ول ٷيرەنەم دەگەن. تٸپتٸ, ۋەدە بەرگەندەي ەدٸ. ۇمىتتى. ۋەدەسٸن دە, از-مۇز ٷيرەنگەنٸن دە ۇمىتىپ قالدى.
بٸز مىنانى ۇقتىق: ول مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٶمٸر بويى ٷيرەنبەي ٶتەتٸندەردٸڭ بٸرٸ... «مەندە قازٸر بۇدان دا ماڭىزدى مەسەلەلەر بار, مازالاماڭىزدار!». ەگەر وعان سۇراق قويساق, ول وسىلاي جاۋاپ بەرۋٸ بەك مٷمكٸن.
ەندٸگٸ جەردە وعان مەملەكەتتٸك تٸل كەرەك ەمەس, ٶيتكەنٸ. كەرٸم مەسٸموۆ ەندٸ «تٷزەلمەيدٸ». وسىلاي كەتكەنٸ كەتكەن.
[caption id="attachment_11464" align="alignleft" width="128"]
ورىسشا سٶيلەيتٸندەردە ٷلكەن اقتالۋ بار. «مەن ورىستٸلدٸ قالادا ٶستٸم, ورىسشا وقىدىم, ورىسشا تەربيە الدىم. ورىسشا ويلايمىن. ورىسشا تٷس كٶرەمٸن. مەنٸڭ ايىبىم جوق...». بۇلاي اقتالاتىندار سٶزٸنٸڭ اياعىن جۇتىپ قوياتىن سيياقتى, بٸزگە. «مەنٸڭ ايىبىم جوق. مەن ٷشٸن بەرٸ باياعىشا قالعانىن قالايمىن».
سٸز بۇلاي دەيتٸندەر جالعىز عانا كەشەگٸ كەڭەستٸك كەزەڭدە ٶسٸپ-ٶنگەن بۋىن دەپ ويلايسىز با? نەگٸزٸندە ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق. ەرتەڭ دەل وسىنداي ۇرپاق ٶسٸپ شىعادى, بٸزدٸڭشە. مەملەكەتتٸك ساياسات بولاشاقتا دەل وسىلاي دەۋٸ مٷمكٸن ۇرپاقتى تەربيەلەپ جاتىر.
بۇل ەندٸ باسقا ەڭگٸمە. بٸراق تاقىرىپقا جاقىن.
ول تسەلينوگرادتا تۋعان (ٶزٸنٸڭ سٶزٸ). ورىستٸلدٸ قالادا. الماتى مەن مەسكەۋدە وقىعان. ورىسشا وقىعان. ول كٶزٸن اشقالى بەرٸ ورىستٸلدٸ قازاقستاندا ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ.
مەسٸموۆ ٶتكەن ايدا 50-گە تولدى. بٸزدٸڭ «ول مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەنبەي ٶتەدٸ» دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ سوندا.
قازاقستاندا ەلۋدەن اسقانداردى, ەرەسەك ادامداردى «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ ٷيرەن دەپ مەجبٷرلەۋگە بولمايدى». مەسٸموۆتىڭ ٶزٸ وسىلاي دەگەن, بٸر جولى.
ول بٸرنەشە تٸل بٸلەدٸ, سوعان قاراماي. ۇلى قىتاي, ۇلى اعىلشىن, ۇلى فرانتسۋز, ۇلى ورىس تٸلٸن... تاتارستانعا بارعاندا, تٸپتٸ, تاتارشا سٶيلەدٸ دەپ ەستٸدٸك. مەملەكەتتٸك تٸلدەن باسقاسىنىڭ بەرٸن مەڭگەرگەن. قاجەتتٸسٸن...
ول قازاقشا سٶيلەگەندە اكتسەنتپەن سٶيلەيدٸ. قازاق تٸلٸندەگٸ بٸراز ەرٸپكە تٸلٸ كەلمەيدٸ. ەلٸ كٷنگە دەيٸن. «ڭ» مەن «ۇ»-عا كەلگەندە مٷدٸرەدٸ.
ول قازاقشا سٶيلەگەندە ەرٸكسٸز كٷلەسٸڭ, سول سەبەپتٸ. ٶزٸ دە كٷلەدٸ. بٸلەدٸ ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ كٷلٸپ وتىرعانىمىزدى.
وعان قازاقشا قۇتتىقتاۋدى نەمەسە جيىننىڭ العىسٶزٸن قازاقشا سٶيلەپ اشۋدى بٸر جاپىراق قاعازدان وقىپ بەرسە جەتٸپ جاتىر. شىنىمەن دە جەتٸپ جاتىر. ول قازاقشا بٸلگەن بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
بٸراق, سوڭعى كەزدەرٸ ول بۇعان دا ۇمتىلمايتىن بولدى. مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ ۇمىتىپ كەتكەن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەسٸموۆ قايتسٸن.
بۇلاي كەتە بەرسە ول از-مۇز قازاقشاسىن بٸرجولاتا جوعالتۋى مٷمكٸن. جوعالتىپ تا العان شىعار. بٸراق, ورىس تٸلٸن ەشقاشان ۇمىتپاسى انىق. ٶيتكەنٸ بٸز «بٷكٸل ەلەمدٸك مەدەنيەتكە ۇلى ورىس تٸلٸ ارقىلى قول جەتكٸزدٸك ەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن قول جەتكٸزۋدەمٸز». مەسٸموۆتىڭ ٶزٸ وسىلاي دەگەن.
«اعىلشىن تٸلٸن دە بٸلۋگە تيٸستٸمٸز. بۇل عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ تٸلٸ» دەيدٸ مەسٸموۆ تاعى بٸردە.
[caption id="attachment_11463" align="alignright" width="349"]
«بٸز قازاقستاندا ورىس تٸلٸن دامىتاتىن بولامىز. گوركييدٸ ورىسشا وقيتىن بولامىز. سونىمەن بٸرگە شەكسپيردٸ اعىلشىنشا وقيمىز». بۇل دا مەسٸموۆتىڭ سٶزٸ.
جارايدى, اعىلشىن تٸلٸ عىلىمي-پروگرەستٸڭ تٸلٸ, مەسٸموۆ ٷشٸن. ورىس تٸلٸ ارقىلى ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸ تانىپ وتىرمىز. تاعى دا سول مەسٸموۆتىڭ تۇجىرىمى.
سوندا مەملەكەتتٸك تٸل نە ٷشٸن قاجەت? مىسالعا, مەسٸموۆتٸڭ ٶزٸنە?
جالپى, «تولىق قالىپتاسىپ بولدى» دەگەن قازاقستاندىق ۇلت ٷش تٸلدە سٶيلەۋگە مٸندەتتٸ مە?
«ٷش تۇعىرلى تٸل» دەگەن تٷسٸنٸكسٸز تەرمين قازاقستاندىق ۇلتتى بٸرٸكتٸرۋگە قابٸلەتتٸ مە? بۇعان بٸلدەي ٷكٸمەتباسى جاۋاپ بەرە الا ما ەكەن?
انىعى, عىلىمي-پروگرەستٸڭ تٸلٸن اۋدارۋعا بولادى, ال ەلەمدٸك مەدەنيەتپەن قازاق تٸلٸ ارقىلى دا قاۋىشا الامىز.
ول بىلاي دەيدٸ: «ەربٸر قازاقستاندىق قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ تيٸس. تىم بولماسا تۇرمىستىق دەڭگەيدە مەڭگەرۋٸمٸز كەرەك».
مەسٸموۆكە مەملەكەتتٸك تٸل تۇرمىستىق دەڭگەيدە دە, رەسمي دەڭگەيدە دە ەشقاشان كەرەك بولماعان. كەرەك بولمايدى دا.
ول ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸ ورىس تٸلٸ ارقىلى تانىعان ەرٸ تاني بەرەدٸ, ال عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستٸ اعىلشىن تٸلٸنسٸز ەلەستەتە المايدى. ەندەشە, وعان مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ قاجەتٸ قانشا?
مەسٸموۆ قاشان قازاقشا سٶيلەيدٸ? ەشقاشان. ەشقاشان سٶيلەمەي ٶتەتٸندەر كٶپ, ٶكٸنٸشتٸسٸ.
ال مەملەكەتتٸك تٸل... ول تۋرالى سوڭعى ۋاقىتتا مٷلدە, شىنىمەن دە مٷلدە ايتىلمايتىن بولدى. بۇرىن اۋىق-اۋىق ايتىلىپ تۇرار ەدٸ. ول دا جوق.
«مەن كازاكشا تۋسينەمين. بيراك سويلەي المايمىن». مٸنە, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ بٷگٸنگٸ كٷيٸ وسىنداي.
دۋمان بىقاي
