Keiingi jyldary Qazaqstanda muǵalim mártebesin kóterýge baǵyttalǵan birqatar ózgeris engizildi. Pedagogterdiń jalaqysy ósip, quqyqtary zańmen qorǵaldy. Olardy kásibi mindetine jatpaityn jumystarǵa tartýǵa jáne negizsiz esep talap etýge shekteý qoiyldy. Alaida bul sharalar ustazdardyń kúndelikti jumysyn qanshalyqty jeńildetip otyr? Zańda bekitilgen mártebeni muǵalim mektep ómirinde sezinip júr me?
Dalanews.kz tilshisi Qazaq Expert Club-tyń bilim berý salasyndaǵy sarapshysy Jazira Asanovamen tildesip, muǵalimderdiń eńbekaqysy men jumys júktemesine, ata-analarmen qarym-qatynasyna, jas mamandardyń mektepten ketý sebepterine jáne aýyldaǵy kadr tapshylyǵyna bailanysty pikirin bildi.
Halyqaralyq statistika ne deidi?
TALIS 2024 halyqaralyq zertteýinde qazaqstandyq muǵalimderdiń 82 paiyzy óz eńbeginiń qoǵamda baǵalanatynyn aitqan. EYDU elderinde bul kórsetkish orta eseppen 22 paiyzǵa teń. Qazaqstandaǵy nátije 2018 jylmen salystyrǵanda 18 paiyz ósken.
Bul qoǵamnyń muǵalim eńbegine qurmeti artqanyn ańǵartady. Degenmen mamandyqtyń bedeli men ustazdyń mekteptegi kúndelikti jaǵdaiy únemi qabysa bermeidi. Qoǵam muǵalimdi qurmetteitinin aitqanymen, onyń jumysyna orynsyz aralasý, sabaqtan tys mindetter júkteý jáne táýlik boiy bailanysta bolýyn talap etý áli de kezdesedi.
Jazira Asanovanyń aitýynsha, jalaqynyń ósýi men quqyqtyq qorǵanystyń kúsheiýi máseleniń bir bóligin ǵana sheshken.
“Muǵalimniń kúndelikti jumysyna ákimshilik júkteme, ata-anamen qarym-qatynas mádenieti jáne mektep ishindegi kásibi erkindik tikelei áser etedi. Sondyqtan “pedagog mártebesi zańda bekitildi me?” degennen góri, “muǵalim sol mártebeni kún saiyn sezine me?” degen suraq mańyzdyraq”, deidi sarapshy.
Onyń sózinshe, muǵalim mártebesin tek jalaqymen nemese mereke kúnderi aitylatyn jyly sózdermen ólsheý jetkiliksiz. Ustazdyń shynaiy bedeli onyń ýaqytyn, eńbegin jáne kásibi pikirin kúndelikti qurmetteýden bastalady.
Muǵalim quqyǵyn qorǵaǵan zań qalai oryndalyp jatyr?
“Pedagog mártebesi týraly” zań qabyldanǵaly muǵalimderdiń jaǵdaiyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan birqatar ózgeris júzege asty. 2020 jyldan bastap olardyń eńbekaqysy kezeń-kezeńimen 100 paiyzǵa kóterildi. Biliktilik sanaty, tálimgerlik qyzmeti men akademiialyq dárejesi úshin qosymsha tólemder engizildi.
Sonymen birge muǵalimdi kásibi mindetine qatysy joq jumystarǵa tartýǵa, zańsyz tekserýge jáne artyq esep talap etýge tyiym salyndy. Bir qujatty qaǵaz jáne elektrondy túrde qatar toltyrýǵa shekteý qoiyldy. Oqýshylardyń qaýipsizdigine qatysty pedagogtiń jaýapkershilik shegi de naqtylandy.
Sarapshy bul ózgerister muǵalimge qajetti quqyqtyq negiz qalyptastyrǵanyn aitady. Endi sol normalardy mekteptiń kúndelikti ómirine engizý qajet.
“Zań muǵalimniń quqyǵyn qorǵaǵanymen, keibir bilim berý uiymdarynda burynnan qalyptasqan jumys tártibi ózgere qoimaǵan. Pedagogke tikelei mindetine kirmeitin tapsyrmalar berilýi nemese resmi esep qysqarǵanymen, onyń ornyna túrli ishki anyqtama men málimet suralýy múmkin”, - deidi ol.
Daýly jaǵdailarda da mektep ákimshiligi máseleni zań aiasynda sheshýdiń ornyna, eki tarapty ózara tatýlastyryp, oqiǵany jyly jabýǵa tyrysatyn kezder bolady. Muǵalimniń ózi de uzaq rásimderge aralasqysy kelmei, quqyǵyn qorǵaýdan bas tartady.
“Zańdaǵy talaptar mekteptiń ishki mádenietine ainalýǵa tiis. Pedagog qysymǵa tap bolsa, kimge júginetinin jáne oǵan kim quqyqtyq kómek kórsetetinin anyq bilýi kerek. Muǵalim ózin qaǵaz júzinde emes, jumys ornynda qorǵalǵan sezinýi qajet”, - deidi Jazira Asanova.
Muǵalimniń tabysy nege qosymsha saǵatqa táýeldi?
Muǵalimderdiń jalaqysyn kezeń-kezeńimen kóterý saladaǵy ahýaldy edáýir ózgertti. TALIS zertteýinde de qazaqstandyq pedagogterdiń basym bóligi eńbekaqysyna qanaǵattanatynyn aitqan.
Soǵan qaramastan jalaqy men júktemeniń araqatynasy áli de nazar aýdarýdy qajet etedi. Ulttyq statistika biýrosynyń deregine sáikes, bilim berý salasyndaǵy ortasha ailyq 385 725 teńgeni quraǵan. Al el boiynsha ortasha jalaqy 486 388 teńge bolǵan. Munda bilim salasyndaǵy kórsetkish tek muǵalimderdiń emes, osy baǵytta eńbek etetin barlyq qyzmetkerdiń tabysyn qamtitynyn eskergen jón.
Muǵalimniń ailyǵy kóbine negizgi mólsherlememen shektelmeidi. Onyń tabysy qosymsha sabaq saǵaty, synyp jetekshiligi, dápter tekserý jáne tálimgerlik arqyly kóbeiedi. Basqasha aitqanda, ailyqtyń ósýi kóp jaǵdaida jumys kóleminiń artýymen qatar júredi.
Bul tusta pedagogtiń kópshilik baiqai bermeitin eńbegi de bar. Muǵalim sabaqqa daiyndalady, oqýshylardyń jumysyn tekseredi, ata-anamen sóilesedi, tárbie sharalaryn uiymdastyrady jáne birneshe júiege aqparat engizedi. Alaida onyń eńbegi kóbine synypta ótkizgen saǵatymen ǵana baǵalanady.
“Muǵalim kóp tabys tabý úshin saǵat sanyn kóbeitýge májbúr bolmaýy kerek. Ol qalypty júktememen de laiyqty eńbekaqy alsa, sabaǵyna jáne ár balaǵa kóbirek kóńil bóle alar edi”, - deidi sarapshy.
Ata-anamen bailanys qai kezde qysymǵa ainalady?
Ata-ananyń balasynyń oqýyna qyzyǵýshylyq tanytýy zańdy. Mektep pen otbasy bir-birimen bailanys ornatpaiynsha, balaǵa qatysty máseleni tolyq sheshý qiyn. Alaida seriktestik muǵalimniń kásibi shekarasyn buzbaýy kerek.
Kei ata-ana pedagogten táýliktiń kez kelgen ýaqytynda messendjer arqyly jaýap kútedi. Baǵaǵa nemese sabaq berý ádisine kóńili tolmasa, máseleni aldymen muǵalimmen ne mektep ákimshiligimen talqylamai, áleýmettik jelige jariialaidy. Mundai jaǵdaida jelidegi qoǵamdyq pikir máseleni sheshýdiń emes, muǵalimge qysym kórsetýdiń quralyna ainalýy múmkin.
“Muǵalim oqýshy men ata-ananyń qadir-qasietin qurmetteýge mindetti. Sol siiaqty ata-ana da pedagogtiń kásibi quqyǵyn syilaýy kerek. Kelispeýshilik áleýmettik jelidegi qysymmen emes, mekteptegi ashyq áńgime men zańdy tártip arqyly sheshilgeni durys”, - dedi Jazira Asanova.
Onyń pikirinshe, ár mektepte ata-ana men muǵalim arasyndaǵy daýdy qaraityn túsinikti tártip bolýy kerek. Sonda eki tarap ta máseleni kimge jáne qandai retpen jetkizetinin biledi.
Muǵalimdi qorǵaý ony kez kelgen jaǵdaida jaýapkershilikten bosatý degen sóz emes. Pedagog balaǵa sapaly bilim berýge, kásibi ádepti saqtaýǵa jáne óz sheshimine jaýap berýi tiis. Eger naqty zań nemese ádep buzýshylyǵy bolsa, oǵan tiisti baǵa berilýi qajet.
Biraq muǵalimniń sabaqty synyp deńgeiine qarai beiimdeýi, baǵalaý kezinde kásibi ustanymyn qorǵaýy nemese tiimdi dep tapqan ádisti qoldanýy qysym kórsetýge sebep bolmaýy kerek. Sarapshynyń paiymynsha, tepe-teńdik osy tustan kórinedi. Iaǵni, mektep pen memleket ustazdy negizsiz aralasýdan qorǵaidy, al muǵalim óz jumysynyń sapasyna jaýap beredi.
Kúizelis muǵalim jumysynyń qalypty bóligine ainalǵan
TALIS 2024 zertteýinde qazaqstandyq pedagogterdiń 4 paiyzy ǵana kúizelis deńgeiin óte joǵary dep baǵalaǵan. Biraq qysymnyń sebepterine jeke toqtalǵanda, máseleniń aýqymy anyq baiqalady.
Muǵalimderdiń 29 paiyzy oqýshynyń nátijesine jaýap berý mindetin, 28 paiyzy tártip máselesin, 25 paiyzy ákimshilik júktemeni kúizelistiń negizgi sebebi retinde ataǵan.
Jazira Asanovanyń aitýynsha, tómen kórsetkish pedagogter arasynda kúizelis joq ekenin bildirmeidi. Kóp muǵalim turaqty sharshaý men qysymdy jumysynyń úirenshikti bóligi retinde qabyldap ketýi múmkin.
Mundai jaǵdaida mekteptegi psihologtiń kómegimen ǵana shektelý jetkiliksiz. Muǵalim qiyn synyppen, sátsiz ótken sabaqpen nemese ata-anamen týǵan daýmen jalǵyz qalmaýy kerek. Ujym ishinde áriptesten keńes suraý álsizdik emes, kásibi damýdyń bir bóligi retinde qabyldanýy tiis.
“Muǵalim tájiribeli áriptesine baryp, “maǵan kómek kerek, osy jaǵdaidy birge taldaiyqshy” dep erkin aita alýy qajet. Kúizelisti azaitatyn eń úlken kúsh, mektep ishindegi senim men ádistemelik seriktestik”, - dedi sarapshy.
Qazaqstanda jas mamanǵa bir oqý jylyna tálimger bekitý tetigi bar. Sol jumysy úshin tálimgerge qosymsha aqy tólenedi. Alaida bul mindet tek buiryq shyǵarý jáne esep toltyrýmen shektelse, jas muǵalimge naqty kómek bermeidi.
Jas muǵalim mektepte nege uzaq turaqtamaidy?
Jastar pedagogikalyq mamandyqty basqa tańdaý bolmaǵandyqtan oqidy degen túsinik búginde shyndyqqa sáikes kelmeidi. TALIS zertteýinde eńbek jolyn jańadan bastaǵan qazaqstandyq muǵalimderdiń 78 paiyzy pedagogikany alǵashqy kásibi tańdaýy retinde kórsetken.
Olar mektepke jańa ideiamen, tsifrlyq quraldardy erkin paidalaný qabiletimen jáne sabaqty qyzyqty ótkizýge degen nietpen keledi. Biraq 30 jasqa deiingi pedagogterdiń 22 paiyzy aldaǵy bes jylda mamandyqtan ketýi múmkin ekenin joqqa shyǵarmaǵan. EYDU elderindegi ortasha kórsetkish 20 paiyzdy quraǵan.
Jas mamandardyń mektepten ketýine tek jalaqy áser etpeidi. Eńbek jolyn jańa bastaǵan muǵalimge birden kúrdeli synyptar berilýi, sabaq kestesiniń qolaisyz qurylýy nemese jas bolǵany úshin qosymsha jumystardyń júktelýi onyń mamandyqqa degen yqylasyn tómendetedi.
Mekteptegi qarym-qatynas ta mańyzdy. Jas pedagogke tek tájiribesi az qyzmetker retinde qaraý durys emes. Ol jańa tehnologiiany nemese zamanaýi ádisti tájiribeli áriptesinen jaqsy bilýi múmkin. Onyń pikir aitýyna jáne ózgeshe tásil usynýyna múmkindik berilýi kerek.
“Jastardy mektepke shaqyrýdyń ózi jetkiliksiz. Olardy durys qarsy alyp, qoldap, kásibi erkindik berý mańyzdy. Mamandyqtyń tartymdylyǵy mektepke qansha jas kelgenimen emes, bes jyldan keiin olardyń qanshasy osy salada qalǵanymen ólshenedi”, - dedi Jazira Asanova.
Aýyl muǵalimine ústemeaqydan bólek ne qajet?
Aýylda eńbek etetin muǵalimderge bazalyq jalaqysynyń keminde 25 paiyzy kóleminde ústemeaqy tólenedi. Kommýnaldyq shyǵyn men baspanaǵa bailanysty jeńildikter de bar. Bul mamandardy aýylǵa tartýǵa kómektesedi, biraq olardyń sol jerde turaqtap qalýyna jetkiliksiz.
Jas muǵalim úshin tabyspen qatar, ómir súrý jaǵdaiy da mańyzdy. Baspananyń bolýy, jol men meditsinanyń qoljetimdiligi, internet sapasy, balabaqsha men mekteptiń jaǵdaiy, otbasy músheleriniń jumys tabý múmkindigi onyń sheshimine tikelei áser etedi.
Shaǵyn jinaqty mektepterde bir pedagog birneshe synypqa nemese ózara jaqyn pánderge qatar sabaq beretin jaǵdailar kezdesedi. Sondyqtan aýyldaǵy muǵalim tapshylyǵyn tek bilim salasynyń sheńberinde sheshý múmkin emes.
Qazir memlekettik mektepterde 5 myńnan astam bos jumys orny bar. Matematika, fizika, himiia jáne bastaýysh bilim berý baǵytyndaǵy mamandarǵa suranys joǵary.
“Kei mektepterde bos saǵattar basqa muǵalimderge qosymsha beriledi nemese zeinet jasyndaǵy ustazdardyń kómegimen jabylady. Bul sabaqtyń toqtap qalmaýyn qamtamasyz etkenimen, máseleni túbegeili sheshpeidi. Kerisinshe, jumys istep júrgen pedagogterdiń júktemesin arttyryp, bilim sapasyna keri áser etýi múmkin”, - deidi sarapshy.
Attestattaý muǵalimniń sheberligin kórsete me?
Pedagogtiń kásibi ósýin baǵalaý jáne biliktilik sanatyna qarai ústemeaqy tóleý qajet. Biraq attestattaý muǵalimdi sabaq berýden góri qujat jinaýǵa kóbirek ýaqyt jumsaýǵa májbúr etse, júieniń máni joǵalady.
Sarapshynyń pikirinshe, baǵalaýdyń basty ólshemi portfolionyń qalyńdyǵy bolmaýy kerek.
“Attestattaý kezinde muǵalimniń synyptaǵy sheberligine, ádistemelik daiyndyǵyna jáne oqýshymen jumys isteý qabiletine mán berilýi qajet. Jinalǵan qaǵaz sany pedagogtiń kásibiligin kórsete almaidy”, - dedi ol.
Qazir attestattaýdy avtomattandyrý jáne adami faktordy azaitý baǵytynda jumystar júrgizilip jatyr. Degenmen tsifrlandyrý muǵalimniń jumysyn jeńildetkende ǵana paidaly. Bir málimetti birneshe júiege qaita engizý qaǵazbastylyqty azaitpaidy, tek onyń túrin ózgertedi.
Másele sheshilmese, mektepterdi ne kútip tur?
Sarapshy búgingi túitkilder eskerýsiz qalsa, aldaǵy bes jylda bilim júiesindegi birneshe másele tereńdeýi múmkin ekenin aitady.
Eń aldymen pánder men óńirler arasyndaǵy kadr teńsizdigi ulǵaiýy múmkin. Muǵalimderdiń jalpy sany jetkilikti bolǵanymen, matematika men jaratylystaný pánderinen jáne shalǵai eldi mekenderde maman tapshylyǵy saqtalady. Sonyń saldarynan sabaqty tiisti mamandyǵy joq pedagog ótkizýi nemese bos saǵattar basqa muǵalimderge júktelýi múmkin.
Bul óz kezeginde jumys istep júrgen ustazdardyń sharshaýyna ákeledi. Qosymsha saǵat olardyń tabysyn ýaqytsha arttyrǵanymen, ár sabaqqa daiyndalýǵa jáne ár oqýshyǵa kóńil bólýge ketetin ýaqytty azaitady.
“Taǵy bir qaýip, mektepter arasyndaǵy bilim sapasy alshaqtyǵynyń ulǵaiýy. Eger shalǵaidaǵy mektepter bilikti mamandy tartyp, ustap qala almasa, balanyń sapaly bilim alý múmkindigi onyń qai jerde turatynyna táýeldi bolyp qalady”, - deidi sarapshy.
Asanovanyń aitýynsha, munyń aldyn alý úshin muǵalimniń ýaqytyn qorǵaý, oǵan kásibi erkindik berý jáne kadr saiasatyn óńirlerdiń naqty suranysyna sai júrgizý qajet.
“Pedagogikalyq granttardy bólgende de jalpy kórsetkishke emes, qai oblysqa jáne qai pán boiynsha maman keregine nazar aýdarǵan jón. Jas mamandy aýylǵa jiberýmen ǵana shektelmei, onyń sol jerde ómir súrýine jáne kásibi damýyna jaǵdai jasaý kerek”, - dep qosty ol.
Naǵyz mártebe kúndelikti qarym-qatynastan kórinedi
Qazirgi synypta daiyndyǵy, oqý qarqyny, tildik ortasy jáne bilim alý qajettiligi ártúrli balalar birge oqidy. Muǵalim olardyń árqaisysyna kóńil bólip, búkil synypty ortaq nátijege jetkizýi tiis. Buǵan ata-ananyń talaby, úzdiksiz aqparat aǵyny jáne tehnologiiadaǵy ózgerister qosylady.
Osynyń bári pedagogten kásibi sheberlikpen qatar, úlken tózim men jaýapkershilikti talap etedi. Soǵan qaramastan muǵalim mamandyǵynyń eń baǵaly qyry, onyń bala ómirine uzaq jyldarǵa jetetin yqpalynda.
“Muǵalim eńbeginiń nátijesi bir sabaqtan nemese bir toqsannan keiin ǵana kórinbeidi. Onyń der kezinde aitqan jyly sózi, qoldaýy nemese bergen baǵyty balanyń bolashaq tańdaýyna, tipti ómirlik ustanymyna áser etýi múmkin. Sondyqtan naǵyz mártebe ustazǵa arnalǵan ádemi sózderde emes. Ol muǵalimniń ýaqytyn, eńbegin jáne kásibi pikirin kúndelikti ómirde qanshalyqty qurmetteitinimizden kórinedi”, - dep túiindedi sarapshy.
