Qazaqstan táýelsiz el retinde Aziia oiyndaryna alǵash ret 1994 jyly qatysty. Japoniianyń Hirosima qalasynda ótken sol jarysta ulttyq qurama jalpykomandalyq esepte tórtinshi orynǵa kóterildi. Sodan beri elimiz qurlyq dodasynyń turaqty qatysýshysyna ainaldy. Alaida keiingi jiyrma jylda Qazaqstannyń jalpy eseptegi kórsetkishi tómendei bastady. Dalanews.kz redaktsiiasy ulttyq quramanyń 2006 jyldan 2026 jylǵa deiingi nátijelerine sholý jasap, sport sarapshysy Esei Jeńisulynyń ózgeristiń negizgi sebepterine qatysty pikirin bildi.
Doha 2006
2006 jyly Qatar astanasy Dohada ótken XV jazǵy Aziia oiyndarynda Qazaqstan quramasy úzdik nátije kórsetti. El sportshylary 23 altyn, 20 kúmis jáne 42 qola medal jeńip aldy. Barlyǵy 85 júlde jinaǵan Qazaqstan jalpykomandalyq esepte tórtinshi orynǵa turaqtady.
Osy nátijemen ulttyq qurama Qytai, Ońtústik Koreia jáne Japoniiadan keiingi orynǵa jaiǵasty.
Gýanchjoý 2010
Tórt jyldan keiin Qytaidyń Gýanchjoý qalasynda ótken Aziia oiyndarynda Qazaqstan 79 medal ielendi. Onyń 18-i altyn, 23-i kúmis, 38-i qola boldy. Nátijesinde Iran Qazaqstannan joǵary kóterilip, ulttyq qurama jalpykomandalyq esepte besinshi oryn aldy.
Inchhon 2014
2014 jyly Ońtústik Koreianyń Inchhon qalasynda Qazaqstan quramasy Aziia oiyndaryndaǵy eń joǵary kórsetkishteriniń birine qol jetkizdi. Sportshylar 28 altyn, 23 kúmis jáne 33 qola medal jeńip, jalpy 84 júlde ielendi.
Dál osy dodada júzýshi Dmitrii Balandin 50, 100 jáne 200 metrge brass ádisimen júzýden úsh márte chempion atandy. Qazaqstan Inchhonnan keiin ázirge jalpykomandalyq eseptegi alǵashqy tórttikke qaita orala alǵan joq.
Djakarta men Palembang 2018
2018 jyly Indoneziianyń Djakarta jáne Palembang qalalarynda ótken Aziia oiyndary Qazaqstan sportynyń qurlyqtaǵy orny álsirei bastaǵanyn kórsetti. Ulttyq qurama 15 altyn, 17 kúmis jáne 44 qola medal aldy. Jalpy qorjynǵa 76 júlde tústi.
Medal sany Gýanchjoý men Inchhondaǵy kórsetkishten asa alshaq bolmaǵanymen, altyn júlde azaidy. Sonyń saldarynan Qazaqstan jalpykomandalyq esepte toǵyzynshy orynǵa syrǵydy. Bul táýelsizdik kezeńindegi sol ýaqytqa deiingi eń tómen nátije edi.
Hanchjoý 2022
2022 jylǵy jazǵy Aziia oiyndary koronavirýs pandemiiasyna bailanysty bir jylǵa shegerilip, 2023 jyly Qytaidyń Hanchjoý qalasynda ótti.
Qazaqstan quramasy bul dodada 10 altyn, 22 kúmis jáne 48 qola medal jeńip aldy. Jalpy sany 80 júldege jetkenimen, ulttyq qurama jalpykomandalyq esepte 11-orynda qaldy.
Bul Qazaqstannyń jazǵy Aziia oiyndary tarihyndaǵy altyn medal sany jaǵynan da, komandalyq oryn boiynsha da eń tómen kórsetkishi boldy.
Aichi–Nagoia 2026
2026 jyly Japoniianyń Aichi prefektýrasy men Nagoia qalasynda ótken HH jazǵy Aziia oiyndarynda Qazaqstan quramasy 84 medal jeńip aldy. Onyń ishinde 12 altyn, 24 kúmis jáne 48 qola bar. Ulttyq qurama jalpykomandalyq esepte segizinshi orynǵa turaqtady.
Hanchjoýmen salystyrǵanda medal sany tórt júldege, altyn sany eki júldege artty. Qazaqstan birden úsh saty joǵarylady. Bokstan Tórehan Sabyrhan men Aibek Oralbai chempion atanyp, el quramasyna osy sport túrinen 12 jyldan keiin alǵashqy Aziia oiyndarynyń altynyn ákeldi. Aralas jekpe-jek ókilderi de baǵdarlamaǵa alǵash qosylǵan jarysta eki altyn jeńip aldy.
Sport sarapshysy ne deidi?
Sport sarapshysy Esei Jeńisulynyń aitýynsha, keiingi jiyrma jylda Aziia sportyndaǵy básekeniń sipaty aitarlyqtai ózgergen. Buryn qurlyq dodasynda Qytai, Japoniia jáne Ońtústik Koreianyń ústemdigi anyq baiqalsa, qazir ózge memleketter de jekelegen sport túrlerin júieli túrde damytyp, kóshbasshylarǵa jaqyndai bastaǵan.
“Aziia oiyndary 1951 jyldan beri ótkizilip keledi. Bul qurlyqta sportqa burynnan erekshe mán berilgen. Keiingi jyldary Qytai, Japoniia men Ońtústik Koreia ǵana emes, basqa elder de joǵary deńgeide báseke qalyptastyra bastady. Biylǵy Aziia oiyndarynda bul anyq kórindi. Ózbekstan ózindik sport derjavasyna ainalyp keledi. Iran da túrli saiasi jáne geosaiasi jaǵdailarǵa qaramastan, sporttaǵy belsendiligin joǵaltqan joq”, - deidi sarapshy.
Onyń sózinshe, buryn Aziiada keń taralmaǵan keibir sport túrlerinde de jańa elderdiń ókilderi júldege talasa bastaǵan. Parsy shyǵanaǵyndaǵy memleketter de óz quramalaryn kúsheitip, halyqaralyq deńgeidegi sportshylardy tartyp jatyr.
“Bahrein kúreske Resei men Kavkaz elderinen myqty balýandardy tartyp, jaqsy dástúr qalyptastyryp keledi. Jeńil atletikada Afrikadan jáne Aziianyń ózge elderinen sportshylar shaqyryp jatyr. Saýd Arabiiasy men Qatardyń da keiingi jyldary sportqa erekshe mán bere bastaǵanyn kórip otyrmyz. Sondyqtan Aziiadaǵy eshbir eldi sportta álsiz dep qabyldaýǵa bolmaidy. Ár memleket óziniń qai sport túrinen nátije kórsete alatynyn anyqtap, sol baǵytty damytyp jatyr”, - deidi Esei Jeńisuly.
Sarapshy Aziiadaǵy básekeniń artqanyn Qytai quramasynyń kórsetkishinen de baiqaýǵa bolatynyn aitady. Hanchjoýda 201 altyn alǵan Qytai Aichi–Nagoiada 169 altyn ielendi. Iaǵni qurlyq kóshbasshysynyń altyn júldesi 32 medalǵa azaidy.
“Bul ózge elderdiń kúsheiip, Aziiadaǵy básekeniń jańa deńgeige kóterilgenin kórsetedi”, - deidi ol.
Sannan sapaǵa kóshetin ýaqyt jetti
Qazaqstan quramasynyń keiingi Aziia oiyndarynda qola medaldy kóp ielenýine toqtalǵan sarapshy másele jalpy júlde sanynda emes, onyń sapasynda ekenin atap ótti. Hanchjoý men Aichi–Nagoiada Qazaqstan 48 qola medaldan aldy. Al altyn júlde sany tiisinshe 10 jáne 12 boldy.
“Qola júldeniń sany kóp ózgergen joq. Endi sannan sapaǵa jumys isteýimiz kerek. Qola júldegerlerdi finalǵa jetkizip, kúmisti altynǵa ainaldyratyn ýaqyt jetti. Qazaqstan jalpy medal sany boiynsha Aziiadaǵy úzdik bes eldiń qataryna endi. Bul sportshylarymyzdyń júlde úshin kúrese alatynyn kórsetedi. Endigi mindet sol múmkindikti chempiondyq nátijege ainaldyrý”, - deidi Esei Jeńisuly.
Ol Qazaqstan men Ózbekstannyń nátijesin salystyra otyryp, jalpykomandalyq esepte altyn medaldyń sheshýshi mańyzǵa ie ekenin aitty. 2026 jylǵy Aziia oiyndarynda Ózbekstan Qazaqstannan jalpy júlde sany jaǵynan keiin qalǵanymen, 21 altyn medal jeńip, úzdik bestikke endi. Qazaqstan 12 altynmen segizinshi oryn aldy.
“Biz 2014 jylǵy Inchhon Aziadasynda qol jetkizgen mejemizge qaita umtylýymyz kerek. Kezinde 99 nemese 100 medal alamyz degen maqsat qoidyq. Qazir 84 medalmen shektelip otyrmyz. Degenmen men Qazaqstan sportyn joqqa shyǵarǵym kelmeidi. Qazirgi júldegerlerimizdiń basym bóligi elimizdiń sport mektepterinde tárbielengen. Bul bizdiń baǵytymyzdyń durys ekenin kórsetedi”, - deidi sarapshy.
Esei Jeńisuly Qazaqstan sportyn damytýda memleket pen jeke sektor arasyndaǵy bailanysty kúsheitý qajet dep esepteidi. Onyń pikirinshe, Aziianyń birqatar elinde jeke metsenattar jekelegen sport túrlerine turaqty qoldaý kórsetip, nátijege yqpal etip otyr.
“Bizde sportty negizinen memleket damytady. Al kóptegen elde jeke metsenattardyń qoldaýymen damyp jatqan sport túrleri bar. Sondyqtan memleket pen jeke sektordyń bailanysyn jaqsartyp, qarjyny naqty nátijege baǵyttaýymyz kerek”, - deidi ol.
Aimaqtardaǵy sport nazardan tys qalmaýy kerek
Sarapshy Qazaqstan sportynyń negizgi tabysy úsh megapolispen shektelip qalmaýǵa tiis ekenin de aitty. Onyń pikirinshe, Almaty, Astana jáne Shymkentten bólek, oblystardaǵy sport mektepteri men infraqurylymdy damytýǵa basymdyq berý qajet.
“Buryn Almaty jáne Túrkistan oblystarynan barǵan sportshylar mindetti túrde júlde alyp qaitatyn. Bul joly aimaqtardyń kórsetkishi tómen boldy. Úsh megapolistiń sportshylarynyń jetistigine ǵana súienbei, kez kelgen óńirden chempion shyǵatyndai jaǵdai jasaýymyz kerek. Ol úshin aimaqtardaǵy sport infraqurylymyn damytý qajet. Bul baǵytta belgili bir qadamdar jasalyp jatyr, onyń nátijesin aldaǵy bir-eki tsiklda kóremiz dep oilaimyn”, - deidi Esei Jeńisuly.
Qai sport túrlerine basymdyq berý kerek?
Esei Jeńisuly Aziia oiyndaryn jeke jarys retinde ǵana emes, Olimpiadaǵa daiyndyqtyń bir kezeńi retinde qarastyrý qajet dep sanaidy. Onyń aitýynsha, keiingi jyldary memlekettik qarjy bólinetin sport túrleri iriktelip, olimpiadalyq distsiplinalarǵa basymdyq berile bastaǵan.
Sarapshy 2026 jylǵy Aziia oiyndarynda dziýdoshylardyń finalǵa deiin jetýin jaqsy kórsetkish dep baǵalady. Alaida tórt qazaqstandyq dziýdoshy jekelei syndaǵy sheshýshi beldesýde, al ulttyq qurama komandalyq finalda Japoniia ókilderine jol berdi.
“Dziýdoshylarymyz jaqsy óner kórsetti, biraq finalǵa shyqqan tórt sportshymyz da, aralas komandalyq syndaǵy quramamyz da Japoniiadan jeńildi. Endi osyndai qarsylastarǵa qarsy qandai daiyndyq qajet ekenin taldaýymyz kerek. Erkin jáne grek-rim kúresinen nátije birshama jaqsarǵanymen, altyn medal joq. Ózimizge dástúrli túrde jaqsy nátije ákeletin sport túrlerin odan ári damytýymyz qajet”, - deidi ol.
Sarapshy áielder boksy, aýyr atletika jáne stend atýdan nátije kútken deńgeide bolmaǵanyn atap ótti. Sonymen qatar baidarka men kanoede esý, akademiialyq esý, júzý jáne jeńil atletikaǵa kóbirek kóńil bólý kerek dep esepteidi.
“Eskek esýdiń birneshe baǵytyn damytýǵa bizdiń infraqurylymymyz da, múmkindigimiz de jetedi. Jeńil atletikada kórsetkishter birtindep jaqsaryp keledi. Alaida Olga Shishigina, Olga Rypakova men Dmitrii Karpovtan keiin Olimpiadada júldege talasatyn sportshyny áli shyǵara almai otyrmyz. Júzýde de Dmitrii Balandinniń 2016 jylǵy altynyna súienip qana qalmai, sol jeńistiń jalǵasyn qalyptastyrýymyz kerek”, - deidi Esei Jeńisuly.
Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń Aziia oiyndarynda qaitadan úzdik tórttikke nemese úzdik bestikke enýi úshin jalpy júlde sanyn kóbeitý jetkiliksiz. Sportshylardy finaldyq básekege daiyndaý, dástúrli sport túrlerindegi oryndy saqtap qalý jáne kóp medal sarapqa salynatyn júzý men jeńil atletikany júieli damytý mańyzdy.
“Bizdiń aldymyzda jeńis dástúri bar. Endi sol dástúrdi nege úzip alǵanymyzdy saralap, qaita jalǵastyrýdyń jolyn tabýymyz kerek”, - dep qorytyndylady Esei Jeńisuly.
