Frantsiiada áleýmettik narazylyq buryn-sońdy bolmaǵan aýqymǵa jetip, eldegi saiasi ahýaldy kúrdelendirdi. Bilim berý júiesindegi máselelerden bastalǵan qarsylyq bir aidyń ishinde jalpyhalyqtyq qozǵalysqa ulasty. Qymbatshylyqqa, memlekettik qyzmetterdiń sapasyna jáne biliktiń áleýmettik saiasatyna narazy júzdegen myń adam kóshege shyqty. Beibit sherýlerdiń bir bóligi politsiiamen qaqtyǵysqa ulasyp, eldiń iri qalalarynda dúkender tonalyp, memlekettik ǵimarattar búlindi. Prezident Emmaniýel Makron halyqty sabyrǵa shaqyrǵanymen, qoǵamdaǵy narazylyq báseńdeitin túri joq. Frantsiiada ne bolyp jatyr? Nelikten jastardyń qarsylyǵy búkil eldi qamtyǵan qozǵalysqa ainaldy? Bul jaǵdai Makron biligi men 2027 jylǵy prezident sailaýyna qalai áser etýi múmkin? Dalanews.kz redaktsiiasy Frantsiiadaǵy sońǵy oqiǵalarǵa sholý jasady.
Narazylyq neden bastaldy?
Frantsiiadaǵy qarsylyq qyrkúiek aiynda bilim berý júiesindegi máselelerge bailanysty kúsheie bastady. Mektep oqýshylary muǵalim tapshylyǵyna, synyptardyń shamadan tys tolýyna jáne bilim berý mekemeleriniń jetkiliksiz qarjylandyrylýyna narazylyq bildirdi.
21 qyrkúiekte Parijdiń birqatar aýdanynda oqýshylar sabaqqa qatysýdan bas tartyp, mektepterdiń kireberisin jaýyp tastady. Kóp uzamai bul áreket basqa qalalarǵa da tarady.
29 qyrkúiekte narazylyqqa muǵalimder, meditsina qyzmetkerleri men memlekettik sektor ókilderi qosyldy. Olar úkimettiń biýdjet shyǵyndaryn qysqartý josparyna qarsy shyqty. Osylaisha, bastapqyda bilim salasyna qatysty kóterilgen másele eldegi áleýmettik saiasatqa degen jalpy narazylyqqa ulasty.
Júzdegen myń adam kóshege shyqty
Qazan aiynda narazylyq burynǵydan da aýqymdy sipat aldy. 6 qazanda Frantsiianyń ondaǵan qalasynda sherýler ótip, Ishki ister ministrliginiń málimetinshe, oǵan 250 myńnan astam adam qatysty. Uiymdastyrýshylar qatysýshylar sanyn 450 myń dep baǵalady.
Al 17 qazanda qarsylyq sharyqtaý shegine jetti. El boiynsha 110-ǵa jýyq sherý uiymdastyrylyp, resmi málimet boiynsha 550 myńǵa jýyq adam kóshege shyqty. Uiymdastyrýshylar bul kórsetkish 800 myńǵa jetkenin habarlady.
Parij, Marsel, Lion jáne basqa da iri qalalarda beibit sherýlerdiń bir bóligi tártipsizdikke ulasty. Keibir narazylyq bildirýshiler kólikterdi órtep, dúkenderdi qiratty. Limoj qalasynda ákimdik ǵimaraty órtke orandy.
Quqyq qorǵaý organdary sherýshilerdi taratý úshin kózden jas aǵyzatyn gaz ben sý atqyshtardy qoldandy. Reuters agenttiginiń 18 qazandaǵy málimetinshe, el boiynsha 2 400-ge jýyq adam ustalǵan. Qaqtyǵystar kezinde politsiia qyzmetkerleri de jaraqat alǵan.
Frantsýzdar nege narazy?
Narazylyqtyń negizgi sebebi bilim berý júiesindegi máselelermen ǵana shektelmeidi. Halyqty qymbatshylyq, turmys shyǵyndarynyń ósýi, memlekettik qyzmetterdiń sapasy jáne úkimettiń biýdjet saiasaty alańdatyp otyr.
Frantsiia memlekettik qaryz ben biýdjet tapshylyǵyn azaitý úshin shyǵyndardy qysqartýǵa májbúr. Alaida kásipodaqtar men narazylyq bildirýshiler mundai sharalar bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qorǵaý salalaryna keri áser etetinin alǵa tartty.
Sherýshiler memlekettik qyzmetterdi qarjylandyrýdy arttyrýdy, eńbek jaǵdaiyn jaqsartýdy jáne áleýmettik ádilettilikti qamtamasyz etýdi talap etýde.
Bul jaǵdai 2018 jyly Frantsiiany dúr silkindirgen “sary jiletter” qozǵalysyn eske túsiredi. Ol kezde janarmai salyǵyna qarsy bastalǵan narazylyq keiin Makronnyń ekonomikalyq saiasatyna baǵyttalǵan jappai qarsylyqqa ainalǵan edi.
Qazirgi sherýlerge de “sary jiletter” qozǵalysynyń ókilderi qosylǵan. Degenmen bul jolǵy narazylyqtyń ereksheligi - qozǵalystyń bastalýyna jastardyń belsendiligi túrtki boldy.
Makron biligi qandai sheshim qabyldady?
18 qazanda Frantsiia prezidenti Emmaniýel Makron el azamattaryna úndeý jasap, qoǵamdy sabyrǵa shaqyrdy.
Makron beibit narazylyq bildirýshilerdiń áleýmettik máselelerge qatysty talaptary oryndy ekenin moiyndady. Alaida ol tártipsizdikke qatysyp, qoǵamdyq jáne jeke menshikke ziian keltirgen adamdardyń áreketin qatań aiyptady.
Sonymen qatar prezident elde tótenshe jaǵdai jariialaýdan bas tartty. Bilik qoǵamdyq tártipti qalpyna keltirýge jáne tártipsizdikterden zardap shekken kásipkerlerge qoldaý kórsetýge basymdyq berip otyr.
Alaida úkimettiń aldynda kúrdeli mindet tur. Bir jaǵynan, qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qajet bolsa, ekinshi jaǵynan, halyqtyń narazylyǵyn týǵyzǵan áleýmettik máselelerge jaýap berý kerek.
Sarapshylardyń baǵalaýynsha, tek tártipti kúsheitý arqyly qoǵamdaǵy qarsylyqty tolyq toqtatý qiyn. Óitkeni narazylyqtyń túpki sebepteri eldegi ekonomikalyq jáne áleýmettik jaǵdaimen bailanysty.
Narazylyq Frantsiia ekonomikasyna qalai áser etti?
Jappai sherýler men tártipsizdikter kásipkerlerge de aitarlyqtai shyǵyn ákeldi. Birqatar qalada saýda oryndary búlinip, dúkender ýaqytsha jabyldy.
Reuters málimetinshe, Carrefour saýda jelisiniń 50 dúkeni zardap shekken. Jalpy materialdyq shyǵyn ondaǵan million eýroǵa baǵalanyp otyr.
Buǵan qosa, ereýilder men qoǵamdyq kólik qozǵalysyndaǵy shekteýler turǵyndardyń kúndelikti ómirine áser etti. Tártipsizdikterden zardap shekken nysandardy qalpyna keltirýge de qosymsha qarajat qajet.
Osylaisha, ekonomikalyq qiyndyqtarǵa qarsy bastalǵan narazylyqtyń ózi el ekonomikasyna jańa salmaq túsirip otyr.
Bul jaǵdai 2027 jylǵy prezident sailaýyna áser ete me?
Frantsiiadaǵy qazirgi oqiǵalardyń saiasi mańyzy da zor. Óitkeni elde 2027 jyly prezident sailaýy ótedi. Emmaniýel Makron qatarynan eki merzim memleket basshysy bolǵandyqtan, kelesi sailaýǵa úshinshi ret qatarynan qatysa almaidy.
Osy jaǵdaida qoǵamdaǵy narazylyq oppozitsiialyq partiialardyń yqpalyn kúsheitýi múmkin.
Qazirgi oqiǵalarǵa Frantsiiadaǵy ońshyl jáne solshyl oppozitsiia ókilderi de ún qatty.
Ońshyl “Ulttyq birlestik” partiiasynyń jetekshi tulǵasy Marin Le Pen eldegi zorlyq-zombylyqty aiyptap, qoǵamdyq tártipti qalpyna keltirýge shaqyrdy.
Al solshyl saiasatker Jan-Liýk Melanshon biliktiń jastar kótergen áleýmettik máselelerge nazar aýdarýy qajet ekenin málimdedi.
Bul eki ustanym Frantsiiadaǵy saiasi pikirtalastyń negizgi baǵyttaryn kórsetedi.
Frantsiiadaǵy jaǵdai nemen aiaqtalýy múmkin?
Qazir Frantsiiadaǵy narazylyqtyń qalai aiaqtalatynyn naqty boljaý qiyn. Alaida oqiǵalardyń ári qarai órbýine áser etetin birneshe mańyzdy faktor bar.
Eń aldymen, úkimettiń áleýmettik talaptarǵa qalai jaýap beretini sheshýshi ról atqarady.
Eger bilik bilim berý júiesindegi máselelerdi sheshýge, memlekettik qyzmetterdiń sapasyn jaqsartýǵa jáne halyqtyń satyp alý qabiletin qoldaýǵa baǵyttalǵan naqty sharalar usynsa, narazylyqtyń báseńdeýine múmkindik týýy múmkin.
Kerisinshe, áleýmettik talaptar eskerýsiz qalyp, negizgi nazar tek qaýipsizdik sharalaryna aýdarylsa, qoǵamdaǵy qarsylyq jalǵasyn tabýy ábden múmkin.
