«Respýblika» kórgeninen jazbas
4-5 qańtarda «Respublica» partiiasynan Májilis depýtaty atanǵan Rýslan Berdenov Semei qalasyndaǵy Shakarim University-de Abai oblysynyń stýdentterimen kezdesti. Bul týraly Parlam.kz resmi saity habarlady. Ol «partiialastary» siiaqty jumyssyzdyq, shahtadaǵy apattar, qazynaǵa qol suǵý jáne taǵy basqalardan áldeqaida mańyzdy bolyp kórinetin máselege toqtaldy. Iá, dál solai, áńgime Qazaqstandaǵy qumar oiyndarǵa táýeldilik (lýdomaniia) jaily órbidi.
Berdenov myrza stýdentterge: «Byltyr elimizde 350 myńnan astam lýdoman esepke alyndy», – dedi.
Kerekýlik bir jýrnalist áieldiń 2019 jylǵy teleefirden aita salǵan bul dúdámal derek áldekimderge unaityn sekildi! Esterińizge sala keteiik, áldebir saiasattanýshy (resmi tulǵa emes) tipti lýdomaniia emes, basqa da qoǵamdyq máseleler týraly efirdegi áńgimesin jýrnalistiń ózi tolyq túsinbei, ótkize salǵan. Ári ony eshkim joqqa shyǵarmaǵan. Ókinishke qarai, bizdiń mamandyqta mundai bolyp turady.
Shakarim University stýdentteri de, jiynǵa qatysqan basshylar da (rektor, qala ákimdiginiń ókilderi) Berdenov myrzaǵa qarapaiym suraq qoimaǵany ókinishti: Qazaqstanda qumar oiynǵa táýeldiligi bar 350 myń naýqasty kim esepke alǵanyn naqtylap ketińizshi? Qai vedomstvo? Densaýlyq saqtaý ministrligi me? IIM me? Álde tiisti ýákiletti organ – Týrizm jáne sport ministrligi (TSM) me? Kim?
Taǵy bir suraq: nelikten depýtat ýniversitet rektorynan da, ákimdik ókilderinen de qymsynbai, stýdentterge tekserilmegen málimetti aitýdy jón sanaidy? Bul bizdiń qazirgi saiasatta qalypty jaǵdai ma? «Jańa Qazaqstandaǵy» Parlamenttiń jumys stili osyndai ma?
Aitpaqshy, Rýslan Berdenov jalǵyz emes. Birer kún buryn QR-daǵy 350 myń lýdoman týraly eski feik «IIM men UQK onlain kazinolardyń iri jelisiniń jolyn kesti» degen taqyryppen beinesiýjet paida boldy. «Politsiianyń aitýynsha, Qazaqstanda resmi derek boiynsha 350 myń adam qumar oiynǵa salynǵan. Árbiri orta eseppen 10 million teńge qaryz», - delingen. Taǵy da saýal: bul kimniń resmi deregi? Ony kim jáne qaida, qai vedomstvo jariialady?
Qos jalǵan derek te buryn birneshe ret joqqa shyǵarylǵan. Atap aitqanda, Birinshi kredittik biýro (BKB) «Qumar oiynǵa táýeldi tulǵalar orta eseppen 10 mln teńge qaryz» týraly suraýǵa jaýap retinde ondai derektiń joq ekenin kórsetti. Internette faktcheking kórsetkendei, 350 myń lýdoman týraly habarlama bastapqyda sheteldik BAQ-tan kelgen. Munyń Qazaqstanǵa qatysy joq. 350 000 lýdoman týraly derekter Ulybritaniiada ekeni týraly birneshe ret jariialandy. Eýropanyń dál osy elinde, birqatar Batys basylymnyń materialynda 350 myń adamnyń qumar oiynǵa táýeldi ekeni jazylǵan.
Qazaqstanda shynymen qansha lýdoman bar?
Nelikten lýdomaniia týraly eski feikter bizdiń Parlamentte jáne basqa da resmi ortada keń taraldy, máseleniń naqty aýqymy qandai degen saýalǵa 12 qańtarda QR Týrizm jáne sport ministrliginiń vitse-ministri Miras Tólebaevtyń «Qazaqstan 24» telearnasyna bergen suhbatynda jaýap izdepti. Belgili psiholog Aidos Ibragimov qatysqan efir qazaqstandyqtardyń qumar oiynǵa táýeldiligine arnaldy. Suhbattan TSM ókiliniń QR Densaýlyq saqtaý ministrligine silteme jasai otyryp, shyn máninde resmi derekti biletindigi baiqalady. Aitpaqshy, Týrizm jáne sport vitse-ministri osy áńgime barysynda «350 myń lýdoman qazaqstandyq» týraly qaýesetti taǵy da joqqa shyǵarýdy umytpady.
TSM ókili, atap aitqanda, 3 myń ózin-ózi shektegen qazaqstandyqtar týraly - olar óz erkimen qumar oiyndarǵa qatysýdan bas tartty. Spiker túsindirgendei, bul jerde lýdomandar emes, sanaly túrde oiynnan bas tartqandar týraly sóz qozǵalǵan.
Budan ári vitse-ministr QR Densaýlyq saqtaý ministrligine silteme jasap, lýdomaniiadan aiyǵý rásiminde turǵan 11 myń adam týraly aitady. Mine, bul (Berdenov myrzanyń «esepke alynǵandar» týraly sózine oralsaq) shyndyqqa janasady: bul qumar oiynǵa táýeldi dep tanylǵandardyń naqty esebi.
Kásibilik kerek bul jerge
Bir qyzyǵy, tiisti vedomstvonyń vitse-ministri ǵana emes, sonymen qatar Rýslan Berdenovtyń Májilistegi áriptesi – depýtat Magerram Magerramov «Respublica partiiasynyń ókilderi» júzdegen myń qumar oiynǵa táýeldi qazaqstandyqqa qatysty aitqan sózderin joqqa shyǵarady. Jaqynda Magerramov lýdomaniiamen kúres máselesinde shalaǵai kózqarasty synǵa aldy. Májilismenniń pikirinshe, halyqty ótirik sanmen qorqytqansha, osy saladaǵy damyǵan elderdiń tájiribesine mán berý qajet. Ásirese, bettingti (sporttyq bás tigýler) jáne dástúrli qumar oiyndardy zańdy túrde bólý kerek. Magerramov: «Nege Parlamentte lýdomaniia máselesi zańdy túrde jumys isteitin oiyn biznesine qatysty kóteriledi de, zańsyz, astyrtyn biznes jaily únsiz qalady, qansha degenmen, Qazaqstanda oiynshylardyń basym kópshiligi astyrtyn oiynda ǵoi?» - dep suraq qoiady.
«Nelikten búginde tek bettingke basa nazar aýdarylady, nege eshkim zańsyz onlain kazinolardaǵy bás tigý týraly zańmen tyiym salynǵan máseleni qarastyrmaidy?», - dep Magerramov óziniń Instagram paraqshasynda jazdy. Onyń aitýynsha, «Qazaqstan kóleńkeli, zańsyz oiyn biznesiniń Mekkesine ainaldy». Jyl saiyn QR-nan 4 trln teńgeden astam qarjy zańsyz oiyn naryǵynyń myńdaǵan saity arqyly shetelge shyǵarylatynyn da atap ótti májilismen. Elden offshorǵa orasan zor qarajat ketip jatyr, bul zańsyz qumar oiyn qurylymdary. «Psihologtardyń pikirinshe, lýdomandardyń 95%-y onlain kazino men oiyn avtomattarynyń oiynshylary, munda nátijeni kazino ieleri basqarady, al oiynshylar tez jeńiske jetý úshin qurban bolady», - deidi depýtat.
Onyń pikirinshe, Qazaqstanǵa velosiped oilap tabý kerek emes, osy saladaǵy sátti sheteldik tájiribeni muqiiat zerdelep jáne paidalanyp, lýdomaniiamen kúreste órkenietti, qatań retteletin naryqty qalyptastyrýǵa júieli túrde jaqyndaý qajet. Atap aitqanda, bás tigý (betting, býkmekerler) jáne dástúrli qumar oiyndar (kazino, kartalar, rýletkalar, oiyn avtomattary zaldary) uǵymdaryn bólip qarastyrý kerek.
Magerramov býkmekerlik qyzmet pen totalizatordy retteý kóptegen damyǵan elde soqyr qumar oiyn salasy (kazino, oiyn avtomattary, lotereialar jáne t.b.) sporttyq utys tigýler salasymen bólek retteletinin atap, «Bás tigý týraly» derbes zańǵa telýdi usynady. Úkimet ondaǵy matchtyń nátijesin kezdeisoq boljaý múmkin emestigin aitady, ol úshin sportty jaqsy bilip, ony taldaý kerek, iaǵni «soqyr sáttilik» emes, bul sporttyq boljam. Sonymen qatar, betting salasy (býkmekerlik indýstriia) úlken sportqa da, buqaralyq jáne balalarǵa da milliardtaǵan demeýshilik kómek kórsetedi. Magerramovtyń pikirinshe, Qazaqstanǵa damyǵan elderdiń úlgisi boiynsha zańdy býkmekerler sportqa kóbirek demeýshilik jasai alatyndai jáne olardy kazinolarmen, kartalarmen jáne lýdomaniiany damytatyn «qumar oiynmen» aralastyrmaityndai etip retteý qajet.
Bir qýanarlyǵy, bizdiń májilismenderdiń barlyǵy da Berdenov pen onyń áriptesteri siiaqty naqtylanbaǵan aqparatty manipýliatsiialaý arqyly atyshýly «qumar oiyn» taqyrybyna atústi jáne popýlistik kózqaraspen qaramaidy. Bul zań shyǵarýshy organ memleket úshin mańyzdy máselege bei-jai qaramaidy degen úmit otyn týdyrady. Magerramov siiaqty depýtattar máseleniń túp-tamyryna úńilip, ony sheshý jolyn jan-jaqty qarastyrady. Májilistiń qazirgi quramyndaǵy kásibi mamandar áli de kóp ekenine sengim keledi.
