, دەلەلسٸز, جاڭىلىس ايتىلعان جالعان سٶزدٸ جانىڭىزدى سالىپ تاراتىپ وتىرۋىڭىزعا نە مەجبٷر ەتتٸ?
«اناۋ ايتتى-مىناۋ ايتتى» -دەگەن قارابازاردا عانا بولاتىن قارابايىرلىق ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىن باسقارىپ وتىرعان اكادەميك اعامىزعا لايىق دەپ ويلايسىز با?
مەن شەتەل اسىپ كەتكەم جوق, اللاعا شٷكٸر, امان-ەسەن جٷرٸپ جاتىرمىن, بٸر اۋىز حابارلاسىپ بٸلٸپ الۋىڭىزعا نە كەدەرگٸ بولدى?
«ەدٸلەت» دەگەن اتتى جامىلىپ وتىرعان «ەدٸلەتسٸز» ەلەۋسٸزۇلى ەلەۋسٸز قالعىسى كەلٸپ, بٸردٸ -بٸرگە سوعىپ لاعىپ, تاسادان تاس اتىپ وتىر. ەشقانداي دەلەلسٸز, ماعان حابارلاسپاي,.اكادەميك جۇرىنوۆتىڭ جاڭىلىس ەستٸگەن جالعان سٶزٸن جالاۋلاتىپ الىپ, «ناعىز ارانداتۋشى» بولىپ وتىرعان ول «اۆتورسىماق» زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدٸ. بازارداعى ەيەلدەردەي, «اناۋ ايتتى, مىناۋ ايتتى» دەپ, بايبالام سالىپ وتىرعان ونىڭ شىن اتى-جٶنٸن انىقتاپ, جامىلعىسىن اشامىز. ونىڭ ماعان نەگە حابارلاسپاعانىن جاقسى بٸلٸپ وتىرمىن. ەگەر ماعان حابارلاسسا, مەنٸڭ مينيستر ساعاديەۆكە قارسى جازعان ول التى اكادەميكتٸڭ حاتىنا التى الاسى, بەس بەرەسٸم جوق, مٷلدە قاتىسسىز ەكەنٸم انىقتالىپ قالادى عوي. ال بۇلارعا ونداي شىندىقتىڭ كەرەگٸ جوق. ولارعا تەك «قازاق ٷنٸ» ۇلتتىق پورتالى مەن قازىبەك يسانى قارالاۋ, «ارانداتۋشى» اتاندىرۋ كەرەك بولىپ تۇر.
بۇل «تيسە-تەرەككە, تيمەسە-بۇتاققا» دەپ سٸلتەگەن «ەدٸلەت» دەگەن جالدامالى «جۋرناليستٸڭ» «سٸلتەمە» دەگەندٸ بٸلمەيتٸن, جۋرناليستيكادان ماقۇرىم ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر. «قازاق ٷنٸ» پورتالىندا جارييالانعان ماقالالاردىڭ قاي سايتتان الىنعانى تۋرالى سٸلتەمەدەن حابارى جوق, ساۋاتسىز ەكەنٸ انىق. بۇل «365 ينفو» سايتىنا دا قاتىستى ايتىلعان سٶز.
«قازاق ٷنٸ» پورتالى «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» پەندەرٸنٸڭ جوو-دان الىنىپ تاستاۋىنا قارسى شىرىلداعان ناعىز عالىم ايگٷل يسماقوۆانىڭ «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ جازىعى نە?» اتتى ماقالاسى الدىمەن مەملەكەتتٸك باسىلىم بولىپ سانالاتىن «انا تٸلٸ» اپتالىعىندا, سودان سوڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى- قازاق جازۋشىلارىنىڭ باسىلىمى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالانعان سوڭ عانا ٷشٸنشٸ بولىپ باستى.
ال ەلدٸ ەرەكشە نازارىن اۋدارعان ۇبت-دان قازاق تٸلٸنٸڭ الىنىپ تاستالۋىنا ارنالعان «ۇلتتىق تەستٸلەۋدەن قازاق تٸلٸ الىنىپ تاستالدى!!! ونىڭ ورنىن بايان ەسەنتاەۆا باستى…» اتتى ماقالانىڭ اۆتورى بٸز ەمەس, جاڭالىقتاردى الدىمەن جەتكٸزەتٸن بەلگٸلٸ كتك ارناسى, سٸلتەمەسٸ تۇر. بٸز تەك كٶشٸرٸپ باستىق. ال التى اكادەميكتٸڭ ساعاديەۆتٸڭ ەرەكەتتەرٸنە قارسى شىققان اشىق حاتى بٸزدٸڭ «قازاق ٷنٸندە» جارييالانعان جوق, تەك مەنٸڭ وسى باق-تارداعى جارييالانىمدارعا بايلانىستى بٸلٸم مينيسترٸن سىناعان ماقالامدا اباي.كز سايتىنا سٸلتەمە جاسالىپ, اتالىپ ٶتتٸ.
جالاقورلار ايتقانداي, ەگەر بٸزدٸڭ ويىمىز ارانداتۋ بولسا, بٸز بٸلٸم مينيسترٸ ەرلان ساعاديەۆتٸڭ رەسمي بەينە-جاۋابىن ەڭ الدىڭعىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ جارييالار ما ەدٸك? بٸز ەكٸ تاراپتىڭ دا پٸكٸر-ۇستانىمدارىن ەلگە قاتار بەرٸپ, جەتكٸزٸپ وتىرمىز. ۇلتتىق تەستٸلەۋگە قاتىستى رەداكتسيياعا ۇلتتىق تەستٸلەۋ ورتالىعىنان رەسمي جاۋاپ كەلدٸ. ونى دا باستىق. سوندا بٸزدٸڭ قاي جەرٸمٸز ارانداتۋشى!
بٸز ەلدٸ الاڭداتقان ساۋالعا بٸلٸم مينيسترٸ جاۋاپ بەرسە ەكەن دەگەن ويمەن ماقالالاردى كٶشٸرٸپ جارييالاپ, ٶزٸمٸز دە جازىپ وتىرمىز. ونىڭ نەتيجەسٸ – بٸلٸم مينيسترٸ ەل الدىندا جاۋاپ بەردٸ بارلىق ساۋالعا.
P.S. بٷگٸن بٸزدٸڭ «قازاقٷنٸ» ۇلتتىق پورتالىمىزعا حاكەرلٸك شابۋىلدار جاسالىپ, كٷندٸز جابىلىپ قالدى. داۋىلدىڭ قايدان سوققانىن سەزٸپ وتىرساق تا, دەلەلٸمٸز بولماعان سوڭ, ٷندەمەي وتىرمىز. ەيتپەسە, دەلەلسٸز سوعا بەرەتٸن اكادەميك پەن «ەدٸلەتسٸز» «اۆتوردان» ايىرمامىز نە?
P.S.S. » 365ينفو.كز» سايتىنان مەنٸڭ اتىما نەگٸزسٸز جابىلعان جالانى جوققا شىعارۋ ماقساتىندا وسى جاۋاپ-ماقالانى جارييالاۋدى تالاپ ەتەمٸن.
قازىبەك يسا,
