Qazaqstanda keiingi on jylda mys kenin óndirý kólemi kúrt artqanymen, ony el ishinde óńdep, daiyn metall shyǵarý qarqyny aitarlyqtai ózgermegen. Ekonomist Janat Nurǵaliev bul jaǵdaidy otandyq mys ónerkásibindegi "shikizat paradoksy" dep atady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshynyń pikirine ótken aptada Úkimet basshysynyń Balqashqa jasaǵan jumys sapary arqaý bolǵan. Sapar barysynda Qaratas ken ornyndaǵy geologiialyq barlaý jumystary, Balqash mys balqytý zaýytynyń qazirgi jaǵdaiy jáne jylyna 300 myń tonna katodty mys óndiretin jańa kásiporyn jobasy tanystyrylǵan.
Úkimettiń málimetinshe, 1938 jyldan beri jumys istep kele jatqan Balqash mys balqytý zaýyty eldegi katodty mystyń shamamen 51 paiyzyn óndiredi. 2026 jyly «Qazaqmys» kásiporyndy jańǵyrtýǵa 21,8 mlrd teńge baǵyttaýdy josparlaǵan. Budan bólek, 2030 jylǵa qarai quny 750 mlrd teńge bolatyn jańa mys balqytý zaýytyn salý kózdelip otyr.
Ken óndirisi tórt eseden astam ósti
Janat Nurǵaliev Ulttyq statistika biýrosynyń derekterine súienip, keiingi 36 jyldaǵy mys óndirisiniń ózgerisine nazar aýdardy.
1990 jyldan 2025 jylǵa deiin Qazaqstanda 2,12 mlrd tonna mys keni óndirilip, 13,7 mln tonna tazartylǵan mys shyǵarylǵan. Sonyń ishinde 2016–2025 jyldary 1,26 mlrd tonna ken óndirilgen. Bul 36 jylda óndirilgen mys keniniń 59 paiyzyna teń. Al osy on jylda balqytylǵan mys kólemi 4,4 mln tonnany nemese jalpy kórsetkishtiń 32 paiyzyn ǵana quraǵan.
"Jańa ken oryndary paida boldy. Biraq soǵan sai jańa metallýrgiialyq qýattar ázirge iske qosylǵan joq", – deidi ekonomist.
1990 jyly Qazaqstanda 38,5 mln tonna mys keni óndirilse, 2025 jyly bul kórsetkish 163,7 mln tonnaǵa jetken. Iaǵni ken óndirý kólemi 4,3 ese ósken. Sarapshynyń aitýynsha, 2016 jyldan bastap eldiń shyǵysy men Pavlodar oblysyndaǵy iri ken oryndarynyń igerilýi óndiristiń kúrt artýyna yqpal etken.
"Qazir Abai jáne Pavlodar oblystary Qazaqstandaǵy mys keniniń tórtten úshine jýyǵyn óndiredi. Al uzaq jyldar boiy negizgi óndiris ortalyǵy sanalǵan Qaraǵandy jáne Ulytaý oblystarynyń jalpy úlesi 2015 jylǵy 62 paiyzdan 24 paiyzǵa deiin tómendegen", - deidi sarapshy.
Daiyn mys óndirisi nege kenje qaldy?
Ken óndirý birneshe ese artqanymen, daiyn metall shyǵarý kólemi mundai qarqynǵa ilese almaǵan. 1990 jyly Qazaqstan 365 myń tonna tazartylǵan mys óndirse, 2025 jyly kórsetkish 471,8 myń tonnaǵa jetken. Bul 35 jyldaǵy ósimniń shamamen 30 paiyz bolǵanyn kórsetedi.
Eldegi eń joǵary kórsetkish 2020 jyly tirkelip, 477 myń tonna mys óndirilgen. Alaida sodan beri bul rekord jańarmaǵan.
"Keiingi on jylda eldiń shikizattyq kartasy túbegeili ózgerdi, al metallýrgiialyq óndiristiń ornalasýy sol kúiinde qaldy. Uzaq merzimdi kórsetkishter shikizattyq sektordyń ishki óńdeýge qaraǵanda áldeqaida jyldam damyǵanyn ańǵartady", - dep jazdy Janat Nurǵaliev.
Ekonomist ken kólemi men daiyn mys kórsetkishin tikelei salystyrýǵa bolmaitynyn da eskertti. Sebebi ken aldymen baiytylady, odan kontsentrat alynady, sondai-aq ár ken ornyndaǵy mys mólsheri ártúrli. Degenmen uzaq merzimdi derekter eldegi óndirý men óńdeý salalarynyń damý qarqyny arasynda aitarlyqtai alshaqtyq baryn kórsetedi.
Endigi kezek óńdeý salasynda
Sarapshynyń pikirinshe, Qazaqstan mys óndirisindegi alǵashqy úlken serpilisti jasap, shikizat qoryn edáýir arttyrdy. Endigi mindet - soǵan sai ishki metallýrgiialyq qýatty damytý.
Balqashta 2030 jylǵa qarai jylyna 300 myń tonna katodty mys shyǵaratyn jańa zaýyt salý josparlanǵan. KAZ Minerals kompaniiasy da Aqtoǵai mańynda shamalas qýatqa ie jeke mys balqytý kásipornyn turǵyzýdy kózdep otyr. Sonymen qatar qazirgi zaýyttardy jańǵyrtý jáne geologiialyq barlaý jumystaryn keńeitý josparlanǵan.
Alaida ekonomist jańa kásiporyndar salýmen ǵana másele tolyq sheshilmeitinin aitady. Óńdeý zaýyttaryna turaqty shikizat qory qajet bolsa, jumys istep turǵan kásiporyndarǵa jańǵyrtýǵa múmkindik beretin jaǵdai jasalýǵa tiis. Al ken óndirýshi kompaniialarǵa mys kontsentratyn ótkizýdiń túsinikti ári básekeli sharttary kerek.
"Ken óndirisi óz serpilisin jasady. Endigi kezek óńdeý salasynda. Qazaqstan mysynyń qosylǵan quny el ishinde qalyptasa ma, álde onyń negizgi bóligi shetelde jasala ma – bul ishki óńdeý ekonomikasyn qura alýymyzǵa bailanysty", - dep qorytyndylady ekonomist.
