اتا-انانىڭ قامقورلىعى مەن اتا-ەجەلەرٸنٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ
– كٶپ بالالى انا بولا وتىرىپ, قىزمەتتٸ, قوعامدىق جۇمىستاردى قاتار الىپ جٷرۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن سەگٸز بالاعا انا, قىزمەتتە بەلسەندٸ, قوعامداعى بولىپ جاتقان ەربٸر مەسەلەگە بەي جاي قاراماي ٶز كٶزقاراسىڭىزدى باتىل بٸلدٸرٸپ, ونى شەشۋگە ۇمتىلاتىن جانسىز. قالاي ٷلگەرەسٸز بەرٸنە?
– بەرٸبٸر بٸرٸنشٸ ورىندا بالا شاعام, وتباسىم دەر ەدٸم. قوعامدا بەلسەندٸ بولسام, سول بالالارىمنىڭ بولاشاعى جارقىن بولسا ەكەن, سانالى قوعام قۇرۋعا اتسالىسسام ەكەن دەگەن ويدان شىققان ەرەكەت. شٷكٸر, ٷش ۇلىم جەنە بەس قىزىم بار.
كٶپبالالى وتباسى بولۋدى جولداسىم ەكەۋمٸز الدىن الا جوسپارلادىق. سەبەبٸ, مەنٸڭ كٷيەۋٸم وتباسىنداعى جالعىز بالا بولعاندىقتان, كٶپ بالالى بولۋ ونىڭ بالا كەزٸنەن ارمانى ەدٸ.
سوندىقتان, ٷلكەن وتباسىن قۇرامىز دەگەن شەشٸمدٸ سانالى تٷردە قابىلدادىق. ەرينە, وڭاي بولمايتىنىن تٷسٸندٸك, بٸراق كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭە الاتىنىمىزعا سەنٸمدٸ بولدىق. ونىڭ ٷستٸنە كٷيەۋٸمنٸڭ اتا-اناسىمەن بٸرگە تۇرامىز, ولار بٸزگە ٷي شارۋاشىلىعىن بٸرلەسٸپ جٷرگٸزۋگە دە, بالا تەربيەسٸنە دە كٶمەكتەسەدٸ.
مەنٸڭ دە اتا-انام جاقىن جەردە تۇرادى. بالالاردىڭ اتا-ەجەلەرٸ, ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸمدەرٸ مەن جيناقتاعان تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسٸپ, ٷلكەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە قامقورلىق جەنە وتباسىلىق دەستٷردٸ قاستەرلەۋگە نەگٸزدەلگەن مەدەني-رۋحاني قۇندىلىقتاردى نەمەرەلەرٸنٸڭ بويلارىنا سٸڭدٸرتٸپ, پاتريوتتىق سەزٸمدەرٸن نىعايتادى.
بالالار دا باقىتتى, ٶيتكەنٸ, ولار اتا-انا قامقورلىعىمەن عانا شەكتەلٸپ قويماي, اتا-ەجەلەرٸنٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸكتەرٸنە دە يە بولادى. ٶيتكەنٸ بۇل شەكسٸز ماحاببات پەن سٷيٸسپەنشٸلٸككە تولى ۇرپاقتار اراسىنداعى ەرەكشە بايلانىس.
ولاردىڭ ارقاسىندا مەن ٶزٸمنٸڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸممەن اينالىسىپ, كەسٸبي تۇرعىدا جۇمىس ٸستەي الامىن جەنە وتباسىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا ٷلەس قوسا الامىن جەنە بۇل ۋاقىتتا بالالار جاقىن ادامدارىنىڭ نازارىنان تىس قالمايتىنىن دا بٸلەمٸن. مەنٸڭ ۇعىمىمداعى وتباسى قۇندىلىعى, جاراسىمى دا وسىندا دەر ەدٸم.
– وتباسىلىق قۇندىلىق دەپ قالدىڭىز. وسى ورايدا جالپى قوعامداعى وتباسىلىق قۇندىلىقتى قالاي ارتتىرا الامىز?
– قوعامداعى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ارتتىرۋ وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋعا جەنە ونىڭ بارلىق مٷشەلەرٸنٸڭ ٶسۋٸ مەن دامۋى ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋعا كٶمەكتەسەدٸ. ونىڭ بٸرنەشە جولدارى بار:
- قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتٸرۋ ماڭىزى زور. وتباسىلىق قارىم-قاتىناس – سالاۋاتتى وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزٸ. بارىنشا بٸرگە ۋاقىت ٶتكٸزٸپ, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە ورىن الاتىن مەسەلەلەردٸ بٸرگە تالقىلاپ, قۋانىشتارمەن بٶلٸسٸپ, بٸر-بٸرٸن تىڭداپ جەنە ەربٸر وتباسى مٷشەسٸنٸڭ پٸكٸرٸ مەن سەزٸمٸنە قۇرمەت كٶرسەتۋ ٶتە ماڭىزدى.
- ورتاق ماقساتتار – بٸرگە ۇمتىلاتىن ورتاق ماقساتتار مەن قۇندىلىقتاردى انىقتاپ, سول ماقساتتارعا جەتۋدە بٸر-بٸرٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك.
- تۇراقتى وتباسىلىق ۋاقىت – وتباسىنىڭ بارلىق مٷشەلەرٸ الاڭداتپاي بٸرگە بولاتىن ۋاقىتتى وتباسىلىق ۋاقىتقا بٶلۋ قاجەت – ورتاق كەشكٸ اس, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, ويىندار, كٸتاپ وقۋ نەمەسە بٸرگە ساياحاتتاۋ بولۋى مٷمكٸن. بۇل سەتتەر وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋعا جەنە كەرەمەت ەستەلٸكتەردٸڭ قالىپتاسۋىنا كٶمەكتەسەدٸ.
- سىيلاستىق جەنە قولداۋ. وتباسىندا بٸر-بٸرٸنە قۇرمەت كٶرسەتٸپ, قولداۋ كٶرسەتۋ ماڭىزدى. ەربٸر وتباسى مٷشەسٸنٸڭ بٸرەگەي ەكەنٸن جەنە ولاردىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن سەزٸمدەرٸنە قۇقىعى بار ەكەنٸن تٷسٸنۋٸ ماڭىزدى. قيىن سەتتەردە بٸر-بٸرٸن قولداپ, تابىستار مەن جەتٸستٸكتەردٸ بٸرگە اتاپ ٶتۋ كەرەك.
- سالاۋاتتى ٶمٸر سالتى ۇستانۋ دا وتباسىنىڭ بەرٸكتٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. ەربٸر وتباسى مٷشەسٸنٸڭ فيزيكالىق جەنە ەموتسيونالدىق دەنساۋلىعىنا قامقورلىق جاساۋ, وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتٸسٸ بولىپ تابىلادى. سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن, ونىڭ ٸشٸندە دۇرىس تاماقتانۋدى, فيزيكالىق بەلسەندٸلٸكتٸ, جەتكٸلٸكتٸ دەمالۋدى جەنە ەموتسيونالدىق ەل-اۋقاتقا قامقورلىق جاساۋدى ىنتالاندىرۋ دا ٶتە ماڭىزدى.
- وتباسىلىق مٸندەتتەرگە قاتىسۋ – وتباسىلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بٶلٸسۋ جاۋاپكەرشٸلٸك سەزٸمٸن جەنە ٶزارا قولداۋدى قالىپتاستىرۋعا كٶمەكتەسەدٸ. بارلىق وتباسى مٷشەلەرٸن تازالاۋ, تاماق ەزٸرلەۋ, باۋ-باقشا ٶسٸرۋ جەنە ٷي جانۋارلارىنا كٷتٸم جاساۋ سيياقتى وتباسىلىق مٸندەتتەرگە قاتىسۋ وتباسى مٷشەلەرٸن جاقىنداستىراتىنى ايقىن.
- تەربيە جەنە دامۋ – وتباسىنداعى تەربيە مەن دامۋدى قولداۋ وتباسىنىڭ ەربٸر مٷشەسٸنٸڭ دامۋىنا كٶمەكتەسەدٸ. كٸتاپ وقۋدى, وقۋ جەنە شىعارماشىلىق جەتٸستٸكتەرٸن تالقىلاۋدى, مۇراجايلار مەن كٶرمەلەردٸ ارالاۋدى ىنتالاندىرۋ. ٷزدٸكسٸز وقۋ جەنە قىزىعۋشىلىقتاردى دامىتۋ اتموسفەراسىن قۇرۋ.
ەرينە, ەر وتباسىنىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ەرەكشٸلەكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمدارى مەن ەرەكشە وتباسىلىق قۇندىلىقتارى بولۋى كەرەك. سونداي-اق, وتباسىندا تەرتٸپ ورناتۋ ٷشٸن, ٶزدەرٸنە تەن ەرەجەلەرٸ بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, ٶزارا سىيلاستىق پەن تٷسٸنٸستٸك, سونىمەن قاتار, قانداي بولسا مەسەلە تۋىنداسا, وعان وڭ كٶزقاراسپەن قاراۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن.
انالار ەكەلەرگە بالالارىنا سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋٸ كەرەك
– سەگٸز بالاعا انا بولىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, بيزنەستٸ دە جٷرگٸزۋگە ٷلگەرۋٸڭٸزدٸڭ باستى سىرى نەدە?
– قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان زامانىمىزدا ەيەل ادام ٶزٸن انا رەتٸندە عانا ەمەس, ٶز سالاسىنىڭ كەسٸبي مامانى رەتٸندە دە جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولۋى كەرەك, دەپ ەسەپتەيمٸن! ەرينە, كٶپ بالالى انا بولا وتىرىپ, ٶزٸمنٸڭ كەسٸبي جۇمىسىمدى اتقارىپ, وعان قوسا قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالاسۋ – وڭاي شارۋا ەمەس ەكەندٸگٸ راس.
ٷي شارۋاشىلىعىنا دا كٶڭٸل بٶلٸپ, بالالارعا جەتكٸلٸكتٸ كٷتٸم جاساۋ كەرەك. ال بۇل ەكٸ ماڭىزدى سالا ٷنەمٸ نازار مەن ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان, جۇمىستارىمدى, بارلىعى ۇيقىعا كەتكەن كەزدە عانا, جاسايتىن كٷندەرٸم دە از ەمەس.
ۋاقىتتى تيٸمدٸ پايدالانۋ, وسى سالالاردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. وعان قوسا كٶپتەگەن مەسەلەلەردەن, سونىڭ ٸشٸندە سترەسس نەمەسە سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىنان اۋلاق بولۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
ونىڭ نەگٸزٸ ۋاقىتتى دۇرىس بٶلۋدە جەنە ەربٸر تاپسىرماعا ٶزٸندٸك ماڭىزدىلىق دەڭگەيٸن بەرە وتىرىپ, جوسپارلانعان تاپسىرمالار تٸزٸمٸن تيٸمدٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن باسىمدىلىقپەن نەگٸزگٸ جەنە ماڭىزدى مٸندەتتەردٸ انىقتاۋدا جاتىر. الدىڭعى تاپسىرمانى اياقتاماي, كەلەسٸ تاپسىرمانى باستاماي, بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ مٸندەتتەردٸ شەشۋدەن باستاۋ جەنە بارلىعىن رەتٸمەن ورىنداۋ ماڭىزدى.
مىسالى, بالالار كەشكٸ استى دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىسادى, سونىڭ سالدارىنان تاعامدار دەمدٸ بولىپ شىعادى. ٶيتكەنٸ بۇل پروتسەسكە بالالاردىڭ كٶڭٸلدەرٸ مەن كٷشتەرٸ جۇمسالادى.
ەكەگە دە ٶزٸنٸڭ ەكەلٸك سەزٸمٸن, قامقورلىعىن كٶرسەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ەكە ماحابباتى – ەرەكشە سەزٸم, بالاعا دا تولىققاندى دامۋى ٷشٸن ٶتە قاجەت! انالار ەكەلەردٸ ٶز بالالارىنا دەگەن شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن قامقورلىعىن كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرماۋى كەرەك. بالا تۋعان سەتتەن باستاپ, بالانى ەكەسٸنە سەنٸپ, تاپسىرا بەرٸۋٸمٸز كەرەك, سوندا ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى نىعايا تۋسەدٸ.
بٸز جولداسىم ەكەۋمٸز قول ۇستاسىپ, بارلىق سۇراقتاردى جەنە ٸس-ەرەكەتتەردٸ بٸرگە اتقارامىز. بالالارىمىزبەن كٶبٸرەك ۋاقىت ٶتكٸزۋگە تىرىسىپ, جۇمىستارىمىزدى, مٸندەتتەرٸمٸز بەن بوس ۋاقىتىمىزدى الدىن الا جوسپارلايمىز, بالالارمەن بٸرلەسكەن دەمالىس پەن ويىن-ساۋىق ۇيىمداستىرامىز.
بارلىعى وڭاي دەپ ايتا المايمىن, ەرينە قيىندىقتار دا تۋىندايدى, بٸراق قۋانىشقا تولى سەتتەر باسىمىراق. جۇمىس ٸستەيتٸن انا بولعاندىقتان بالالارىمنىڭ قاسىندا ەرقاشان بولا المايمىن, بٸراق ولارعا قاجەت كەزدە قاسىندا بولۋعا, قول ۇشىن سوزىپ, كەڭەس بەرۋگە, قولداۋ كٶرسەتٸپ, ىنتالاندىرۋعا جەنە سىرلاسۋعا ۋاقىت تابۋعا تىرىسامىن.
ٶز تەجٸريبەمنەن ەسٸمدە, مەن اتا-انامنىڭ تەۋلٸگٸنە 24 ساعات ماعان قاراعانىن قالامايتىنمىن. ٶيتكەنٸ, بالالارعا ەركٸندٸك سەزٸمٸن دە بەرۋ كەرەك, اتا-انا ٶمٸر بويى قاسىندا بولا المايدى عوي.
سوندىقتان, بٸز ولاردى تەۋەلسٸزدٸككە ٷيرەتٸپ, ٶز-ٶزٸنە سەنٸمدٸ تۇلعا ەتٸپ تەربيەلەۋٸمٸز كەرەك, بۇل ولاردىڭ بولاشاقتا ٶمٸرلٸك مٸندەتتەرٸ مەن ماقساتتارىنا جەتۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ, دەپ سەنەمٸن.
سونىمەن, اتا-انامنىڭ جەنە اتا-ەنەمنٸڭ قولداۋىنىڭ, كٷيەۋٸمنٸڭ تٷسٸنٸستٸگٸ مەن ٶزٸمنٸڭ تاباندىلىعىمنىڭ ارقاسىندا كٶپ بالالى انا رەتٸندە ٶزٸمنٸڭ كەسٸبي جۇمىس پەن قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالاسۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدىم.
– قوعامىمىز كٶپ بالالى انالارعا قالاي قارايدى? جالپى مەملەكەت تاراپىنان كٶپ بالالى انالارعا جاسالىپ جاتقان جاعدايعا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– قازٸرگٸ تاڭدا كٶپ بالالى وتباسىلاردىڭ سانى ٶسٸپ بارادى, سونىڭ سالدارىنان جاقىندا قازاقستان حالقىنىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸك. سوندىقتان, كٶپ بالالى انالاردىڭ ۇلت بولاشاعىنا, حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸ مەن قوعامنىڭ دامۋىنا وراسان ٷلەس قوساتىنى ايقىن.
قوعامدا كٶپبالالى انالارعا دەگەن كٶزقاراس بەلگٸلٸ بٸر مەدەنيەتكە, قۇندىلىقتارعا جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارعا بايلانىستى. جالپى, كٶپ بالالى وتباسىلاردىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىن مويىنداپ, كٶپ بالالى انالارعا قۇرمەتپەن قارايتىندار باسىمىراق.
مەملەكەت تاراپىنان دەموگرافييالىق دامۋ سۇراقتارىنا ەرەكشە مەن بەرٸلۋدە, كٶپتەگەن يگٸ ٸستەر اتقارىلۋدا, ەيەلدەر ٷشٸن جەكە بيزنەستٸ دامىتىپ, كەسٸپكەرلەرلٸكپەن اينالاسىپ اياققا نىق تۇرۋلارىنا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر.
دەگەنمەن, ەلٸ دە بولسا شەشٸلۋٸن كٷتكەن سۇراقتار جەتكٸلٸكتٸ. كٶپ بالالى جەنە جالعىز باستى انالاردىڭ جاعدايى كەي جاعدايدا قيىن بولاتىنىن ايتا كەتكەن جٶن.
سوندىقتان, وسى سۇراقتاردى شەشۋگە قولىمنان كەلگەنشە ٶز ٷلەسٸمدٸ قوسسام دەگەن ويمەن جاقىندا اشىلعان “AMANAT” پارتيياسىنىڭ قالالىق فيليالى جانىنداعى ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كەڭەسشٸسٸ بولىپ تاعايىندالدىم. بۇدان باسقا ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىن مٷشەسٸمٸن.
زورلىق-زومبىلىقتى شەكتەۋدٸڭ 9 جولى
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ – كەشەندٸ كٶزقاراستى قاجەت ەتەتٸن كٷردەلٸ مٸندەت.
تەسٸلدەرٸ:
- اقپاراتتى ارتتىرۋ: تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ زييانى مەن زارداپتارى تۋرالى كەڭ اۋديتورييانى قامتۋ ٷشٸن اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ ناۋقاندارى مەن بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن جٷرگٸزۋ قاجەت. ماقساتتى اۋديتورييا قۇربانداردى, ەلەۋەتتٸ زورلىق-زومبىلىق جاساۋشىلاردى جەنە جالپى قوعامدى قامتۋى كەرەك.
- كەسٸبي مامانداردى وقىتۋ: زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىمەن جۇمىس ٸستەيتٸن پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸ, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەرلەر جەنە باسقا دا ماماندار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن قالاي تانۋعا, ولارعا كٶمەكتەسۋگە جەنە قولداۋ كٶرسەتۋگە ٷيرەتٸلۋٸ كەرەك.
- كٶمەك پەن قورعاۋعا قولجەتٸمدٸلٸك: جەبٸرلەنۋشٸلەرگە كٶمەكشٸ تۇرعىن ٷي قىزمەتتەرٸ, قۇقىقتىق كٶمەك, پسيحولوگييالىق قولداۋ جەنە توپتىق تەراپييا سيياقتى قىزمەتتەر قولجەتٸمدٸ بولۋى كەرەك. داعدارىس ورتالىقتارى مەن زورلىق-زومبىلىققا قارسى ۇيىمدار قارقىندى جۇمىس ٸستەپ, ەر ايماقتا بارنىشا كٶمەك كٶرسەتۋٸ كەرەك.
- زاڭنامانى كٷشەيتۋ: زاڭناماعا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتەتٸن جەنە قۇربانداردى تيٸستٸ قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ قاجەت. بۇعان زورلاۋشىلارعا جازانى قاتاڭداتۋ, زورلىق-زومبىلىق انىقتامالارىن كەڭەيتۋ جەنە سوتتا ٸستەردٸ اشۋ پروتسەدۋرالارىن جەڭٸلدەتۋ كٸرەدٸ.
- زورلاۋشىلاردى وڭالتۋ باعدارلامالارى: زورلاۋشىلارعا ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸن تٷسٸنۋگە, اگرەسسييانى باقىلاۋعا جەنە مٸنەز-قۇلقىن ٶزگەرتۋگە كٶمەكتەسەتٸن وڭالتۋ باعدارلامالارىن ۇسىنۋ ماڭىزدى.
- جۇرتشىلىقپەن ىنتىماقتاستىق: قوعاممەن ىنتىماقتاستىق وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پەن ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا دەگەن كٶزقاراستى ٶزگەرتۋ ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. بۇعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ناۋقاندار, كٶپشٸلٸك الدىندا سٶيلەۋ جەنە ۇيىمدارمەن جەنە قاۋىمداستىقتارمەن بٸرلەسكەن ٸس-شارالار ارقىلى قول جەتكٸزۋگە بولادى.
- ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸك: ەيەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق تەۋەلسٸزدٸگٸن العا جىلجىتۋ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى. بٸلٸمگە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ, جۇمىسقا ورنالاسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن جەنە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتٸن قولداۋ باعدارلامالارى ەيەلدەرگە وسال جاعدايلاردان شىعۋعا كٶمەكتەسەدٸ.
- بايقاۋشىنىڭ ارالاسۋى: زورلىق-زومبىلىق كۋەگەرلەرٸن زورلىق-زومبىلىق وقيعالارى تۋرالى جاۋاپ بەرۋگە جەنە حابارلاۋعا ىنتالاندىرۋ جەنە ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋ جەنە قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.
- وتباسى مەن مەكتەپتەگٸ پروفيلاكتيكالىق باعدارلامالار: تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدى ەرتە جاستان باستاۋ كەرەك. الدىن الۋ باعدارلامالارى, ونىڭ ٸشٸندە تەڭدٸك, قۇرمەت جەنە جانجالداردى شەشۋدٸڭ بالامالى جولدارى تۋرالى بٸلٸم بەرۋ مەكتەپتەر مەن وتباسىلىق ورتادا ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك.
- مەملەكەتتٸك قولداۋ: مەملەكەتتٸك ورگاندار تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋگە ٷلەس قوسىپ, ونىڭ الدىن الۋعا جەنە قۇربانداردى قولداۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار مەن باستامالارعا قاراجات بٶلۋٸ كەرەك.
بۇل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ كەيبٸر ىقتيمال تەسٸلدەرٸ عانا. قوعامدى جالپى جۇمىلدىرۋ جەنە ەرتٷرلٸ قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەردٸڭ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەرٸ بۇل كٷردەلٸ مەسەلەنٸڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸنە ەكەلۋٸنە سەنەمٸن.
– كٶپ بالالى بولۋ قيىن با? قۇپييا بولماسا قانشا جەردەماقى الاسىز?
– ەرينە ەيەل باقىتى – بالا, ال باستى مٸندەتٸ – وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق ٶربٸتۋ, ارتىنان ٸز قالدىرىپ, ۇرپاعىنا ٶنەگەلٸ, ٶرەلٸ تەربيە بەرۋ, قۇرمەتكە لايىق تۇلعا تەربيەلەۋ, ارداقتى انا جەنە ادال جار بولىپ كٷيەۋٸنە شابىت سىيلاپ, ونى جٸگەرلەندٸرٸپ, جانۇيالىق مٸندەتٸن اتقارىپ, جان-جاقتى بولۋى كەرەك!
بٸراق, بالالاردى جوسپارلاۋعا ٶتە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن جەنە مۇقييات قاراۋ كەرەك, ٶيتكەنٸ بۇل تابىس دەڭگەيٸنە جەنە وتباسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي بايلانىستى.
تۇرمىسقا شىقپاس بۇرىن مەن قانشا بالالى بولعىم كەلەتٸنٸن ويلاماپپىن, بٸراق, بٸر بالامەن عانا شەكتەمەيتٸنٸمدٸ بٸلدٸم. بالانىڭ دٷنيەگە كەلۋٸ – باقىت جەنە ناعىز عاجايىپ! بالالاردىڭ پايدا بولۋىمەن ٶمٸرلٸك باسىمدىقتار ٶزگەرەدٸ, بٸز بالالار ٷشٸن ٶمٸر سٷرە باستايمىز.
ٶيتكەنٸ بالالار بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ مەنٸ. بالالار بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز. بالالارىمدى ساعىنىپ, جۇمىستان كەيٸن ٷيگە اسىعامىن, ەسٸكتەن كٸرگەن سەتتە, بالالارىم قۋانىشتى ايقايمەن جٷگٸرٸپ شىعىپ قارسى الادى, جارىسىپ, اناسىن قۇشاقتاۋعا اسىعادى. سول سەتتەردە ٶزٸمدٸ ٶتە باقىتتى سەزٸنەمٸن.
وعان قوسا بالاباقشاعا دا جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان, مەملەكەتتٸك بالاباقشاعا ەكٸنشٸ بالادان باستاپ تٶلەمسٸز ورنالىستىرۋعا بولادى, مەكتەپتەن دە جاعدايى تٶمەن كٶپبالالى وتباسىلارىنا مەكتەپكە كەرەكتٸ كەڭسە تاۋارلار مەن مەكتەپ فورماسىن ساتىپ الۋعا قارجىلاي كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ.
قوعامدىق كٶلٸكتە جٷرۋ كٶپبالالى انالارعا جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان, جولاقىسى 40 تەنگە, ال “كٷمٸس القا”, “التىن القا” يەگەرلەرٸنە تٸپتٸ تەگٸن, جەنە دە كەيبٸر سالىقتاردان بوساتىلعان.
– وتباسىڭىزدا ەكەلەر كٷنٸ, انالار كٷنٸ, وتباسى كٷنٸ تويلانا ما?
– ەرينە, بٸز وتباسىمىزبەن بارلىق مەيرامداردى, ونىڭ ٸشٸندە ەكەلەر كٷنٸ, انالار كٷنٸ, وتباسى كٷنٸ مەيرامدارىن دا اتاپ ٶتەمٸز.
بۇل مەيرامداردىڭ ماڭىزى زور, ولاردىڭ تەرەڭ مەنٸ بار – وتباسى قۇندىلىقتارىن دەرٸپتەۋ, قوعامداعى وتباسىنىڭ رٶلٸن ارتتىرۋ, سانالى انا, ەكە جەنە بالانى قولداۋ ماقساتىندا, وعان قوسا, ادامگەرشٸلٸك, ەتيكالىق جەنە رۋحاني قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا, جاستاردى وتباسىندا بەرٸك جەنە ٷيلەسٸمدٸ قارىم-قاتىناس جاساۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان مەيرام دەپ بٸلەمٸن.
– وسىنداي ٷلگٸلٸ وتباسى رەتٸندە سايىستارعا قاتىسىپ تۇراسىزدار ما?
– بالالارىما ٷلگٸ بولايىن دەگەن ماقساتپەن, ەلٸمٸزدە ٶتكەن “قازاقستان حانىمى-2011”, ودان كەيٸن مالتا ەلٸندە ٶتكەن “ەلەم پاتشايىمى-2014” سايىستارىنا قاتىسىپ, جوعارى جٷلدەگە يە بولدىم.
2015 جىلى وتباسىمىزبەن “مەرەيلٸ وتباسى” بايقاۋىنا قاتىسىپ, ەۋەزوۆ اۋدانى بويىنشا جەڭٸمپاز اتاندىق.
بالا تەربيەسٸندە اتا-انانىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنٸڭ ورنى ەرەكشە
– ەيەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ ٷشٸن قانداي جۇمىستار كەرەك?
– قازاقستاندا ەيەلدەر قۇقىعىن قولداۋ جەنە قورعاۋ ماقساتىندا تٷرلٸ شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
بٸرنەشە ماڭىزدى باستامالارى:
- ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى زاڭناما: قازاقستاندا ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋگە باعىتتالعان بٸرقاتار زاڭدار قابىلداندى. 2019 جىلى زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىن قورعاۋدى جەنە مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋدى كٶزدەيتٸن «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس تۋرالى» زاڭ قابىلداندى.
- قولداۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ: قازاقستاننىڭ ەرتٷرلٸ ايماقتارىندا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پەن گەندەرلٸك زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا قولداۋ كٶرسەتۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. بۇل ورتالىقتار زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ەيەلدەرگە كەڭەس, كٶمەك جەنە قاۋٸپسٸز ورىن ۇسىنادى.
- الدىن الۋ شارالارى مەن اقپاراتتىق ناۋقاندار: قازاقستان ٷكٸمەتٸ ەيەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقپەن كٷرەسۋ ٷشٸن گەندەرلٸك تەڭدٸك پەن ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كٶرسەتە وتىرىپ, اقپاراتتىق ناۋقاندار جٷرگٸزەدٸ.
- بٸلٸم بەرۋ جەنە حاباردار ەتۋ: قازاقستاننىڭ بيلٸك ورگاندارى مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارى ەيەلدەر قۇقىقتارىن, ونىڭ ٸشٸندە بٸلٸم بەرۋ جەنە وقىتۋ باعدارلامالارىن قۇرۋ ارقىلى حاباردارلىقتى ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋدە.
- حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەر: قازاقستان ەيەلدەر قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار حالىقارالىق كونۆەنتسييالار مەن كەلٸسٸمدەردٸڭ قاتىسۋشىسى بولىپ تابىلادى. بۇعان بۇۇ-نىڭ ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸڭ بارلىق نىساندارىن جويۋ تۋرالى كونۆەنتسيياسى جەنە بەيجٸڭ ەرەكەت ەتۋ پلاتفورماسى كٸرەدٸ. بۇل شارالار مەن باستامالاردىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ ەلدەگٸ ەيەلدەر قۇقىعىن قولداۋ جەنە قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كٷش-جٸگەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ.
– بالا تەربيەسٸندە ۇستانىمىڭىز قانداي?
– بٷگٸنگٸ تاڭدا بالالاردى قالاي تەربيەلەۋ كەرەكتٸگٸن سيپاتتايتىن ەدەبيەت ٶتە كٶپ. ولاردا ەرتٷرلٸ مىسالدار, ەدٸستەر كەلتٸرٸلگەن, بٸراق ەڭ باستىسى, مەنٸڭ ويىمشا, اتا-انانىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن قولداۋى.
بالا ٶزٸن جاقسى كٶرەتٸنٸن بٸلۋٸ ٶتە ماڭىزدى جەنە كەز كەلگەن جاعدايدا اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن تٷسٸنٸستٸگٸمەن قارايتىنىن ٸشتەي سەزٸنۋٸ ماڭىزدى. بٸز بالالاردى تەۋەلسٸز بولۋعا ٷيرەتەمٸز جەنە ەگەر مەسەلە بالالاردىڭ ٶزدەرٸنە قاتىستى بولسا, ولارعا ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋگە جەنە ٶز بەتٸنشە شەشٸم قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەمٸز.
بالا تەربيەسٸنٸڭ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸ, ەرينە, ٷلگٸ بويىنشا وقىتۋ. اتا-انا بالادان ٶزدەرٸ ٸستەمەيتٸن نەرسەنٸ تالاپ ەتە المايدى, ەگەر بالالاردىڭ ٶزٸنە سەنٸمدٸ, قامقور بولعانىن قالاساق, ٶزٸمٸز جاقسى ٷلگٸ بولۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ بالالار اتا-اناسىنان ٷلگٸ الاتىنى ايقىن.
بالالار, بٸر اتا-انادان دٷنيەگە كەلٸپ, بٸر وتباسىندا تەربيەلەنسە دە, مٸنەزدەرٸ مەن تەمپەرامەنتتەرٸ جاعىنان مٷلدە بٶلەك. سوندىقتان, بٸز ولاردىڭ ەرقايسىسىمەن بەيٸمدەلٸپ, ورتاق تٸل تابىسۋعا تىرىسامىز. بالالارىمىزعا قاراپ, بٸز ولاردان قارىم-قاتىناستا يكەمدٸلٸك, تاڭ قالۋ, ارمانداۋ جەنە سەنۋ قابٸلەتٸن ٷيرەنەمٸز. سونىمەن قاتار, بالالار بٸزدٸ تولەرانتتىلىققا, قورشاعان ەلەمگە وڭ كٶزقاراستا بولۋعا جەنە “اپريوري” باقىتتى بولۋعا ٷيرەتەدٸ.
جۇمىستان ٷيگە ورالعان كەزدە بالالاردىڭ قۋانىشتى كٶزدەرٸن كٶرۋ, ولاردىڭ نەزٸكتٸك پەن ماحاببات سٶزدەرٸن ەستۋ, ولاردىڭ تەتتٸ يٸسٸن يٸسكەۋ جەتكٸلٸكتٸ, بٸردەن كٷش پەن قۋات تولقىنىن سەزٸنەمٸن جەنە شارشاۋدىڭ ٸزٸ دە قالمايدى. كەيدە كەيبٸر ماتەريالدىق يگٸلٸكتەرگە ۇمتىلا وتىرىپ, بٸز ٶمٸردەن لەززات الۋدى ۇمىتىپ كەتەمٸز, ال بٸز ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەر كٷندٸ كەرٸ قايتارۋ مٷمكٸن ەمەس, بٸز ٶمٸردٸ قايتا ٶمٸر سٷرە المايمىز, ال بالالىق ٶتەدٸ دە كەتەدٸ, سوندىقتان بٸز ەربٸر سەتتەن لەززات الىپ, باقىتتى ٶمٸر سٷرۋٸمٸز كەرەك!
كٶپ بالالى وتباسىنداعى جالعىز قيىندىق, مەنٸڭ ويىمشا, ەر بالامەن بەتپە-بەت سٶيلەسۋ ٷشٸن جەكە ۋاقىت تابۋدىڭ سيرەك مٷمكٸندٸگٸ جەنە بالالاردىڭ قالىپتى دامۋى ٷشٸن اتا-اناسىنىڭ مۇقييات نازارىن قاجەت ەتەدٸ.
ۋاقىتىمىزدى, جۇمىسىمىزدى, ٷي شارۋامىزدى بالالارمەن ارالاسۋعا ۋاقىت قالدىراتىنداي ەتٸپ, بوس ۋاقىتىمىزدى الدىن الا ۇيىمداستىرىپ, «وتباسى» بولىپ تابىلاتىن «جەكسەنبٸ كٷنٸن» قالاي ٶتكٸزەتٸنٸمٸزدٸ جوسپارلاۋ ارقىلى بۇل مەسەلەنٸ شەشۋگە تىرىسامىز», سوندىقتان بۇل كٷنٸ بٸز ٶز بالالارىمىزعا تولىعىمەن ارنايمىز.
مەن كەيبٸر قيىندىقتاردىڭ دا بار ەكەنٸن جوققا شىعارا المايمىن. ٶيتكەنٸ بارلىعىن سەگٸز بالاعا كٶبەيتۋ كەرەك, ۋاقىتتى, نازاردى, سىيلىقتاردى, دٷكەندەردٸ, دەمالىستا نەمەسە سەرۋەندەۋدە بٸز بارلىق بالالاردى بٸردەن الىپ كەتۋگە تىرىسامىز.
بٸز ولاردى بٶلگٸمٸز كەلمەيدٸ. ال بٸرلەسكەن ساپارلار قىمبات جەنە شۋلى بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ولار كٶڭٸلدٸ جەنە بٸز وسىلاي جاساي وتىرىپ, ولاردا دوستىق جەنە بەرٸك قارىم-قاتىناستار ورناتاتىنىمىزدى تٷسٸنەمٸز.
كٷيەۋٸم ەكەۋمٸز مٷمكٸن بولاتىن قيىندىقتاردىڭ بەرٸن جەڭۋگە دايىن بولدىق, وسى كٷنگە دەيٸن قول ۇستاسىپ, بٸر-بٸرٸمٸزگە قولداۋ كٶرسەتٸپ, قيىن جاعدايدا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جٸگەرلەندٸرٸپ, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ اقساۋلارعا جول بەرمەي, ٶمٸردٸڭ بارلىق جاعدايلارىن باستان ٶتكەرەمٸز.
قازٸر وڭايىراق, بالالار ٶستٸ, تٶرت ٷلكەن بالامىز ستۋدەنت, ٷشەۋٸ مەكتەپتە, ال كەنجەسٸ بالاباقشاعا بارادى. قوعامىمىزدا اجىراسقان جانۇيالار بولماسا ەكەن. ەربٸر قوعامىمىزدىڭ مٷشەسٸ وتباسىن ساقتاۋعا, جانۇياعا ٷلكەني قۇندىلىق رەتٸندە قاراۋدى باستى ماقسات ەتسە ەكەن دەيمٸن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان قۋانىش ەرمەكوۆا
