التىن سىرعا (ەڭگٸمە)
جيىرما بەس قايتا اينالىپ كەلمە-ەس-ەس ساعا-ان...
ەن ٷزدٸك-سوزدىق ٷزٸلٸپ جەتتٸ. المانىڭ بويىن ەلدەبٸر ٶكٸنٸش جايلاعانداي بولدى. كٶزٸنەن اققان جاس ەشتەڭەنٸ كٶرسەتپەي تۇمانداندىرىپ جٸبەردٸ. قابىرعانى جاعالاي جٷرٸپ تٶسەگٸنە بارىپ جاتتى. «جيىرما بەس دەدٸ, ال مەن جيىرمادا عانامىن عوي, نەگە مەن بۇلاي اۋىردىم...» دەپ ويلادى ول تٶبەگە كٶز تٸگٸپ جاتىپ, نeگە سەبيت مۇنداي وڭباعان بولىپ شىقتى. ەلدە, گٷلزادا...». ەشتەڭەنٸڭ بايىبىنا بارا الماعان ول شارشاڭقى كەيٸپپەن ۇيىقتاپ كەتتٸ. الما ستۋدەنتتٸك ٶمٸرٸنٸڭ قىزىقتى كٷندەرٸنٸڭ كٷيٸنٸشكە اينالاتىنىن قايدان بٸلسٸن. بەرٸ دە اياق استىنان بولعان تويدان باستالدى.
بۇل سەبيتكە تۇرمىسقا شىعىپ, ٷيلەنۋ تويى بولعان كٷنٸ, مۇنىڭ تٶركٸنٸنەن ەشكٸم كەلمەگەن ەدٸ. بٶتەن ورتامەن تانىمايتىن ادامداردىڭ اراسىندا قالعان ول جالتاقتاپ سەبيتكە قاراي بەردٸ. يە, ەكە-شەشەسٸ كەلە المادى. قانداي ٶكٸنٸشتٸ. ودان كەيٸنگٸ جاعدايى مىناۋ. ەلٸ وقۋىن اياقتاۋ كەرەك. ال, بۇل بولسا, اياعىنىن اۋىرلاپ, ەكٸقابات بولعانىنا التى اي بولعان كەزدە سوقىرشەك بولىپ, وتا جاساۋعا تۋرا كەلگەن ەدٸ. سودان بەرٸ قاراي ەكٸ جارىم ايدىڭ جٷزٸ بولىپتى. كٷننەن-كٷنگە بالانىڭ دا سالماعى ٶسٸپ بارا جاتىر, ٸشٸنٸڭ كەسٸلٸپ قايتا تٸككەن جەرٸ دە كەرٸلٸپ جانىنا باتىپ اۋىرادى.
المانىن سورىنا وراي كٷيەۋٸ دە بٸر تىنىمسىز, جەڭٸلتەكتەۋ بولىپ شىقتى. بۇل تٶسەك تارتىپ جاتقان ادامنىڭ كٷيٸن كەشٸپ, قوزعالۋعا ەل-دەرمەنٸ جوق. كٷن ۇزاك تٶبەگە قاراپ جاتقاندى عانا بٸلەدٸ. كەي-كەيدە جالىعىپ ۇيىقتاپ تا كەتەدٸ. ەلدەكٸم ەسٸكتٸ تارسىلداتا سوقتى. الما ۇيكىسىنان شوشىپ وياندى. جاعالاي بارىپ ەسٸككە جەتٸپ, اشىپ ەدٸ قۇربىسى گٷلزادا ەكەن.
– كٷيەۋٸن قايدا? – دەدٸ ول ەي-شايى جوق.
– بٸلمەيمٸن.
– بٸلمەگەنٸ نەسٸ... الاياعىڭا سەلەم ايت. اقشانى ەكەلسٸن, بولماسا سىرعامدى قايتارسىن. الما ەلدەنە دەپ اۋزىن اشىپ ٷلگەرگەنشە, گٷلزادا تۋفليٸن توقىلداتا باسىپ كەتٸپ تە قالدى. وسى تۇرعانىنىڭ ٶزٸ كٷش ەدٸ, ەنتٸگٸپ تٶسەگٸنە جاتا كەتتٸ.
«بٸر اينالدىرعاندى شىر اينادىرادى» دەمەكشٸ, بۇلاردىن باسىنا تاعى دا بٸر ٸس تٷسكەن ەدٸ. وسىدان بٸر جىل بۇرىن بولعان وقيعانى كٶز الدىنا كەلدٸ. ەدەتتەگٸدەي گٷلزادانىڭ كٷيەۋٸنٸڭ تۋعان كٷنٸ ٶتٸپ جاتتى.
كەشكە بۇلار دا كەلگەن. كەش يەسٸ نۇرلىبەك ەرەكشە ٶڭدٸ جٸگٸت ەدٸ. قيىلعان قارا قاستارى, باقىرايعان ٷلكەن ەدەمٸ قارا كٶزدەرٸ, قىر مۇرىنى, جۇقا ەرٸنٸ بەرٸ-بەرٸ اسا بٸر جاراسىمدىلىق تانىتاتىن. ونىڭ جانى دا ەدەمٸ, يناباتتى بولاتىن. ۇيالشاق بولعاندىقتان, ٷنەمٸ كٶزٸن تٶمەن تٷسٸرٸپ سٶيلەيتٸن. مومىنداۋ كەلگەن بۇنى گٷلزادا ەركٸنە ەبدەن كٶندٸرٸپ العان. وتىر دەسە وتىرادى, تۇر دەسە تۇرادى. توي ٷستٸندە سەبيت ەسٸپ سٶيلەپ وتىردى. تٸپتٸ, كەي-كەيدە شامادان تىس بٶسٸپ تە جٸبەرەدٸ. الما اقىرىن عانا ونىڭ تٸزەسٸنەن تٷرتٸپ قالدى. بٸراق, ونى ەلەن قىلار سەبيت جوق. اينالاسىنداعىلارعا قۇر تٸلٸمەن قۋىرداق قۋىرۋعا اينالعان. «بيزنەسمەن», «كوممەرسانت» ەكەنٸن ايتىپ, ەلدەبٸر «فيرماسىن» ايتىپ شالقىپ وتىر.
المانىڭ كٶزٸ گٷلزاداعا تٷسٸپ كەتٸپ ەدٸ, ول سەبيتكە ٸشٸپ-جەپ تەسٸلە قاراپ قالىپتى. مۇنى سەبيت تە بايقاعانداي... الما اۋىر كٷرسٸندٸ. «اقىرىنىڭ قايىرىن بەرسٸن...» دەپ ويلادى ول ٸشتەي. سونىمەن تۋعان كٷندٸ تويلاۋدىڭ العاشقى سەتٸ دە اياقتالىپ, جۇرت سىرتقا دەمالۋعا شىعىپ جاتتى. الما قاسىنداعى ەكٸ-ٷش قىزبەن بٸرگە داستارحاندى جيناقتاي باستادى. بٶلمەنٸڭ ٸشٸندە ادام كٶپ, قاپىرىق بولعاندىقتان ول بالكونعا بەتتەدٸ. كەنەت... كەنەت ەلدەكٸمدەردٸڭ كٷبٸرلەگەن ٷنٸن ەستٸگەندەي بولدى. تانىس داۋىستار...
– يە, مەن ساعان بۋنى بەس قوي عىپ قايتارامىن!
– ٶزٸن بٸلەسٸڭ عوي, نۇرلىبەك جۇمىسسىز, مەنٸڭ جالاقىم كٷنكٶرٸسكە جەتپەيدٸ. تەك ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا عانا قالسىن.
– بوپتى!
الما بالكونعا شىعىپ كاراپ ەدٸ, سەبيت گٷلزادانى كۇشاقتاپ تۇر ەكەن. جالما-جان قولىن تارتىپ العان كٷيٸ, ساسقالاقتاپ بٶلمەگە كٸرٸپ كەتتٸ. بۇل گٷلزادانىڭ قاسىنا بارىپ تۇردى. ىرجالاقتاي كٷلگەن گٷلزادا ەكٸ ەلٸ اۋزىن ەرەڭ جيناپ, ساۋساعىنىن اراسىنا قىستىرعان تەمەكٸسٸن بٸر سوردى دا:
– نەمەنە, قىزعانىپ كەتتٸڭ بە? – دەپ سۇرادى.
– جوق...
بٸراق, المانىن كٶكەيٸندە «سەندەر ٶزارا نەگە كەلٸسٸپ جٷرسٸڭدەر» دەگەن وي تۇرسا دا, سۇراۋعا باتا الماي, ٷنسٸز قالدى...»
يە, سول جولى سەبيتكە گٷلزادا كۇلاعىنداعى التىن سىرعاسىن شەشٸپ بەرگەن ەكەن. مۇنى كەيٸننەن بٸلدٸ. كٷيەۋٸنەن سۇراعان كەزدە, ول: «فۋي, مەن ول سىرعانى ساتىپ جٸبەردٸم دە اقشاسىنا اراق ٸشٸپ قويدىم. اقىماك, سىرعاسىن بەرگەن ٶزٸنەن كٶرسٸن», – دەگەن ەدٸ شٸمٸرٸكپەستەن.
ال, گٷلزادانىڭ ادۋىندى, سويقان مٸنەزٸن بٸلەتٸن الما ٸشتەي بٸر پەلەنٸن باستالعانىن سەزدٸ. شىنىندا دا, گٷلزادا جيٸ كەلگٸشتەپ كەتتٸ. قايتا-قايتا سەبيتپەن سىرتقا شىعىپ جەكە سٶيلەسۋدٸ شىعاردى. كٷيەۋٸنٸڭ جانىنا نە جەتپەيتٸنٸن ويلاپ, الما دال بولدى. قۇدايعا شٷكٸر, اتا-ەنەسٸ جيٸ قاتىناسىپ, كٶمەكتەسٸپ تۇرادى.
ٸشەرگە تاماقتارى توق, كيەرگە كيٸمدەرٸ بٷتٸن. بٸراق, ەيتەۋٸر سەبيت تىم جەڭٸلتەك. ٷنەمٸ ٶڭٸ كاشىپ, ٶزٸنەن-ٶزٸ دەگبٸرسٸزدەنٸپ تۇرادى. تٸپتٸ, كەيدە جانىن قويارعا جەر تاپپاي تىنىشسىزداناتىن دا ەدەتٸ بار. سونىمەن نە كەرەك, گٷلزادا سەبيتتٸڭ سوڭىنا بٸرجولا تٷسٸپ الدى. اقىرى, اۋداندىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسىنا ارىز جازىپتى. وقيعاعا كۋەگەر نۇرلىبەك بولىپ شىعا كەلگەن. بۇل قۋدالاۋ, المانىن كازٸرگٸ جاعدايىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنٸ قيىن بولدى. تاعى دا ەسٸك قاعىلدى, سٷيرەتٸلٸپ بارىپ ەسٸك اشىپ ەدٸ, سەبيت ەكەن.
– كەلدٸ مە, تاعى? – دەپ سۇرادى ول. كٸمدٸ سۇراپ تۇرعانى تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ, الما باسىن يزەدٸ.
– پوليتسيياگا بارىپ كەلدٸم, – دەدٸ سەبيت از ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن, – 8000 تەنگەنٸن سىرعاسىن 90000 تەڭگە قىپ قايتاراسىن دەپ وتىر.
– نەمەنە?!
الما شوشىپ كەتتٸ.
– ەسٸڭ دۇرىس پا, ماعان دەرٸ-دەرمەككە دە اقشا كەرەك قوي. بٷگٸن-ەرتەڭ بوسانعالى وتىرمىن. ٷيدەن كەلگەن اقشانىڭ بەرٸن بەرۋگە تۋرا كەلەدٸ عوي.
– ەندٸ نە ٸستە دەيسٸڭ. وسىمەن قۇتىلسام دا جاقسى. ەيتپەسە سوتتالامىن, – دەدٸ سەبيت جىلاپ جٸبەرٸپ, – الما, ساعان ەكە-شەشەن ەپەرگەن التىن سىرعان بار ەدٸ عوي. سونى...
– نەمەنە, سونى...
ارعى جاعى ايتىلماسا دا تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ. الما ورنىنان سٷيرەتٸلە تۇردى. جاستىعىنىن استىنا شەشٸپ قويعان سىرعاسىن كولىنا الدى دا بٸراز قيماي قاراپ تۇردى... بۇل سىرعاعا گٷلزادانىڭ كٶزٸ تٷسكەن ەدٸ, تالاي قىزىققان ەدٸ. ويى بەلگٸلٸ بولدى. سەبيت ارقىلى العىزباقشى.
بۇلار بارلىعى دا جاتاقحانادا تۇراتىن. نۇرلىبەكتەردٸڭ بٶلمەسٸ ٷستٸنگٸ قاباتتا بولاتىن. ول باسقىشپەن قينالا كٶتەرٸلدٸ. اياعىنان ەل كەتٸپ بارادى. ونىڭ ٷستٸنە, تٷنەۋكٷنٸ دەرٸگەر «مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوسانىپ قالاسىز با دەپ قورقامىن, بايقاڭىز» دەپ ەسكەرتكەن بولاتىن. ە, مٸنە, بٶلمەگە دە جەتتٸ. ەسٸكتٸ يتەرٸپ ەدٸ, اشىق تۇر ەكەن. نۇرلىبەك تەلەۆيزور كٶرٸپ جاتىر ەكەن, ورنىنان اتىپ تۇردى. جالما-جان بۇنى وتىرعىزىپ جاتىر. گٷلزادا بالكوندا تەمەكٸ تارتىپ تۇر.
– كەلگەن كٸم? – دەپ داۋىستادى ول كۋيەۋٸنە.
– الما عوي. جايشا ما? – دەدٸ ٸشكە كٸرگەن گٷلزادا شاشىن ەدەمٸلەپ قويىپ.
– گٷلزادا, – دەدٸ الما اقىرىن عانا, – مەن بٸلەمٸن, ساعان قيىن ەكەنٸن. – بٸراق, سەن ەكٸ اپتا توسا تۇراسىڭ با? مەنٸڭ ۋاكىتىم جاقىن قالدى. اقشا ماعان كەرەك بولىپ تۇر. ٷيدەن مامامدى شاكىرتامىن. اقشاڭدى سول كەزدە قايتارايىق. ەيتپەسە, مىنانى ال, ساعان ۇناۋشى ەدٸ عوي. باعاسى دا ٶتە كىمبات. «التىن-كٷمٸس تاس ەكەن, ارپا-بيداي اس ەكەن» دەگەن عوي, كٸشكەنتاي سىرعاعا بولا بەت جىرتىسپايىق... سىرعا, جٷزٸك دەگەن جوعالىپ تا جاتادى.
– گٷلزادا, الما دۇرىس ايتادى, – دەپ نۇرلىبەك بٸردەڭە دەي بەرگەنٸ سول-اق ەدٸ, ەيەلٸ ونى الا كٶزٸمەن بٸر-اق اتتى.
– جاپ اۋزىڭدى! سٶيلەمەي وتىر. ەكەل سىرعانى.
گٷلزادا سىرعانى جۇلىپ الدى.
– سىرعامەن بٸرگە, انا موينىڭداعى التىن القانى دا بەرەسٸڭ, – دەدٸ نىقتاپ. سەنٸڭ كٷيەۋٸننٸڭ ماعان ٸستەگەنٸ جەتەدٸ.
الما القانى موينىنان اعىتىپ قولىنا ۇستاتتىٷ
ٸس وسىمەن تىنبادى. گٷلزادا كوسىمشا 90000 تەڭگەنٸ دە قايتارىپ العان ەدٸ. سەبيتتٸن شەشەسٸ كەلٸپ, بالاسىنىڭ تٷرمەدەن امان-ەسەن قالقانىنا قۋانىپ, كٸشٸگٸرٸم توي جاسادى. سودان بەرٸ ەكٸ-ٷش جىلداي ۋاقىت ٶتكەن ەدٸ. ۋاقىت ەمشٸ دەگەن سٶز راس ەكەن. قيىندىق اتاۋلى كٶرگەن تٷستەي بولىپ ٶتە شىقتى. بەرٸبٸردە الما تاڭەرتەن ەرتە جۇمىسقا بارۋ ٷشٸن ايالداماعا شىققانى سول ەدٸ, ەلدەكٸم اتىن داۋىستاپ شاقىرعانداي بولدى. جالت كاراپ ەدٸ, نۇرلىبەك ەكەن.
– نۇرلىبەك, كايدان جٷرسٸڭ? قالىڭ قالاي?
اماندىق-ساۋلىقتان كەيٸن, از-كەم ٷنسٸز تۇرعان ول جۇتىندى دا:
– الما, بٸزدٸ كەشٸرەسٸڭ بە? – دەپ سۇرادى.
– نە ٷشٸن?
– سەن باياعىدا كەلٸپ, جاعدايىندى ايتىپ ٶتٸنگەندە, گٷلزادا كٶنبەي قويىپ ەدٸ, ەسٸندە مە?
– A-ا, يە ەسٸمدە. قازٸر, گٷلزادا جوق, كايتىس بولعان. ول سودان كەيٸن ٶكپەسٸنەن قاتتى اۋىردى. تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدى. بارماعان جەر, قارالماعان دەرٸگەر جوق. التىندارىنىڭ بەرٸن قاراجات ٷشٸن ساتىپ جٸبەردٸك. ول ٶكپەسٸنەن بالا كەزٸنەن اۋىراتىن ەدٸ عوي. مٷمكٸن تاعدىردىڭ جازۋى سولاي بولعان شىعار, كٸم بٸلەدٸ...
نۇرلىبەك جىلاپ جٸبەردٸ. الما ونى كاتتى اياپ كەتتٸ. ەشتەڭە دەمەستەن, با- سىن ٷنسٸز عانا يزەي سالىپ, كەشٸرگەنٸن كٶزكاراسىمەن بٸلدٸردٸ دە كەرٸ بۇرىلىپ جٷرە بەردٸ.
«جيىرما بەس كايتا اينالىپ كەلمەس ساعان», – دەگەن ەن جولدارى ويىنا ورالا بەردٸ. ول بويىنان بٸر اۋىر جٷك تٷسٸرگەندەي جەنٸلدەنگەن سەزٸمدە ەدٸ.
راۋشان HۇFمانبەكوۆا.
