وسى ورايدا گازەتٸمٸزدٸڭ ٶتكەن جولعى سانىندا «بوزىمباەۆ نە بٷلدٸردٸ?» دەگەن ماقالا جارييالاعان ەدٸك. مٸنە, سوعان جاۋاپ كەلٸپتٸ.
پاۆلودار ٶڭٸرٸنە بەلگٸلٸ اقىن, جۋرناليست ارمان قاني «قانات الدابەرگەنۇلىنا قولداۋ كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك!» دەيدٸ.
ەيتسە دە, اۆتوردىڭ بٸرقاتار پٸكٸرٸمەن كەلٸسكەن ەكەن. ەسٸرەسە, ەكٸمنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى اسقار جالدينوۆكە قاتىسى بٸراز جايتتىڭ باسىن اشىپتى...
[caption id="attachment_11218" align="alignleft" width="322"]
– جالپى, كەرەكۋ حالقىنىڭ بوزىمباەۆقا دەگەن كٶزقاراسى قانداي?
– قانات بوزىمباەۆ ەكس-ەكٸم ەرلان ارىن ٸستٸ بولىپ, ٶڭٸردەگٸ ساياسي كٷشتەر ەكٸگە جارىلىپ, بٸر-بٸرٸمەن تەكەتٸرەسكە تٷسكەن اسا كٷردەلٸ كەزەڭدە كەلدٸ.
بٸر توپ ونى «ۇلتشىل» ەرلان مۇحتارۇلىنىڭ ٶزٸن ۇزاق جىلدارعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا, ٸسٸن تٷگەل جوققا شىعارۋعا ىقپال ەتەتٸن تەگەۋٸرٸندٸ ەكٸم رەتٸندە قابىلداپ, ونى سول ماقساتقا بارىنشا پايدالانۋدى كٶزدەدٸ. بۇلاردىڭ مٷددەسٸ جەرگٸلٸكتٸ تەۋەلسٸز ورىستٸلدٸ باسىلىمداردان, رەسپۋبليكالىق «راتەل كز», «ۆرەميا», «نۇر كز» تەرٸزدٸ پورتالداردان ايقىن اڭعارىلدى.
ەكٸنشٸ توپ وعان بٸر كٷدٸك, بٸر ٷمٸتپەن قاراپ, نازارىن ٶڭٸردەگٸ ۇلتتىق پروبلەمالارعا بۇرۋدى كٶزدەدٸ. تٸپتٸ سىناۋعا دەيٸن باردى. بۇل جايت نەگٸزٸنەن قازاقتٸلدٸ باسىلىمداردان كٶرٸنٸس تاپتى.
ساياسي كٷشتەردەن باسقا جينالىستاردا ەكٸمدەردٸ ماداقتاپ, ەدەمٸ سٶيلەۋگە ەبدەن داعدىلانعان شاعىن توپ بار. ەرينە, ولاردىڭ قانات الدابەرگەنۇلىنا دەگەن ىنتا-ىقىلاسى ايرىقشا! بٸراق ەرتەڭ ەكٸم قىزمەتٸنەن كەتكەن سوڭ سول كٶزقاراسىندا قالا ما, تاپ باسىپ ايتۋ قيىن...
– بوزىمباەۆ نە بٷلدٸردٸ? ول سوعۇرداي نە جازدى? قايدان قاتەلەستٸ?
[caption id="attachment_11223" align="alignright" width="157"]
[caption id="attachment_11227" align="alignright" width="182"]
[caption id="attachment_11226" align="alignright" width="154"]
– قانات الدابەرگەنۇلى بٸردەڭەنٸ بٷلدٸردٸ دەپ كەسٸپ ايتۋعا بولمايدى. ٶزگە ەكٸمدەر سيياقتى ونىڭ دا «پليۋستەرٸ» مەن «مينۋستەرٸ» بار.
مەنٸڭشە, ول ەكونوميكاعا باسىم باعىت بەرٸپ, يدەولوگييانى بوساڭسىتىپ الدى. ونىڭ مىقتى ەكونوميست, بٸلٸكتٸ قارجىگەر ەكەنٸندە كٷمەن جوق, بٸراق مىقتى يدەولوگ ەمەس.
يدەولوگييا بويىنشا بۇرىنعى ورىنباسارى ارىن ورساريەۆ بٸلٸمدٸ ازامات, بٸر كەمشٸلٸگٸ – ورىستٸلدٸ, ورىسشا ويلايدى, ورىستٸلدٸ ورتانىڭ كٶڭٸلٸنە قارايلادى. ونىڭ وسى وسالدىعىن شوۆينيستٸك, نيگيليستٸك پيعىلداعى بەلسەندٸلەر ٶز پايداسىنا جاراتا بٸلدٸ...
وبلىستا بيلٸك پەن قوعامنىڭ قاتىناسىن رەتتەۋ تٸكەلەي مٸندەتٸ بولىپ تابىلاتىن وبلىس ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان كاپەنوۆتىڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸ ٶتە تٶمەن.
ال ەكٸمنٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ٶكٸلدەرٸمەن تٷسٸنٸسٸپ, ىنتىماقتاسا جۇمىس جاساۋعا تيٸستٸ باسپاسٶز حاتشىسى اسقار جالدينوۆ بولسا, ەكس-ەكٸم ەرلان ارىندى جەنە وعان اراشا تٷسكەن جەرگٸلٸكتٸ قازاق زييالىلارىن, پاتشاشىل-كەڭەسشٸل توپتىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا «ناتسپاتتاردى» سىناۋدا ايرىقشا بەلسەندٸلٸگٸمەن تانىلعان ولگا ۆورونكو, دجاميليا ماريچەۆا سيياقتى جۋرناليست-«كريميناليستەردٸ» كٶتەرمەلەپ قولدادى. بۇلاردىڭ قىلمىستى ٸستەردەن باسقا تاقىرىپتاردى جازا الاتىنىنا كٷمەنٸم بار. جالپى, ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ب. كاپەنوۆ تە, باسپاسٶز حاتشىسى ا. جالدينوۆ تە جۋرناليستەردٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ تەرٸزدٸ لاس تەحنولوگييانى قولدانادى دەپ پايىمدايمىن.
ەرينە, ەلگٸندەي قىزمەتكەرلەرمەن ق.ا. بوزىمباەۆتىڭ وبلىستا يدەولوگييانى دۇرىس جٷرگٸزۋٸ مٷمكٸن بە?.. ونىڭ باستى قاتەلٸگٸ وسىنداي كادرلارعا سەنٸم ارتۋىندا بولسا كەرەك.
جالپى, ٸشكٸ ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى ب. كاپەنوۆ تە, باسپاسٶز حاتشىسى ا. جالدينوۆ تە جۋرناليستەردٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ تەرٸزدٸ لاس تەحنولوگييانى قولدانادى دەپ پايىمدايمىن.
– ۇلتتىق باعىتتا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ باعىتىندا قانداي دا بٸر ٸس-شارا اتقارىپ جاتىر ما? ەلدە ول دا...
– قانات الدابەرگەنۇلى قازاق تٸلٸندە جاتىق سٶيلەيدٸ دەپ ايتا المايمىن. بٸراق سوعان قاراماستان, رەسمي جينالىستاردا قازاقشا جٷرگٸزۋگە مەن بەرەدٸ, ۇلتى قازاق لاۋازىمدى تۇلعالاردان قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸن تالاپ ەتەدٸ! بۇل ورايدا ول, تٸپتٸ, ەرلان مۇحتارۇلىنان اسىپ تٷستٸ دەگەن پٸكٸردەمٸن.
[caption id="attachment_11228" align="alignright" width="563"]
ەگەر جەرگٸلٸكتٸ قازاق زييالىلارىمەن كەزدەسٸپ, ۇلتتىق مۇرات-مٷددەدەن تۋىنداعان پروبلەمالاردى بٸرگە تالقىلاسا, ٶز ۇسىنىسىن ايتسا, سولاردىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنٸپ, ەسٸمٸ ايرىقشا ەسپەتتەلەر ەدٸ! مۇنداي كەزدەسۋلەردٸ يدەولوگييا بويىنشا قازٸرگٸ ورىنباسارى عاني سەدٸبەكوۆ ويداعىداي ۇيىمداستىرىپ جٷر.
قالاي دەسەك تە, كەڭەستٸك ت-34 تانكٸسٸ, ايماۋىتوۆ ەسكەرتكٸشٸ, «روسسييا» قوناق ٷيٸنٸڭ قيراندىسى, وبلىستىڭ لوگوتيپ تاڭباسى, پاتشازادا رومانوۆتىڭ 155 جىلدىعى تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋلى مەسەلەلەر قانات بوزىمباەۆتىڭ ارقاسىندا قازاق زييالىلارىنىڭ پايداسىنا شەشٸلدٸ!
– بوزىمباەۆ كەرەكۋگە كەلگەلٸ جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ ساياسي ھەم زييالى ورتاسىمەن شىعىسا المادى دەيدٸ. وسى راس پا?
– قانات الدابەرگەنۇلى وبلىستا كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن ەندٸ عانا بٸلە باستادى عوي دەيمٸن. و باستا جاڭا ەكٸمگە وبلىستىڭ ساياسي-قوعامدىق ٶمٸرٸنەن اقپارات بەرەتٸن بٸلٸكتٸ ەرٸ تەجٸريبەلٸ جوعارى لاۋازىمدى بٸرەۋ بولعان جوق. ٸشكٸ ساياسات باسقارماسى باسشىسىنىڭ سيقى ەلگٸندەي...
ايتپاقشى, ول جٶنٸندە وبلىس ەكٸمٸنە اشىق حات جازعانمىن. وندا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸلەرٸنە تيەسٸلٸ مەرەيتويلىق مەدالدى باۋىرجان كاپەنوۆتىڭ ٶزٸ يەلەنٸپ كەتكەنٸ جەنە ٶزٸمەن دوستىق قاتىناستاعى يۋريي پاۆلەنكوعا دا بەرگٸزگەنٸ ايتىلعان.
ەكەۋٸنٸڭ دە ەلگٸ قوزعالىسقا ەش قاتىسى جوقتىعى ايداي ايقىن جايت! يۋ. پاۆلەنكو, كەرٸسٸنشە, 1990 جىلدارى «سلاۆييا» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندٸسٸ رەتٸندە تانىلدى, اتامان ەرماك مٷسٸنٸن قۇلاتۋدى كٶزدەگەن «ازات» قوزعالىسى بەلسەندٸلەرٸنە قارسى شىققان ادام! پاۆلودارداعى تۋرگەنوۆ كٶشەسٸ اتاۋىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ماحمەت قايىرباەۆتىڭ اتىنا ٶزگەرتۋگە قارسىلىق تانىتتى. بۇدان سوڭ قحكپ وبلىستىق فيليالىنىڭ حاتشىسى گ.د. وسيپوۆپەن بٸرگە كوممۋنيستٸك يدەولوگييانى جٷرگٸزۋگە اتسالىستى.
اشىق حاتتا باۋىرجان كاپەنوۆتىڭ بۇدان ٶزگە قىلىقتارى دا جازىلعان, بٸراق وبلىس ەكٸمٸ وبلىس اقىنىنا جاۋاپ بەرگەن جوق... وسىدان كەيٸن كٶڭٸلگە كٸربٸڭ تٷسكەنٸ راس.
دەل وسى تۇستا ايتا كەتەرلٸك بٸر جايت, پاۆلودار قالاسى ەكٸمدٸگٸندە دە ەكٸمنەن باستاپ, ورىنباسارلارى دا, بٶلٸم مەڭگەرۋشٸلەرٸ دە جاڭادان كەلگەندەر.
قالادا كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن جەتٸك بٸلمەيدٸ. بۇرىن ەكٸمنٸڭ ورىنباسارى بولىپ ٸستەگەن ايىم قانافينا تەرٸزدٸ تەجٸريبەلٸ, مىقتى يدەولوگتى كٶرە الماي تۇرمىن. ۇلتتىق مەسەلە بويىنشا كەز كەلگەن ۋاقىتتا داۋ تۋىنداۋى ەبدەن ىقتيمال.
مينيسترلەر, ەكٸمدەر داۋ-دامايعا ۇرىنىپ جاتقان قازٸرگٸ كەزەڭدە وبلىستى باسقارۋ وڭاي ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنەمٸز. ەندٸ قانات الدابەرگەنۇلى بٸزگە سەنٸم ارتسا بولادى. ال شەنەۋنٸكتەرگە سەنۋ-سەنبەۋٸ – ٶز ەركٸندە. تەك دٸنمۇحامەد قوناەۆتان ٶزٸنٸڭ كادرلارى تەرٸس بۇرىلىپ كەتۋٸ ٷشٸن 18 مينۋت جەتكٸلٸكتٸ بولعانىن ەستە ۇستايتىن شىعار...
ەكٸمنٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸ – ونىڭ قانداي دا بٸر قىلمىسىن مويىنداعانى بولىپ سانالادى. مۇنداي جاعدايدا وبلىستاعى ورىستٸلدٸ تەۋەلسٸز باسىلىمدار تٸلشٸلەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك وعان قارسى ماتەريالداردى قارداي بوراتادى!
– «قانات بوزىمباەۆتىڭ ۇلى دەۋرەن ٶلكەدەگٸ پرەزيدەنت رەزيدەنتسيياسىندا قىز زورلاپتى» دەگەن سٶز كەۋكەۋلەگەلٸ بٸر ايعا جۋىقتادى. بۇعان قاتىستى نە ايتاسىز?
– بۇل جايىندا گازەتكە شىقپاي تۇرعاندا «ۇزىنقۇلاقتان» ەستٸگەنبٸز. ەرينە, وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ۇلى ٶزٸ دوس-قۇربى تۇتقان ادامداردى رەزيدەنتسيياعا اپارۋى ٶرەسكەل ٸسكە جاتپايدى, ٶيتكەنٸ ول ورىن قۇپييا ەسكەري نىسان ەمەس, اتا-اناسى مەن ٶزٸ تۇراتىن عيمارات. ال ونىڭ دەل سول جەردە زورلىق ٸسكە بارۋى ەش قيسىنعا كەلمەيدٸ. «Central Asia Monitor» پورتالىنداعى «بانديتسكيي پاۆلودار», «جاس الاش» گازەتٸندەگٸ «بوزىمباەۆتى بوپسالاعانداردىڭ قاتارى كٶبەيۋٸ مٷمكٸن» دەگەن جارييالانىمداردا ەكٸمگە قارسى قىلمىستىق توپتىڭ ەرەكەتتەرٸ اشىلعان دەپ بٸلەمٸن.
ەكٸمنٸڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸ – ونىڭ قانداي دا بٸر قىلمىسىن مويىنداعانى بولىپ سانالادى. مۇنداي جاعدايدا وبلىستاعى ورىستٸلدٸ تەۋەلسٸز باسىلىمدار تٸلشٸلەرٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك وعان قارسى ماتەريالداردى قارداي بوراتادى!
– ەگەر, بوزىمباەۆتىڭ ۇلى قىز زورلاماعان بولسا, وندا وسىعان دەيٸن ەكٸمنٸڭ ٶزٸ اشىق پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, ٶز ۇلىنىڭ اق ەكەنٸن مەلٸمدەپ, بۇل ساياسي شانتاج دەپ نەگە ناقتى جاۋاپ بەرمەدٸ?
– ەكٸم قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ٸسٸنە ارالاسىپ, ۇلىن اراشالاۋعا كٸرٸسكەن جوق. كەرٸسٸنشە, زاڭدى قۇرمەتتەيتٸنٸن تانىتىپ, تەرگەۋ امالدارىنىڭ قورىتىندىسىن كٷتٸپ وتىر. ەكٸمنٸڭ: «مەنٸڭ ۇلىم اق, بۇل ساياسي بوپسالاۋ!» – دەپ مەلٸمدەمە جاساۋىنان گٶرٸ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ رەسمي قورىتىندىسى ەلدەقايدا سالماقتى عوي.
– جەرگٸلٸكتٸ ورىس ۇلتشىلدارى ەكٸمگە قىسىم جاساپ وتىر دەيدٸ. كەزٸندە ەرلان ارىندى دا تۇزاققا تٷسٸرگەن ەككٸ توپ, بوزىمباەۆتى ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداۋىنا جٷرگٸزۋ ٷشٸن وسىلاي ارانداتىپ وتىرعانى ايتىلىپ جٷر. گولىشكينٸڭٸز ورىس شوۆينيستەرٸنٸڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ كٶرٸنەدٸ. بۇل ۆەرسيياعا قالاي قارايسىز?
– ەكەلٸ-بالالى ۆاسيليي مەن ياروسلاۆ گولىشكيندەردٸ ورىس ۇلتشىلدارى قاتارىنا قوسۋعا بولماس. بٸراق ولاردىڭ يەلٸگٸندەگٸ «ۆەرسييا» گازەتٸ رەداكتسيياسى تٸپتٸ مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ دە بەدەلدەرٸنە نۇسقان كەلتٸرەتٸن ماتەريالدار جارييالاپ, ٶزدەرٸنە قوقان-لوقى كٶرسەتكەن...
جالپى, پاۆلوداردا پاتشالىق-كەڭەستٸك دەۋٸردٸ كٶكسەيتٸن توپ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ولار ورىستٸلدٸ تەۋەلسٸز گازەتتەر ارقىلى وبلىس پەن قالا باسشىلارىنا ىقپال ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ. ەگەر ەكٸم بۇل توپتىڭ ىعىنا جىعىلسا, ايتقانىنا كٶندٸرٸپ, ايداۋىنا جٷرگٸزەتٸن بولادى. بٸر جاقسىسى, قانات بوزىمباەۆ ولاردىڭ بوپسالاۋىنان ىققان جوق! كەرٸسٸنشە, ٶزدەرٸنە قارسى ەرەكەت جاساپ, مىقتىلىعىن تانىتتى!
– دەل قازٸرگٸ جاعدايدا بوزىمباەۆتى جاقتاۋىمىز كەرەك پە, ەلدە داتتاۋىمىز با?...
– ەرينە, قانات الدابەرگەنۇلىنا قولداۋ كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك! ٶيتكەنٸ, وبلىس ەكٸمٸ مەن ونى بوپسالاۋشى قىلمىستىق توپتىڭ تارتىسىنا نەمقۇرايدىلىق كٶرسەتۋ زييالى قاۋىمعا جاراسپايتىن قىلىق. وقيعا بٸزدٸڭ ٶڭٸردە ورىن الىپ وتىرعاندىقتان, ودان شەت قالۋعا مورالدىق قۇقىمىز جوق!
ەڭگٸمەلەسكەن, مادييار مەكەن
