اق اپا (ەڭگٸمە)
– تۇرسىنگٷل, ەي, تۇرسىنگٷل! تۇر. تاڭ اتتى عوي, – دەپ داۋىستاي باستادى. ويپىرىم-اي, نەعىپ اتىن اتادى. ەكەسٸ بولعاسىن با? جو-جوق, بۇل بٸلەتٸن دەمەش ەكەسٸنە دەس بەرمەيدٸ عوي. ەلدە اقىل-ەسٸنٸڭ كٸرەيٸن دەگەنٸ مە? كٷلكٸسٸ كەلدٸ. اق اپاسى قۇبىلمالى اۋا رايى سيياقتى. تٷسكە دەيٸن جىلىنىپ, تٷستەن كەيٸن قارلى بوران بورايتىن.
قازٸر كٷلٸپ وتىرادى دا, سەلدەن سون كٶزٸ الارىپ, اۋزىنان نەبٸر بىلاپىت سٶزدەر شىعادى. قىسقاسى, اق اپاسى تٷلەن تٷرتكەندەي, بٸرەسە ادام, بٸرەسە شايتان كەيپٸنە ەنەدٸ.
اناسى باقيلىق بولعاننان كەيٸن, ٷي ٸشٸ قۇلازىپ ازىپ كەتتٸ. ەلي ەكەۋٸ اناسى كٸرٸپ كەلەردەي اۋىق-اۋىق ەسٸككە الانداسا, ەكەسٸ شٶلمەكتەن باس كٶتەرمەدٸ. وسىلاي بٸر جىل ٶتتٸ. ەكەسٸ بٸردە: «مىنا كٸسٸ ەندٸ انالارىڭ بولادى», – دەپ ٷيٸنە اق اپاسىن الىپ كەلدٸ. تٷسٸ سۋىق, مٸنەزٸ قاتال جاندى كٶرگەندە, تۇرسىنگٷل جىلان شاعىپ العانداي ىرشىپ تٷستٸ. اق اپاسى جامان ادام بولىپ كٶرٸندٸ وعان... جٷرەگٸ قۇرعىر الداماپتى. انا ورنىنا كەلگەن اپاسى ۋلى جىلاننان بەتەر. تٸلٸن تاپپاساڭ, شاعىپ ٷلگەرەدٸ. ٷيگە العاش كەلگەندە: «اينالايىن, قىزىم», – دەپ ٸشٸ-باۋىرىنا كٸرٸپ, باسىنان سيپاپ, بارىن بەرەتٸن. «اينالايىنى» بٸرتە-بٸرتە «تۇرسىنگٷلجانعا», كەيٸن «تۇرسىنگٷلگە» ۇلاستى. قازٸرگٸ eciمi «ەي, قىز!». تۇرسىنگٷل دالاعا شىعىپ, كٷندەگٸ ەدەتٸنشە بٸر كەرٸلدٸ دە, مال تۇراتىن اۋلاعا بەتتەدٸ. بۇزاۋلارى دا مۇنى كٷتٸپ تۇرعانداي ەنەلەرٸنە قاراي ۇمتىلا باستادى. مال ەكەش مال دا انالارىن جاقسى كٶرەدٸ-اۋ! وسىنداي كەزدە ونىڭ ەسٸنە اناسى تٷسەدٸ...
اق جاۋلىعى جەلكٸلدەپ دەمەش ساماۋرىن جاعا باستادى. ال تۇرسىنگٷل كٷندەگٸ ەدەتٸنشە قوس سيىردى الىپ, ٶرٸسكە بەتتەدٸ. جولدا, اناۋ شەتتە تۇرعان اق بەيٸت ونى قول بۇلعاپ شاقىراتىنداي, ٷنەمٸ وسىندا سوعادى. سيىرلارى دا ٷيرەنگەن. بەيٸت جانىندا كٸدٸرٸپ, سودان سوڭ ٶرٸسكە بەت الادى. ماۋقىن بٸر باسسىن دەيدٸ-اۋ, سٸرە. ول تٸزەرلەي وتىردى دا, قۇلپىتاستاعى انا سۋرەتٸن سيپاپ, كٷندەگٸ تٸرلٸگٸن بايانداي باستادى:
«تاڭەرتەن ەليدٸن كٶرپەسٸ اشىلىپ قالىپتى: «اپا, سەنٸ ساعىندىم», – دەپ مەنٸ قۇشاقتاي الدى. بالا عوي ەلٸ. كەيدە: «اق مامام قاشان كەلەدٸ?», – دەپ اق اپاسىنا جىلاپ, قيعىلىق سالادى. اق اپاسى قايدان سٸزدەي بولسىن...
ەكەم ٷيدەگٸ تٸرلٸكتٸڭ بەرٸن بٸلەدٸ. كٶرسە دە كٶرمەيدٸ, ەستٸسە دە ەستٸمەيدٸ. «مىلقاۋ». ەشكٸمگە ەشتەڭە ايتپايدى. ناعاشىلارىم دا حابارسىز قالدى. سەن بولماعان سوڭ باتا المايتىن شىعار... مەن سەنٸ ساعىندىم, ماما, سەن شە?
– ?
– سۋىق توپىراق دەنەڭدٸ جاۋىپ, جانشىلدىڭ-اۋ, ماما. بەرٸن تاستاپ, ساعان كەتكٸم كەلەدٸ. اناۋ اپا تٸرٸدەي سويىپ, وتقا قاقتاعانداي قىلادى (بٸرەۋ ەستٸپ قويما-دى ما دەگەندەي جان-جاعىنا كٶز جٷگٸرتتٸ). سيىرلار ەلٸ بەيٸت ماڭىنان ۇزاماپتى. الا سيىر تۇرسىنگٷلگە قاراپ قويادى. ايادى-اۋ شاماسى.
– ەشتەنە ايتپايسىڭ, ماما. كٷلٸمدەپ قارسى الىپ, مۇڭايتىپ شىعارىپ سالاسىڭ. بٷگٸن ٷيگە ەرتە بارۋىم كەرەك. اق اپا شارۋا كٶپ دەپ وتىر. ەرتەڭ سوعارمىن...
تۇرسىنگٷلگە قيىنى – اناسىنىڭ بەيٸتٸنەن ۇزاپ كەتۋ. ساعىنادى. جازدا سيىرلاردى ٶرٸسكە شىعارىپ سالعاندا كەلٸپ تۇرادى عوي. قىستىڭ كٷنٸ قايتپەك? ٷيٸنە كەلگەندە اق اپاسى ٷنەمٸ اشۋمەن قارسى الادى. سونداعى ايتاتىنى: «ەي, قىز, قاڭىراعان بەيٸتتەن نە تاپتىڭ? جىلاعاندا شەشەڭ قايتىپ كەلە مە?». بۇل ٷنسٸز قۇتىلادى. بٷگٸن دە سولاي. اق اپاسى كٶزٸ شىتىناپ, كٶگەرە قارسى الدى: «ەي, قىز! مولاعا بارىپ, نە بٸتٸردٸڭ. شەشەسٸن مەن ٶلتٸرگەندەي, ەڭٸرەيتٸنٸ نەسٸ? مەن سەنٸ كٷتٸپ وتىرمىن عوي!»... ايتىلىپ جاتىر. ەتتەن ەمەس, سٷيەكتەن ٶتەر قارعىستار ايتىلىپ جاتىر. ەسٸك الدىندا وتىرعان ەكەسٸ ٷنسٸز. تومپاڭداپ ويناپ جٷرگەن ەلي ايقايدان قورقىپ كەتتٸ بٸلەم: «ەي-ەي, اپا, تيمەشٸ تەتە- مە», دەپ ەتەگٸنە ورالا كەتتٸ. «قاراڭدى باتىر. مەنٸڭ سورىما تاپ بولعان ٶڭكەي جەتٸمەكتەر», – دەپ ونى يتەرٸپ جٸبەردٸ. ەكٸ باۋىر جىلاپ تۇر. ٷنەمٸ ايقاي, اششى سٶز قوس سەبيدٸ شارشاتىپ جٸبەردٸ. تۇرسىنگٷل جىلاپ جٷرٸپ قازان استىنا وت جاعۋعا كٸرٸستٸ. اك اپاسى بٷگٸن تارى تٷيمەكشٸ. باجىلداپ, ايقايلاي جٷرٸپ, ەلسٸن-ەلسٸن مۇنىڭ باسىنان ۇرىپ قويادى. ەجەلدەن بەرگٸ جاۋى سيياقتى. اق اپاسىنىن ۇرعانىنا تۇرسىنگٷلدٸڭ ەتٸ ٷيرەنگەلٸ قاش-ا-ان. «ۇرا بەرسٸن. باسىم جارىلىپ, كٶزٸم شىققان جوق قوي» دەپ وي ٷستٸندە جٷرگەندە:
– قازاندى قاقسىتىپ نە ٸستەپ جٷرسٸڭ? – دەگەن اششى داۋىستان سەلك ەتە قالدى. – سۋ قايدا, سۋ! ەلٸ سۋ ەكەلمەگەنسٸڭ بە? ەي, مىنا قىز نە ٸستەپ جٷر ٶزٸ, ا?..
He شەلەكلە, نە قۇدىققا بارارىن بٸلمەي قالبالاقتاپ تۇرعان تۇرسىنگٷلدٸڭ باسىنا قازان ٸشٸندەگٸ ىستىق وجاۋ سارت ەتە قالدى. كٶز شىقپادى, ...باس جا- رىلدى. جىپ-جىلى قان سورعالاپ جاتىر. اق اپاسى قورقىپ, ايار دەپ ويلاعان.
– جو-وق... سۋ ەكەل بار, سۋ. جوعال, قانسىراماي, دەپ ٷيدەن قۋىپ شىقتى.
ەڭٸرەپ كەلەدٸ. كٶزدەن اققان جاس پەن باسىنان اققان قاندى سٷرتۋگە شاما جوق. بار سەنەرٸ كٶرشٸ ٷيدەگٸ زيباش ەجەسٸ. جەتٸمدٸ جەبەي بٸلەتٸن قارييا عوي. باسىنا كيٸز كٷيدٸرٸپ باستى:
– شەشەڭ باردا التىن اسىقتاي بولىپ جايناپ جٷرگەن بالا ەدٸڭ, قاراعىم-اي, قايتەيٸن. مەنٸڭ قولىمنان نە كەلەدٸ? كەشكٸلٸك ٷيٸنە بارىپ, ەكەڭمەن سٶيلەسەيٸن, – دەپ جۇباتىپ قويادى.
دولى قاتىنعا ەشكٸمنٸڭ دە باتىلى بارمايدى. ەكەسٸ وعان نە دەسٸن... زيباش ەجەسٸن قالدىرىپ, كەشكٸسٸن ٷيٸنە قايتتى. ويى ەليمەن كەزدەسۋ. بٸراق ٷي ماڭى تىپ-تىنىش. ٷيگە كٸرسە, اق اپاسىنىن ايامايتىنى بەلگٸلٸ. نە ٸستەۋ كەرەك? وسىنداي سەتتە دەمەيتٸن قامقورشىڭنىڭ بولماعانى قانداي قيىن. بٸر عانا سٷيەنٸشٸ بار. ول – ٶزٸنە ىستىق باياعى اق مولا. ەشتەنەگە الاڭداماستان, تٷننٸڭ قاراڭعىلىعىنا دا دەس بەرمەي تالدىرماش قىز انا بەيٸتٸنە قاراي بەت الدى. ادامعا ەڭ جاقىن جاناشىر انا عوي. بۇل جالعاندا انادان اسقان جان بار ما? قينالعاندا قول ۇشىن بەرەر, قۋانعاندا قولپاشتار اناننىڭ جەر استىندا مەڭگٸلٸك ۇيقىعا كەتكەنٸ جانىنا باتادى. كەلتە عۇمىر. قايتا ورالماس قۋ دٷنيە. انا مەن بالانى شىرقىراتىپ, كٶرمەستەي ەتٸپ ەكٸ ارناعا بەلگەن جالعان-اي... تۇرسىنگٷلدٸڭ ويىنا «ەكەمدٸ الساڭ ال, قۇداي, شەشەمدٸ قوي, شەكپەن توقىپ بەرسە دە ٶلمەيمٸن عوي» دەگەن ٶلەڭ جولى ورالا بەردٸ, ورالا بەردٸ... اناسى تٸرٸ بولعاندا, بالالىق بالدەۋرەنٸن مۇنداي قينالىسپەن ٶتكٸزەر مە ەدٸ? كٸم بٸلگەن? اق اپاسى انالىق پارىزىن ٶتەي المادى. بۇل عۇمىرعا بٸر-بٸرٸن كٶرٸپ, از ۋاقىتتى قىزىقتى ٶتكٸزۋ ٷشٸن, ارتىنا مول مۇرا قالدىرۋ ٷشٸن كەلگەنٸن ۇعىنبادى...
ٶزٸنە جاقسى تانىس انا بەيٸتٸنٸڭ قۇلپىتاسىن قۇشاقتاپ: «مٸنە, مەن دە كەلدٸم. ٶمٸرگە ەكەلدٸن عوي, ەندٸ ٶزٸڭمەن بٸرگە الا كەت. ەليدٸ دە ەكەلەيٸن بە? بٸراق ول اق اپاسىمەن بٸرگە...» – دەپ ساندىراقتاي باستادى.
نە ايتىپ, نە قويعانىن ٶزٸ بٸلمەيدٸ. قۇلاعىنا «تەتە, تاستاماشى مەنٸ» دەپ جىلاعان ەليدٸڭ داۋسى ەستٸلەدٸ. قۇلپىتاسقا سٷيەنگەن قىزدىڭ ۇيقىسى كەلدٸ. ەشكٸم وياتا الماس تەتتٸ ۇيقىنى اڭسادى. كٶز الدى تۇماندانىپ, قارعالاردىڭ قارقىلى ەستٸلەدٸ. دٷنيە شىر اينالىپ, جەردەن مۇنى بٸر الىپ قۇس الىپ بارا جاتكانداي سەزٸندٸ. شٸركٸن-اي, تەك قۇس اۋزىنان تٷسٸپ كەتٸپ, اق اپاسىنا جولىقپاسا يگٸ ەدٸ. ۋا, الىپ قۇس مۇنى اناسىنا جەتكٸزدٸ-ay... سەلدەن سوڭ پەك, جانى تازا سەبي قالىڭ ۇيقىعا كەتتٸ. مەڭگٸ ۇيقىعا... ونىڭ ۇيقىسىن ەندٸ ەشكٸم دە بۇزا المايدى.
ەرتەڭٸنە ٶرٸسكە مال ايداعان اۋىل ادامدارى اق بەيٸتتٸڭ جانىندا انا قۇلپىتاسىن قۇشاقتاپ جاتقان كٸشكەنتاي قىزدىڭ دەنەسٸن تاپتى... تۇرسىنگٷلدٸڭ ٶلٸمٸنە ەل تەگٸس ەڭٸرەدٸ. تٸپتٸ, جايماشۋاق جادىراپ تۇرعان كٷننٸڭ ٶزٸ دە مٷردەنٸ شىعاراردا نٶسەرلەتە جٶنەلدٸ. تابيعات تا بەيكٷنە سەبيدٸڭ مەزگٸلسٸز ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە اھ ۇراتىن سىنايلى. بەرٸنەن دە تۇرسىنگٷلدٸڭ دەنەسٸن ەسٸك الدىنا ەكەلٸپ قويعاندا, كٸشكەنتاي ەليدٸڭ «اق تەتە-ay, ماماما قاشان اپاراسىڭ?» دەگەن سٶزٸنەن جٷرەگٸ تٸلٸنبەگەن جان قالمادى...
ايگٷل جۇبانىش
