اركتيكالىق رەيس «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ بورتىندا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن جاس زەرتتەۋشٸلەردٸڭ باسىن قوستى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
13 تامىزدا مۋرمانسكٸگە «روساتوم» ۇيىمداستىرعان VII حالىقارالىق عىلىمي-اعارتۋشىلىق «بٸلٸمگە قۇشتار» ەكسپەديتسيياسى ورالدى. ون كٷن ٸشٸندە ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸنەن كەلگەن دارىندى وقۋشىلار «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ بورتىندا مۋرمانسك — سولتٷستٸك پوليۋس — فرانتس-يوسيف جەرٸ — مۋرمانسك باعىتى بويىنشا ساپار شەكتٸ. ال بۇل رەيس جەر ٷستٸ كەمەسٸنٸڭ سولتٷستٸك پوليۋسكە جاساعان 200-شٸ ەكسپەديتسيياسى رەتٸندە تاريحقا ەندٸ.
«بٸز اركتيكالىق «بٸلٸمگە قۇشتار» ەكسپەديتسيياسىنىڭ جەتٸنشٸ رەيسٸن سەتتٸ اياقتادىق. ەكيپاج بۇل جوباعا ەردايىم ەرەكشە ىقىلاسپەن قارايدى. مۇنداي رەيستەر بولاشاق ۇرپاقتى دامىتۋعا شىن مەنٸندە ٷلەس قوسادى. ەكسپەديتسيياعا ەڭ بٸلٸمدٸ ەرٸ دارىندى بالالار ٸرٸكتەلەدٸ — مۇنى بٸز تاعى بٸر مەرتە كٶردٸك. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سولتٷستٸك پوليۋستە بولۋدى, اق ايۋلاردى كٶرۋدٸ ارمانداعان. «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسى مەن بٸزدٸڭ ەكيپاجدىڭ وسى ارماندى جٷزەگە اسىرۋعا كٶمەكتەسكەنٸنە ٶتە قۋانىشتىمىن», — دەدٸ «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ كاپيتانى رۋسلان ساسوۆ.
ەكسپەديتسيياعا قاتىسۋشىلار ٷشٸن اتوم كەمەسٸنٸڭ بورتىندا مازمۇندى عىلىمي-اعارتۋشىلىق باعدارلاما ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ بٸر بٶلٸگٸ ناعىز اەروكوسموستىق زەرتحاناعا اينالدى. ەكسپەديتسييا اياسىندا قاتىسۋشىلار عالىمدارمەن بٸرگە ەكٸ بٸرەگەي ەكسپەريمەنت دايىنداپ, ٶتكٸزدٸ. ونىڭ بٸرٸ — اركتيكانىڭ جەتۋٸ قيىن اۋداندارىندا جەنە سولتٷستٸك تەڭٸز جولىنىڭ باعىتتارىندا بايلانىستى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن راديوزوند ۇشىرۋ بولسا, ەكٸنشٸسٸ — ەلەمدەگٸ العاشقى قايتارىمدى ستراتوسفەرالىق پلاتفورمانى سىناۋ.
«روساتومدا» بٸز كٷن سايىن كەشە عانا فانتاستيكا بولىپ كٶرٸنگەن دٷنيەلەرمەن جۇمىس ٸستەيمٸز. سوندىقتان مۇنىڭ بەرٸن بالالارعا ٸس جٷزٸندە كٶرسەتۋ بٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. ال مۇنى دەل «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ بورتىندا جاساۋعا مٷمكٸندٸك بولعانى ٶتە كەرەمەت. ەكسپەديتسييا بارىسىندا بالالار رەسەيلٸك عىلىمنىڭ بولاشاققا باعىتتالعانىن جەنە ادامداردىڭ ٶمٸرٸن جاقسى جاققا ٶزگەرتەتٸن ناقتى تەحنولوگييالارمەن بايلانىستى ەكەنٸن كٶردٸ», — دەپ اتاپ ٶتتٸ «بٸلٸمگە قۇشتار» عىلىمي-اعارتۋشىلىق ەكسپەديتسيياسىنىڭ ساراپشىسى, عىلىمي-زەرتتەۋ تەحنيكالىق فيزيكا جەنە اۆتوماتتاندىرۋ ينستيتۋتىنىڭ (عزتفا, «روساتومنىڭ» عىلىمي ديۆيزيونى قۇرامىنا كٸرەدٸ) گەنومدىق تەحنولوگييالار جەنە تٸندٸك ينجەنەرييا زەرتحاناسى جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەگور پلاحوتنيۋك.
«بۇل ساپار مەن ٷشٸن ەرەكشە بولدى. ەكسپەديتسييا بارىسىندا كٶپتەگەن كەسٸبي باعدار بەرۋ شارالارى, دەرٸستەر مەن ساراپشىلارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. باستاپقىدا تەحنيكالىق ماماندىقتى تاڭدايتىنىمدى بٸلەتٸنمٸن, بٸراق ناقتى قاي باعىتتا ەكەنٸمدٸ انىقتاماعان ەدٸم. ەكسپەديتسييادان كەيٸن يادرولىق مەديتسينا سالاسىنىڭ مەنٸ قاتتى قىزىقتىراتىنىن جەنە وسى باعىتتا دامىعىم كەلەتٸنٸن تٷسٸندٸم. „روساتوم“ ەكسپەديتسيياسى كەسٸبي باعىتىمدى انىقتاۋىما كٶمەكتەستٸ دەپ ويلايمىن. بٸز اق ايۋدى كەزدەستٸرٸپ, اركتيكادا كٷن تۇتىلۋىن كٶردٸك. بۇل ٶمٸر بويى ەسٸمدە قالاتىن كەرەمەت تەجٸريبە بولدى», — دەدٸ قازاقستاننان بارعان ەكسپەديتسييا قاتىسۋشىسى اننا راگوزينا.
سولتٷستٸك پوليۋسكە جەتكەن كٷنٸ سيمۆولدىق اكتسييا ۇيىمداستىرىلىپ, 90° نٷكتەسٸنٸڭ اينالاسىندا ەڭ سولتٷستٸكتەگٸ حالىقارالىق حوروۆود ٶتتٸ. شارا باشقۇرتستاننان كەلگەن AY YOLA مۋزىكالىق ۇجىمىنىڭ جاندى ورىنداۋىمەن سٷيەمەلدەندٸ.
رەيس بارىسىندا ەكسپەديتسييا قاتىسۋشىلارى بەلگٸلٸ رەسەيلٸك فانتاست-جازۋشى سەرگەي لۋكيانەنكومەن بٸرگە «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ بورتىندا عىلىمي-فانتاستيكالىق ەڭگٸمە جازدى. ول «روساتومنىڭ» «بٸلٸمگە قۇشتار» عىلىمي-اعارتۋشىلىق ەكسپەديتسيياسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸندە جارييالانادى.
انىقتاما:
«بٸلٸمگە قۇشتار» عىلىمي-اعارتۋشىلىق جوباسى «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان. جوبا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مەن اتوم سالاسىنىڭ تەحنولوگييالارىن كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋعا, تالانتتى جەنە دارىندى بالالاردى ٸزدەۋگە ەرٸ قولداۋعا, ولاردىڭ قابٸلەتتەرٸن دامىتۋعا جەنە كەسٸبي باعدار بەرۋگە باعىتتالعان. جوباعا ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن 14–16 جاستاعى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ورتا ارناۋلى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ قاتىسادى. ولاردىڭ ٸشٸنەن ٷزدٸكتەرٸ «جەڭٸسكە 50 جىل» اتومدىق مۇزجارعىشىنىڭ بورتىندا سولتٷستٸك پوليۋسكە جاسالاتىن عىلىمي-اعارتۋشىلىق ەكسپەديتسيياعا اتتانادى.
رەيسقا قاتىسۋ ٷشٸن ٶتكەن حالىقارالىق ٸرٸكتەۋدە 22 ەلدەن شامامەن 5 مىڭ وقۋشى باق سىنادى. ولار: ارمەنييا, بانگلادەش, بەلارۋس, بوليۆييا, برازيلييا, ۆەنگرييا, ۆەتنام, مىسىر, ٷندٸستان, يندونەزييا, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, موڭعولييا, ميانما, ناميبييا, رۋاندا, سەربييا, تانزانييا, تٷركييا, ٶزبەكستان جەنە وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى.
حالىقارالىق ٸرٸكتەۋ 5 مامىردا باستالىپ, ٷش كەزەڭنەن تۇردى. بٸرٸنشٸ كەزەڭدە قاتىسۋشىلار عىلىمي ۆيكتورينانىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرٸپ, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى, وزىق تەحنولوگييالار, اتوم ەنەرگەتيكاسى جەنە اركتيكانى يگەرۋ سالالارىنداعى بٸلٸمدەرٸن سىناي الدى. ەكٸنشٸ كەزەڭ اتوم سالاسىنىڭ ساراپشىلارى ٶتكٸزگەن ۆەبينارلار سەريياسىن قامتىدى. قاتىسۋشىلارعا «روساتومنىڭ» پەرسپەكتيۆالى شەشٸمدەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە اركتيكاداعى كەمە قاتىناسىن قاۋٸپسٸز ەرٸ تۇراقتى دامىتۋ ٷشٸن قولدانىلاتىن تەحنولوگييالار, سونداي-اق ەلەمدٸك ەكونوميكا مەن عىلىمنىڭ بولاشاعىنداعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ رٶلٸ تۋرالى ايتىلدى.
ەكٸ كەزەڭنٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەر ەلدەن ون فيناليست ٸرٸكتەلٸپ, ولار سوڭعى كەزەڭگە ٶتتٸ. قاتىسۋشىلار «اتوم تەحنولوگييالارى بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدٸ قالاي ٶزگەرتەدٸ?» تاقىرىبىندا شىعارماشىلىق جۇمىستارىن ۇسىندى. فينالدا قاتىسۋشىلار ٷشٸن تاقىرىپتى بٸلەتٸنٸن كٶرسەتۋ عانا ەمەس, ستاندارتتان تىس ويلاۋ, ٶز دەلەلدەرٸن نانىمدى قۇرا بٸلۋ جەنە ماتەريالدى قىزىقتى جەتكٸزۋ قابٸلەتٸن تانىتۋ ماڭىزدى بولدى. فيناليستەردٸڭ جۇمىستارىن اتوم سالاسى, عىلىم, بٸلٸم بەرۋ, اركتيكا مەسەلەلەرٸ جەنە عىلىمي كوممۋنيكاتسييالار ٶكٸلدەرٸنەن قۇرالعان حالىقارالىق قازىلار القاسى باعالادى.
قاتىسۋعا ٶتٸنٸمدەردٸڭ رەكوردتىق سانى قازاقستاننان (945 قاتىسۋشى), قىرعىزستاننان (827 قاتىسۋشى) جەنە بەلارۋستەن (464 قاتىسۋشى) تٷستٸ. سونداي-اق بيىل بەلسەندٸلٸگٸمەن بانگلادەش پەن ميانما دا كٶش باستادى.
«بٸلٸمگە قۇشتار» جوباسىنىڭ جەتٸ ماۋسىمىندا «روساتومنىڭ» سولتٷستٸك پوليۋسكە ۇيىمداستىرعان اركتيكالىق ەكسپەديتسييالارىنا ەلەمنٸڭ ەرتٷرلٸ ەلدەرٸنەن 470-تەن استام دارىندى وقۋشى قاتىستى. جوبا ولارعا قولدانىستاعى اتومدىق مۇزجارعىشپەن تانىسۋعا جەنە رەسەي اتوم سالاسىنىڭ وزىق عىلىمي-تەحنولوگييالىق ەزٸرلەمەلەرٸمەن تانىسۋعا بٸرەگەي مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سولتٷستٸك تەڭٸز جولى - ەۋرازييانىڭ باتىس بٶلٸگٸ مەن ازييا-تىنىق مۇحيتى ٶڭٸرٸ اراسىنداعى ەڭ قىسقا كەمە قاتىناسى باعىتى ەرٸ تاريحي قالىپتاسقان رەسەيدٸڭ ۇلتتىق كٶلٸك ارتەريياسى. رەسەيدٸڭ سولتٷستٸك تەڭٸز جولىن يگەرۋ تاريحى 500 جىلدان استام ۋاقىتتى قامتيدى جەنە 1525 جىلدان باستالادى. سول جىلى رەسەيلٸك ديپلومات دميتريي گەراسيموۆ سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيت تەڭٸزدەرٸ ارقىلى ٶتەتٸن كەمە قاتىناسى باعىتىن پايدالانۋ يدەياسىن ۇسىنعان.
2018 جىلى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ٷكٸمەتٸ «روساتومعا» سولتٷستٸك تەڭٸز جولىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق وپەراتورى ٶكٸلەتتٸگٸن بەردٸ. كورپوراتسييا «سولتٷستٸك تەڭٸز جولىن دامىتۋ» فەدەرالدىق جوباسىن ٷيلەستٸرەدٸ. سونداي-اق ول 2035 جىلعا دەيٸنگٸ سولتٷستٸك تەڭٸز جولىن دامىتۋ جوسپارىن جەنە رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ 2030 جىلعا دەيٸنگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ باستامالارىنىڭ بٸرٸ — رەسەي ٷكٸمەتٸنٸڭ قاۋلىسىمەن بەكٸتٸلگەن «جىل بويى جۇمىس ٸستەيتٸن سولتٷستٸك تەڭٸز جولى» باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا قاتىسادى.
رەسەي ەلەمدە اتومدىق مۇزجارعىشتار فلوتىنا يە جالعىز ەل. فلوتتىڭ وپەراتورى — «روساتوم» مەملەكەتتٸك كورپوراتسيياسىنىڭ «اتومفلوت» فەدەرالدىق مەملەكەتتٸك ۋنيتارلىق كەسٸپورنى. بٷگٸندە «اتومفلوت» فمۋك مۇزجارعىشتار فلوتىنىڭ قۇرامىندا سەگٸز اتومدىق مۇزجارعىش بار.
