ايدوس سارىم: «بەس زاڭ ىرىققا كٶنسە, دۇرىس سايلاۋ ٶتٸپ, ساياسي بەسەكەلەسٸتككە جول اشىلادى»
ايدوس سارىم, قوعام قايراتكەرٸ, ساياساتتانۋشى:
– ۇلتتىق كەڭەستٸڭ العاشقى ۇيىمداستىرۋ كەزدەسۋٸندە قول جەتكٸزٸلگەن كەلٸسٸمدەرگە ساي كەڭەس مٷشەلەرٸ ٶز تالاپ تٸلەگٸ, كەسٸبي باعىتى مەن ىرقىنا قاراي ٷش جۇمىس توبىنا بٶلٸنگەن بولاتىن.
بٸزدٸڭ توپ – ساياسي رەفورمالارعا قاتىستى قۇرىلعان توپ. توبىمىزعا كەڭەستٸڭ اقساقالى, دۋايەنٸ سەيداحمەت قۇتتىقادام اعامىز باستاعان 16 ساياساتكەر, قوعام قايراتكەرلەرٸ, ساياساتتانۋشىلار, زاڭگەرلەر, ساراپشىلار كٸردٸ.
بٸرٸنشٸ كٷننەن باستاپ بٸزدٸڭ توپ قىزمەتٸن جانداندىرىپ, ەكٸ وتىرىسىن ٶتكٸزٸپ, نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا قوعام بەلسەندٸلەرٸمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸپ, ساراپشىلاردىڭ وي-پٸكٸرٸن جيناپ, زەردەلەپ, وسى كٷنگە دەيٸن باسپاسٶز بەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە ايتىلعان سىن-پٸكٸر, تٸلەك-لەبٸزدەرگە مونيتورينگ جٷرگٸزٸپ, «ساياسي مودەرنيزاتسييا», «ساياسي رەفورمالار» دەگەن ۇعىمعا ساياتىن بارشا دٷنيەلەرگە ايرىقشا كٶڭٸل اۋدارا وتىرا, قىزۋ تالقى ٶتكٸزٸسٸپ, داۋىس بەرٸپ, بٸرشاما, جالپىلاما بولسا دا ورتاق پٸكٸرگە كەلگەن سيياقتى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, ەلٸمٸزدەگٸ «ساياسي رەفورما» دەگەن تاقىرىپ ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە, ەرەكەتكە كەلگەندە اسا كٷردەلٸ مەسەلە.
قازاقتىڭ قىزىل تٸلٸنە سالساق, ەكٸ كٷندە ساياسي رەفورما, ٷش اپتادا ساياسي جۇماق ورناتۋعا بولاتىن سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ.
بٸراق, اقيقاتىنا كەلسەك, جۇمىس توبىنىڭ ٸشٸندە دە قىزۋ تالقى ورىن الدى, كەيبٸر مەسەلەلەردٸ داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋگە تۋرا كەلدٸ. ياعني, قازٸر ورتاعا سالايىن دەپ وتىرعان دٷنيەلەر توبىمىزدىڭ ورتاق مەمٸلەسٸ, كٶپتەگەن وي مەن پٸكٸردٸڭ تٷيٸنٸ, كومپروميستٸك ۇسىنىستار.
بۇل وي-پٸكٸر نەدەن تۋىندادى? باسا ايتىپ ٶتكٸم كەلەتٸن بٸر دٷنيە بار.
بەرٸمٸزدە بٷگٸن قىل ٷستٸندە تۇرعان سيياقتىمىز. بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزدان ٷمٸت كٷتٸپ تە, جۇمىسىمىزعا كٶزٸن الارتىپ تا وتىرعانداردىڭ سانى بٸردەي.
ٷمٸت پەن كٷدٸكتٸڭ اراسىن جالعاۋ, كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ, الاڭ دا الاڭ الاڭ جۇرتتىڭ ويلاعانىن دٶپ باسىپ, ٶگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەي, اربانى دا سىندىرماي, قيىننان قيىستىرىپ, ۇلت پەن مەملەكەتتٸڭ داڭعىل جولىن تاۋىپ, ورتاق جول ۇسىنۋ, التىن ورتانى تابۋ ەل مۇراتى مەن بولاشاعىن تٷسٸنگەن ەربٸر ازاماتتىڭ بورىشى مەن مٸندەتٸ دەپ تٷسٸنەمٸز.
سوندىقتان دا كەيبٸر كەزدە قىزدى-قىزدىمەن وسىپ-وسىپ جٸبەرسەك, كەيبٸر كەزدە ساپ-ساپ كٶڭٸلٸم, ساپ كٶڭٸلٸم دەپ, ٶزٸمٸزدٸ سابىرعا دا شاقىرعان كەزٸمٸز بولدى.
قىسقاسى, توبىمىز, وسى جولى تەك ٸرٸ-ٸرٸ, كەسەك-كەسەك دٷنيەلەرگە توقتالىپ, ەڭ باستىسى ورتاق مٷددەنٸڭ ٸسكە اسۋى, جۇمىلا كٶتەرگەن جٷگٸمٸزدٸڭ جەڭٸلدەۋٸ, قوعامدىق-ساياسي ٷدەرٸستەردٸڭ الدىعا قاراي جىلجىعانىن دۇرىس دەپ تاۋىپ وتىرمىز.
بٸزدٸڭ توپتىڭ ٸشٸندە تەۋ ەتكەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ ەلگە ادال قىزمەت ەتٸپ كەلە جاتقان ازاماتتار از ەمەس. وسى جولدا ساياسي رەفورما, ساياسي مودەرنيزاتسييا دەگەن تٸركەستەردٸڭ سان مەرتە سان-ساققا جٷگٸرتٸلٸپ, سان مەرتە سوراقى, ۇسقىنسىز, ۇستىنسىز باعىتقا بۇرىلىپ, بۇرمالانعانىن دا كٶردٸك.
«وسىنىڭ بەرٸ دە بوس سٶز», «وسىنىڭ بەرٸ دە جالعان» دەپ تٷڭٸلگەندەردٸڭ قاتارى جىل ساناپ كٶبەيٸپ تە كەلەدٸ. بٸراق, وسىعان قاراماستان قوعامدىق ورتادا, جۇرت ٸشٸندە شىنايى رەفورما وسىنداي بولۋى كەرەك, وسىلاي بولماسا بەرٸ دە قاراڭ دەگەن قاتقان قاعيدا دەرەجەسٸنە جەتكەن ۇستانىمدار دا جەتەرلٸك.
بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزعا قاراپ, «مٸنەكي, وسى مەسەلە ايتىلماسا, وندا بادالىڭدار, وسىنى ايتپاساڭدار قاراڭ قالىڭدار» دەپ وتىراتىن توپتار دا جوق ەمەس.
قوعام قالاي ەركەلكٸ بولسا, بيلٸك ٸشٸ دە سولاي بٸركەلكٸ ەمەس ەكەنٸن دە جاقسى تٷسٸنەمٸز. قوعامنىڭ دٷيٸم كٶپشٸلٸگٸ «قانداي دا بولسا دا ٶزگەرٸس بولسا ەكەن» دەسە, بيلٸك ٸشٸندە «بٷگٸنگٸ كٷنٸمٸز التىن عاسىر, ەشتەڭە دە ٶزگەرمەسە ەكەن, وسى تاز قالپىندا قالا بەرسە ەكەن» دەيتٸندەر دە جوق ەمەس.
دۇرىس تٷسٸنسەك, بٸزدٸڭ جۇمىس وسى ەكٸ كٶزقاراستىڭ تەكەتٸرەسكە تٷسپەي, قاندى جانجالعا اپارماي, ەلدٸ شايقالتپاي, مەملەكەتتٸ مۇقالتپايتىن جولىن تابۋ, سونى قوعامعا ۇسىنۋ!
ولاي بولاتىن بولسا, بٸزدٸڭ توپتىڭ ابىروي-ارىنىڭ مەسەلەسٸ – نەگٸزگٸ-نەگٸزگٸ دەگەن مەسەلەسٸن ناق ايتۋ, سولاردى شەشۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەۋ, ۇرىسا-تابىسا وتىرا ورتاق جولىن, سارا جولىن قاراستىرۋ بولىپ تابىلادى.
قاسىقتاپ جينالعان ابىرويدى بٸر كٷندە شەلەكتەپ تٶگەتٸن ەشكٸمنٸڭ دە جايى جوق!
بٸراق, ەل مەن ۇلت ٷشٸن, بولاشاق ۇرپاق ٷشٸن كەيبٸر كەزدە اردى ساتپاسا دا, ات پەن ابىرويدان ايرىلاتىن كەزەڭدەر بولىپ تۇرادى. ەگەر ۇلت جۇمىسى ٶرگە دومالاسا, سەڭ كوزعالسا, نەتيجە بولسا, ساياسي ٷدەرٸستەر باستالسا, مەنٸكٸ عانا دۇرىس, سەندەر وڭباعان ەكەنسٸڭدەر دەپ قاراپ تۇرار, تٶسەكتە كٶسٸلٸپ جاتار جايىمىز دا جوق!
بٸرٸمٸزگە ۇناسىن-ۇناماسىن, دەل وسى كەزگە ساياسي مودەرنيزاتسييا, ساياسي رەفورما دەگەن مەسەلەلەرگە قاتىستى ناقتى قوعامدىق پٸكٸر قالىپتاستى.
جۇمىس توبى بارشا جۇمىستى, ايتىلعان پٸكٸردٸ زەردەلەي كەلە ساياسي مەسەلەلەر ەلٸمٸزدە قابىلدانعان جيىرما ەكٸ زاڭعا قاتىستى ەكەنٸنە كٶزٸن جەتكٸزدٸ.
الايدا, وسى كەزگە دەيٸنگٸ بارشا داۋ-داماي ساياسي ٷدەرٸستەردٸ, ولاردىڭ باستى ەرەجەسٸن انىقتايتىن بەس-التى زاڭنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپشىلانعانىن دا جوققا شىعارا المايمىز.
بٸزدٸڭ ۇسىنىستاردىڭ باستى باعىتى – ەلدەگٸ ساياسي ٷدەرٸستەردٸ دەموكراتيزاتسييالاۋ, زاڭنامانى ۇلت مٷددەسٸنە ساي ىرىقتاندىرىپ, ليبەراليزاتسييالاۋ, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارداعى تەڭسٸزدٸكتٸ جويۋ, قوعام تىنىسىن اشىپ, حالىق پەن بيلٸك اراسىن جاماۋ بولىپ تابىلادى.
جۇمىس توبى جٷرگٸزگەن مونيتورينگ, وسى كەزگە دەيٸن ٸستەپ كەلگەن ديسكۋسسييالىق الاڭدار مەن تالقىلاردىڭ ماتەريالدارىن زەرتتەۋ, باسپاسٶزدە جارىق كٶرگەن ماقالالاردىڭ مازمۇنى, ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەردٸڭ پٸكٸرٸ نەگٸزٸنەن بەس زاڭنىڭ اياسىنداعى سىن مەن داۋ-داماي ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ.
وسى بەس زاڭ تٷزەلەتٸن بولسا, وسى بەسەۋٸ ىرىققا كەلسە, دۇرىس سايلاۋ ٶتەدٸ, ساياسي پليۋراليزم مەن ساياسي بەلسەندٸلٸككە, ساياسي بەسەكەلەسٸتككە جول اشىلادى دەگەن پايىمدار بار.
بۇل زاڭدار:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستار, ميتينگٸلەر, شەرۋلەر, پيكەتتەر جەنە دەمونستراتسييالار ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» 1995 جىلدىڭ 17 ناۋرىزىنداعى زاڭى;
2002 جىلدىڭ جازىندا قابىلدانىپ, سان مەرتە جامالعان «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭ;
1999 جىلى قابىلدانىپ, قىرىق جامالعان «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭ;
باعىنان سورى كٶپ, تالاي-تالاي داۋدىڭ ٶزەگٸ بولىپ تابىلاتىن, 1995 جىلى قابىلدانىپ, سوڭىنان مىڭ قۇبىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭ;
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتٸ مەن ونىڭ دەپۋتاتتارى تۋرالى» زاڭ.
سونىمەن قاتار, قوعامدىق ورتا مەن سانادا «جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى», «سوت رەفورماسى جەنە پەنيتەنتسيارلىق جٷيەلەردٸ رەفورمالار تۋرالى» ارنايى تۇجىرىمدامالار بٸرٸنشٸ كەزەكتە قابىلدانۋى تيٸس دەپ وتىرمىز.
جوعارىدا اتالعان زاڭ دار قاي باعىتتا ٶزگەرۋٸ تيٸس دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, بۇل زاڭدار تٷبەگەيلٸ تٷردە قايتا قارالىپ, زامان تالابىنا, جۇرت سۇرانىسىنا ساي قايتا جازىلىپ, اشىق تالقىلانىپ, جاڭادان قابىلدانۋى كەرەك!
ميتينگٸلەر تۋرالى زاڭ ەڭ الدىمەن ازاماتتاردىڭ ٶز ويىن ايتۋ-تانىتۋ قۇقىقتارىن سٶزسٸز قامتاماسىز ەتۋ, بەيبٸت شەرۋلەردٸڭ تٷرٸ, سىن-سيپاتىن زاڭ اياسىندا انىقتاۋ, قاتىسۋشى ەربٸر تاراپتىڭ قۇقىقتارى مەن تىنىس-تٸرلٸگٸن ايقىندايتىن, جيىنداردىڭ نەگٸزٸنەن حابارلاندىرۋ تەرتٸبٸمەن ٶتكٸزٸلۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن, ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸنە ساي بولۋى تيٸس دەپ وتىرمىز!
ساياسي پارتييالار تۋرالى زاڭناما ەل ازاماتتارىنىڭ ساياسي مٷددەسٸنە ساي پارتييالارعا بٸرٸگٸپ, ٶز جۇمىسىن ەركٸن جٷرگٸزۋ قۇقىنا ساي, ولاردى قۇرۋ مەن مەملەكەتتٸك تٸركەۋگە قاتىستى شەكتەۋلەر مەن تسەنزدەردٸ جٷيەلٸ تٷردە ازايتۋ باعىتىندا قابىلدانۋى تيٸس.
ەلٸمٸزدەگٸ «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭناما «بۇقارالىق اقپارات قۇرالى» دەيتٸن ۇعىمدى دۇرىس انىقتاۋ, جالعان اقپارات ۇعىمىن دەكريمينيليزاتسييالاۋ, داۋ-دامايلاردى سوتقا جەتكٸزبەي شەشۋ تۇرعىسىندا قابىلدانۋى تيٸس دەپ سانايمىز.
قازاقستاننىڭ سايلاۋ كودەكسٸ دە سايلاۋ سايىن سىنعا الىنىپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭناما پارلامەنت پەن مەسليحاتتاردى سايلاۋدىڭ ارالاس جٷيەسٸنە كٶشۋدٸ, پارتييالاردىڭ مەجٸلٸسكە ٶتۋ تابالدىرىعىن تٶمەندەتۋ, اۋدان دەڭگەيٸنە دەيٸنگٸ ەكٸمدەردٸ حالىقتىڭ تٸكەلەي سايلاۋى جٷيەسٸنە كٶشۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ٶزگەرٸستەرمەن تولىعۋى تيٸس. بۇنىڭ بارلىعى دا, ەرينە, بٸر كٷندە بولا قويماس, بٸراق وسىنىڭ ساتىلىق, مەرزٸمدٸك ساتىسى, جٷيەسٸ مەن جەلٸسٸن جاساقتاۋ, جازىپ شىعۋعا ەبدەن بولادى.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى تۋرالى زاڭناما پارلامەنتتٸڭ اتقارۋشى بيلٸكتەن تەۋەلسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋٸ, پارلامەنتتٸك وپپپوزيتسييانىڭ قىزمەتٸنە مٷمكٸندٸك بەرۋٸ, پارلامەنت قىزمەتٸنٸڭ اشىقتىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ تۋراسىندا قايتا قارالۋى تۇرعىسىندا ٶزگەرۋٸ كەرەك دەپ سانايمىز.
سونىمەن قاتار, قوعامدىق پٸكٸردٸ زەرتتەي كەلە, كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزە وتىرا, بٸزدەر مىناداي ۇسىنىستاردى قوسا ۇسىنعاندى جٶن ساناپ وتىرمىز:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى پاكتٸنٸڭ ەكٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاماسىن قۇپتاپ, «ٶلٸم جازاسى» دەگەن ۇعىمنان باس تارتۋى كەرەك. زاڭناماعا «ٶلٸم جازاسى» دەگەن ۇعىم ورنىنا «عۇمىرلىق باس بوستاندىعىنان ايىرۋ» ۇعىم ەنۋٸ تيٸس.
تاعى بٸر مەسەلە: ەلٸمٸزدٸڭ زاڭناماسىنداعى 174 باپ قايتا قارالىپ, «ەلەۋمەتتٸك, تاپتىق جٸك سالۋ» دەگەن سيياقتى ۇعىمدارعا جاڭا كٶزقاراس قاجەت.
…
قۇرمەتٸ تٶراعا! قۇرمەتتٸ كەڭەس مٷشەلەرٸ!
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بٸرٸنشٸ وتىرىستىڭ ٶزٸندە عانا كٶتەرٸلٸپ وتىرىلعان مەسەلەلەردٸڭ ٶزٸ بٸر-بٸر داستان سەكٸلدٸ. ەر مەسەلە, ەربٸر سۇراق ۇزاق زەرتتەۋدٸ, تەرەڭ تالقىنى, اشىق ەڭگٸمەنٸ تالاپ ەتەدٸ.
بايقاپ وتىرساق, وسى مەسەلەلەردٸ جٷرگٸزٸپ, ٸسكە اسىرۋعا دايىندىعىمىز دا ەرتٷرلٸ سيياقتى. مىسالى, ميتينگٸلەر مەن باسپاسٶز تۋرالى زاڭنامالار بويىنشا دەل بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە بٸرنەشە بالاما زاڭ جوبالارى, ەرتٷرلٸ دەرەجەدەگٸ تالقىلار مەن جيىندار ٶتكٸزٸلٸپ قويىلدى.
بۇل مەسەلەلەر بويىنشا تيٸستٸ ماماندار مەن ساراپشىلاردىڭ تٸزٸمٸ مەن قاتارى ساقاداي ساي تۇر. اتالمىش ميتينگٸلەر تۋرالى زاڭنامانى بٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸمٸز الماتى قالاسى قوعامدىق كەڭەسٸ اياسىندا تالقىلاپ, ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, بٸرشاما جەتٸستٸككە جەتتٸك دەپ ايتا الامىز.
تەمٸردٸ قىزعان كەزٸندە سوق دەگەن بابالارىمىز. بەلكٸم, سول سيياقتى بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸ قاتارىنان وسى مەسەلەلەرگە قاتىستى جۇمىس توپتارىن قۇرىپ, وعان مەجٸلٸس جەنە سەنات دەپۋتاتتارىن, ساياسي پارتييا ٶكٸلدەرٸن تارتىپ, جۇمىستى باستاپ كەتۋگە دە بولاتىن دا شىعار! ەگەر بٷگٸن تيٸستٸ شەشٸم قابىلدانىپ, پەرمەن بەرٸلسە, ٶزٸمٸزدٸ قاجاپ, قارقىندى جۇمىس ٸستەسەك, ۇلتتىق كەڭەستٸڭ كەلەسٸ وتىرىسىنا ناقتى زاڭ جوباسىن ۇسىنا الار ەدٸك.
ەگەر قالعان مەسەلە بويىنشا وسىنداي ەزٸرلٸك پەن دايىندىق بولسا, سولار بويىنشا دا وسىنداي تەرتٸپپەن قوزعالىپ, ۇلتتىق كەڭەستٸڭ ەربٸر وتىرىسىنا ناقتى زاڭ جوبالارىن ۇسىنا الاتىن رەجيم مەن قارقىنعا جەتە الاتىنىمىزعا ٶز باسىم ەش كٷمەندانبايمىن.
ەڭ باستى مەسەلە – ۇلت پەن مەملەكەتتٸڭ مەسەلەسٸ! ۇلتىمىزدىڭ ۇيىپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مۇراتتارىنا جەتۋٸ! جەكەلەپ كەلسەك, بٸزدٸڭ ەشقايسىمىزعا اتاقتىڭ دا, داڭقتىڭ دا قاجەتٸ جوق. جۇمىس نەتيجەلٸ بولىپ, جٷيەلٸ تٷردە جەتٸستٸككە جەتسەك, ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن بەلگٸلٸ بٸر مەجە مەن ۋاقىت ٸشٸندە قايتا جاساقتاپ, حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقساق, قازاق دەگەن ۇلتىمىزدى الداعى قيىن-قىستاۋ زاماننىڭ سودىر-سوقپاعىنا سوقتىرماي, سۋىعىنا توڭدىرماي, شىجىعىنا كٷيدٸرمەي الىپ شىقساق, وسىدان ارتىق ارمان, وسىدان ارتىق ابىروي جوق. سولاي بولسىن دەپ تٸلەيمٸز!
