Францияда әлеуметтік наразылық бұрын-соңды болмаған ауқымға жетіп, елдегі саяси ахуалды күрделендірді. Білім беру жүйесіндегі мәселелерден басталған қарсылық бір айдың ішінде жалпыхалықтық қозғалысқа ұласты. Қымбатшылыққа, мемлекеттік қызметтердің сапасына және биліктің әлеуметтік саясатына наразы жүздеген мың адам көшеге шықты. Бейбіт шерулердің бір бөлігі полициямен қақтығысқа ұласып, елдің ірі қалаларында дүкендер тоналып, мемлекеттік ғимараттар бүлінді. Президент Эмманюэль Макрон халықты сабырға шақырғанымен, қоғамдағы наразылық бәсеңдейтін түрі жоқ. Францияда не болып жатыр? Неліктен жастардың қарсылығы бүкіл елді қамтыған қозғалысқа айналды? Бұл жағдай Макрон билігі мен 2027 жылғы президент сайлауына қалай әсер етуі мүмкін? Dalanews.kz редакциясы Франциядағы соңғы оқиғаларға шолу жасады.
Наразылық неден басталды?
Франциядағы қарсылық қыркүйек айында білім беру жүйесіндегі мәселелерге байланысты күшейе бастады. Мектеп оқушылары мұғалім тапшылығына, сыныптардың шамадан тыс толуына және білім беру мекемелерінің жеткіліксіз қаржыландырылуына наразылық білдірді.
21 қыркүйекте Париждің бірқатар ауданында оқушылар сабаққа қатысудан бас тартып, мектептердің кіреберісін жауып тастады. Көп ұзамай бұл әрекет басқа қалаларға да тарады.
29 қыркүйекте наразылыққа мұғалімдер, медицина қызметкерлері мен мемлекеттік сектор өкілдері қосылды. Олар үкіметтің бюджет шығындарын қысқарту жоспарына қарсы шықты. Осылайша, бастапқыда білім саласына қатысты көтерілген мәселе елдегі әлеуметтік саясатқа деген жалпы наразылыққа ұласты.
Жүздеген мың адам көшеге шықты
Қазан айында наразылық бұрынғыдан да ауқымды сипат алды. 6 қазанда Францияның ондаған қаласында шерулер өтіп, Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, оған 250 мыңнан астам адам қатысты. Ұйымдастырушылар қатысушылар санын 450 мың деп бағалады.
Ал 17 қазанда қарсылық шарықтау шегіне жетті. Ел бойынша 110-ға жуық шеру ұйымдастырылып, ресми мәлімет бойынша 550 мыңға жуық адам көшеге шықты. Ұйымдастырушылар бұл көрсеткіш 800 мыңға жеткенін хабарлады.
Париж, Марсель, Лион және басқа да ірі қалаларда бейбіт шерулердің бір бөлігі тәртіпсіздікке ұласты. Кейбір наразылық білдірушілер көліктерді өртеп, дүкендерді қиратты. Лимож қаласында әкімдік ғимараты өртке оранды.
Құқық қорғау органдары шерушілерді тарату үшін көзден жас ағызатын газ бен су атқыштарды қолданды. Reuters агенттігінің 18 қазандағы мәліметінше, ел бойынша 2 400-ге жуық адам ұсталған. Қақтығыстар кезінде полиция қызметкерлері де жарақат алған.
Француздар неге наразы?
Наразылықтың негізгі себебі білім беру жүйесіндегі мәселелермен ғана шектелмейді. Халықты қымбатшылық, тұрмыс шығындарының өсуі, мемлекеттік қызметтердің сапасы және үкіметтің бюджет саясаты алаңдатып отыр.
Франция мемлекеттік қарыз бен бюджет тапшылығын азайту үшін шығындарды қысқартуға мәжбүр. Алайда кәсіподақтар мен наразылық білдірушілер мұндай шаралар білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау салаларына кері әсер ететінін алға тартты.
Шерушілер мемлекеттік қызметтерді қаржыландыруды арттыруды, еңбек жағдайын жақсартуды және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуді талап етуде.
Бұл жағдай 2018 жылы Францияны дүр сілкіндірген “сары жилеттер” қозғалысын еске түсіреді. Ол кезде жанармай салығына қарсы басталған наразылық кейін Макронның экономикалық саясатына бағытталған жаппай қарсылыққа айналған еді.
Қазіргі шерулерге де “сары жилеттер” қозғалысының өкілдері қосылған. Дегенмен бұл жолғы наразылықтың ерекшелігі - қозғалыстың басталуына жастардың белсенділігі түрткі болды.
Макрон билігі қандай шешім қабылдады?
18 қазанда Франция президенті Эмманюэль Макрон ел азаматтарына үндеу жасап, қоғамды сабырға шақырды.
Макрон бейбіт наразылық білдірушілердің әлеуметтік мәселелерге қатысты талаптары орынды екенін мойындады. Алайда ол тәртіпсіздікке қатысып, қоғамдық және жеке меншікке зиян келтірген адамдардың әрекетін қатаң айыптады.
Сонымен қатар президент елде төтенше жағдай жариялаудан бас тартты. Билік қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруге және тәртіпсіздіктерден зардап шеккен кәсіпкерлерге қолдау көрсетуге басымдық беріп отыр.
Алайда үкіметтің алдында күрделі міндет тұр. Бір жағынан, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету қажет болса, екінші жағынан, халықтың наразылығын туғызған әлеуметтік мәселелерге жауап беру керек.
Сарапшылардың бағалауынша, тек тәртіпті күшейту арқылы қоғамдағы қарсылықты толық тоқтату қиын. Өйткені наразылықтың түпкі себептері елдегі экономикалық және әлеуметтік жағдаймен байланысты.
Наразылық Франция экономикасына қалай әсер етті?
Жаппай шерулер мен тәртіпсіздіктер кәсіпкерлерге де айтарлықтай шығын әкелді. Бірқатар қалада сауда орындары бүлініп, дүкендер уақытша жабылды.
Reuters мәліметінше, Carrefour сауда желісінің 50 дүкені зардап шеккен. Жалпы материалдық шығын ондаған миллион еуроға бағаланып отыр.
Бұған қоса, ереуілдер мен қоғамдық көлік қозғалысындағы шектеулер тұрғындардың күнделікті өміріне әсер етті. Тәртіпсіздіктерден зардап шеккен нысандарды қалпына келтіруге де қосымша қаражат қажет.
Осылайша, экономикалық қиындықтарға қарсы басталған наразылықтың өзі ел экономикасына жаңа салмақ түсіріп отыр.
Бұл жағдай 2027 жылғы президент сайлауына әсер ете ме?
Франциядағы қазіргі оқиғалардың саяси маңызы да зор. Өйткені елде 2027 жылы президент сайлауы өтеді. Эмманюэль Макрон қатарынан екі мерзім мемлекет басшысы болғандықтан, келесі сайлауға үшінші рет қатарынан қатыса алмайды.
Осы жағдайда қоғамдағы наразылық оппозициялық партиялардың ықпалын күшейтуі мүмкін.
Қазіргі оқиғаларға Франциядағы оңшыл және солшыл оппозиция өкілдері де үн қатты.
Оңшыл “Ұлттық бірлестік” партиясының жетекші тұлғасы Марин Ле Пен елдегі зорлық-зомбылықты айыптап, қоғамдық тәртіпті қалпына келтіруге шақырды.
Ал солшыл саясаткер Жан-Люк Меланшон биліктің жастар көтерген әлеуметтік мәселелерге назар аударуы қажет екенін мәлімдеді.
Бұл екі ұстаным Франциядағы саяси пікірталастың негізгі бағыттарын көрсетеді.
Франциядағы жағдай немен аяқталуы мүмкін?
Қазір Франциядағы наразылықтың қалай аяқталатынын нақты болжау қиын. Алайда оқиғалардың әрі қарай өрбуіне әсер ететін бірнеше маңызды фактор бар.
Ең алдымен, үкіметтің әлеуметтік талаптарға қалай жауап беретіні шешуші рөл атқарады.
Егер билік білім беру жүйесіндегі мәселелерді шешуге, мемлекеттік қызметтердің сапасын жақсартуға және халықтың сатып алу қабілетін қолдауға бағытталған нақты шаралар ұсынса, наразылықтың бәсеңдеуіне мүмкіндік тууы мүмкін.
Керісінше, әлеуметтік талаптар ескерусіз қалып, негізгі назар тек қауіпсіздік шараларына аударылса, қоғамдағы қарсылық жалғасын табуы әбден мүмкін.
